09-11-09

Twintigste verjaardag val Berlijnse Muur

DDR

Val van de Berlijnse Muur

Onmiddellijk onder dit bericht kan u een artikel vinden over de chronologie van 9 november 1989.

Waarschuwing: Het gaat om een uitzonderlijk lang artikel.

 

Naar aanleiding van de 20ste verjaardag van de val op vandaag 9 november 2009:

Op de Duitse ARD wordt om 09.30h een godsdienst uitgezonden en om 21.00h een speciaal programma over de Berlijnse Muur.

Op het Duitse ZDF wordt van 14.50h tot 16.00h en vanaf 19.25h tot in de nacht een speciaal programma over eveneens de Berlijnse Muur uitgezonden.

 

Met dank aan allen die in de afgelopen maand het dagelijks nieuws van 09.10.89 tot 09.11.89 gevolgd hebben.

Noot: Het is gepast om op deze feestelijke dag toch even stil te staan bij 9 november 1938. Toen begon voor de Joodse gemeenschappen in Europa de Pogrom en Shoa. De Kristallnacht brak uit...

08:46 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (8) |  Facebook |

09.11.89: Chronologie val Berlijnse Muur

besluit2 Laatste maand van de Berlijnse Muur

Donderdag 9 november 1989: Het volk overwon de Muur

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: Donderdag 9 november. Vreemde stappen van Egon Krenz, een blunder van Günter Schabowski en de druk van het volk deden de Berlijnse Muur vallen.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Chronologie van donderdag 9 november 1989

9.00h

De zitting van het Zentralkomitee was aan haar tweede dag toe. Gisteren woensdag was het Egon Krenz niet gelukt om de dringende regeling voor vluchtelingen op de agenda te plaatsen. Dat kon naar zijn inschatting ook niet omdat hij nog steeds geen antwoord uit Moskou had voor de opening van het IJzeren Gordijn, zie het artikel over 7 november en over 8 november. Dat antwoord verwachtte hij wel in de loop van de voormiddag. Zo had de Sowjet-ambassadeur in Oost-Berlijn het beloofd.

De beslissing van het Politbüro van 7 november om een uitvoeringsbesluit uit te vaardigen, waarbij vluchtelingen rechtstreeks van de DDR naar de BRD zouden kunnen emigreren met een minimum aan tijdsverlies voor de aanvraag van een visum, moest nu wel hoogdringend opgesteld worden. Daarna moest het voorgelegd worden aan het Politbüro, goedgekeurd worden door de ministerraad en bