Vrijdag 3 november 1989: Vluchtelingenprobleem en strijd in het Politbüro

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: vrijdag 3 november. Tsjechoslowakije stelt eisen aan de DDR ter voorkoming van vluchtelingen, en in het Politbüro woedt een strijd.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Vrijdag 3 november

Vluchtelingenstroom naar Praag

De inschatting van Egon Krenz over het mogelijke aantal vluchtelingen - enkele honderdduizenden zoals in het artikel van gisteren vermeld - lijkt zich te bevestigen. Tot einde oktober waren meer dan honderduizend DDR-burgers naar de BRD gevlucht. In de maand oktober zelf waren het niet zoveel, omdat toen de grens tussen de DDR en Tsjechoslowakije dicht was. Maar sinds 1 november nam het aantal weer snel toe. Zoals in het artikel van die dag weergegeven, had de DDR onder druk van Tsjechoslowakije die grens weer opengesteld. Vandaag vrijdag verbleven op de West-Duitse ambassade in Praag reeds 4500 vluchtelingen. Per uur kwamen daar tussen de honderd en tweehonderd bij. Tegen de avond werden er 6000 vluchtelingen verwacht.

Er moest een oplossing komen voor dat probleem. Voor beide staten, DDR en Tsjechoslowakije, stapelden zich de moeilijkheden op. Voor de DDR was de vlucht van zoveel mensen een financiële aderlating van jewelste. Het economisch verlies had Krenz rond de 100 miljard marken geschat. Het land was al bankroet. De overweging om de Berlijnse Muur te openen in compensatie vooor miljardenzware kredieten vanwege de BRD was mogelijk een 'Spielerei' in Krenz' gedachten - zie artikel van 2 november - zou echter een niet ondenkbare uitweg uit de financiële ramp zijn. Maar dat zou niet zo onmiddellijk realiseerbaar zijn. Ondertussen liep het door die vluchtelingengolf in vele bedrijven en diensten behoorlijk mis. Arbeidsplaatsen konden niet ingevuld worden. Daarom werd sinds 3 november het leger ingeschakeld om de basisdiensten in het land te verzekeren. Ook studenten werden daartoe opgeroepen.

Voor Tsjechoslowakije was de toestroom van duizende vluchtelingen al even problematisch. De West-Duitse ambassade in Praag kon vanaf de avond van 3 november geen vluchtelingen meer opnemen. Het terrein was één tentenkamp geworden. Mensen pakten er op elkaar. Oost-Duitse ambtenaren gaven slechts met mondjesmaat de nodige emigratiepapieren om die DDR-burgers naar de BRD te brengen. Tsjechoslowakije vreesde dan ook rellen zodra geen vluchteling meer in de ambassade opgevangen zou kunnen worden en zij in Praag zouden moeten ronddolen.

Tegen de middag stelde Tsjechoslowakije formeel de eis aan de DDR om het vluchtelingenprobleem anders te regelen. Ofwel moest de DDR maatregelen nemen om de vluchtelingenstroom definitief te stoppen zonder dat de grens tussen beide landen opnieuw dicht zou gaan, ofwel moest zij toelating geven om de vluchtelingen over de grensposten aan het IJzeren Gordijn tussen Tsjechoslowakije en West-Duitsland vlot naar de BRD te laten uitreizen. De eerste mogelijkheid van die eis impliceerde niets anders dan het openstellen van de Berlijnse Muur. De tweede mogelijkheid van die eis hield verband met internationale overeenkomsten. Het IJzeren Gordijn tussen Tsjechoslowakije en Bayern was niet opengesteld zoals dat in Hongarije het geval was. DDR-burgers konden dan ook alleen maar doorgelaten worden, indien de DDR aan Praag daar de toelating voor gaf.

Crisiszitting van het Politbüro

Egon Krenz riep onmiddellijk het Politbüro samen om zich over de Tsjechische eis te buigen. Het moet er tot een regelrechte confrontatie gekomen zijn tussen de harliners en de gematigden uit Krenz' kamp. Een televisietoespraak op de avond van die dag zou die confrontatie blootleggen. Had Egon Krenz de eerste mogelijkheid van de Tsjechische eis geopteerd met inbegrip van het openstellen van de Berlijnse Muur en de eraan verbonden mogelijkheid om zware kredieten vanwege de BRD los te weken? Hadden de hardliners zich fervent daar tegen verzet? Feit is, dat er over emigratie en bezoekrecht aan de BRD, alsook over kredieten gesproken werd. Het Politbüro gaf Alexander Schalck, de topman in handelszaken, de herrnieuwde opdracht om zo snel mogelijk kredieten vanwege de BRD te onderhandelen. Hij zou maandag 6 november naar Bonn reizen. Tevens werd beslist om minstens de tweede mogelijkheid van de Tsjechische eis onmiddellijk door te voeren. De Tsjechische regering kreeg bericht, dat voortaan elke DDR-vluchteling vanuit de ambassade van West-Duitsland in Praag een emigratie kon aanvragen voor directe overgang van de Tsjechoslowakije naar de BRD. De afwerking van die aanvragen zou snel kunnen gebeuren. Of Tsjechoslowakije met die regeling zo gelukkig zou zijn, is echter zeer de vraag. Verwerking van een aanvraag ter emigratie duurde immers toch nog te lang, en Erich Mielke was als hoofd van de Stasi niet bereid om die procedure overijlt te versnellen.

Tenslotte werd de voorbereiding van de extra-zitting van het Zentralkomitee tussen 8 en 12 november verder geregeld, en de onmiddellijke voorbereidingen van veiligheidsmaatregelen voor de aangekondigde massabetoging 's anderendaags in Berlijn.

Televisietoespraak van Egon Krenz

's Avonds richtte Egon Krenz zich op TV tot de burgers. Aanleiding was de betoging voor 4 november in Berlijn en de toegenomen vluchtelingenstroom. Vooreerst wees hij op de bereidheid van de regering en de SED om hervormingen sneller dan voorzien door te voeren, steeds in de optiek om het 'socialisme' in het land sterker te maken. Hij deed ook een dramatische oproep aan alle burgers om in het land te blijven en daaraan mee te werken.

Dan had hij het over twee zeer merkwaardige punten. Vooreerst kondigde hij de publicatie aan van de inhoud van het wetsvoorstel voor reisvrijheid in alle Oost-Duitse kranten op komende maandag 6 november. Zoiets was in de DDR nog nooit gebeurd. De inhoud van wetten was tevoren steeds bekendgemaakt geworden zodra die wetten in werking zouden treden. Een wetsvoorstel was immers nog onderhevig aan mogelijke wijzigingen en werd daarom altijd binnenskamers gehouden. Waarom dan nu plots de publicatie ervan? Hoorde deze stap tot de nieuwe openheidspolitiek van de SED? Was Krenz zich bewust, dat het volk negatief zou kunnen reageren op enkele restrictieve elementen in het voorstel? De hardliners hadden immers belachelijke voorwaarden laten inbouwen, zie het artikel voor 31 oktober. Publicatie van het voorstel zou de onrust in het land aanwakkeren. Wat beoogde Krenz?

Een tweede opmerkelijk punt in de toespraak was de totaal onverwachte aankondiging dat vijf leden van het Politbüro, allen hardliners zoals Erich Mielke, overwogen om hun ontslag aan te bieden. Zij zouden hun plaats ruimen voor jongere krachten, aldus Krenz. Zoals in de dagen daarna zou blijken, zou dat ontslag pas definitef door het Politbüro besloten worden op 7 november en zou het op 8 november in het Zentralkomitee bezegeld worden. Egon Krenz maakte met andere woorden het Politbüro zo goed als handelingsonbekwaam tussen 3 en 8 november door dat onslag zo vroegtijdig in alle openbaarheid te brengen. Wat was zijn bedoeling? Was die aankondiging afgesproken tijdens de zitting van het Politbüro? Of wou Krenz het ontslag van die vijf harliners op deze vreemde wijze en met een wel bepaald doel afdwingen? In elk geval was het klaar en duidelijk geworden, dat er een strijd in het Politbüro was losgebarsten, zo hevig dat de harliners zich in de hoek gedrongen voelden en overwogen ontslag te nemen. Moesten zij bakzeil halen met hun voorstel om militair in te grijpen, zie artikel over 1 november? De bekendmaking van de komende ontslagen kon weliswaar de gemoederen onder het volk bedaren in het vooruitzicht van de gevreesde massademonstratie 's anderdaags in Berlijn, maar was dat het enige doel van Krenz' wel uitzonderlijke stap?

Andere feiten op vrijdag 3 november

In West-Duitsland was de Franse president François Mitterand op bezoek. Tijdens die Frans-Duitse conferentie toonde hij voor het eerst toenadering tot een mogelijke hereniging van beide Duitslanden daar, waar hij tevoren uitgesproken tegen was. Hij verklaarde dat de wil van het volk belangrijk is en kon zich een hereniging binnen de krijtlijnen van de Europese gemeenschap voorstellen, hoewel hij een confederatie tussen beide Duitse staten ook zinvol vond. Die nieuwe houding van de Franse president zal de wil van de West-Duitse regering tot hereniging zeker versterkt hebben.

's Avonds lieten de Tsjechische grenswachten DDR-vluchtelingen het IJzeren Gordijn passeren aan de grens met Bayern. De emigratietoelatingen van de DDR werden blijkbaar sneller en sterk vereenvoudigd uitgereikt. Vele vluchtelingen geraakten zelfs zonder toelatingen in de BRD. Deze stroom naar Bayern zal die West-Duitse deelstaat in het aankomende weekeinde moeilijke opvangproblemen bezorgen.

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video ZDF-journaal 03.11.89 in het kader van Countdown Mauerfall
Video Oprichting Berlijnse Muur in 1961

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur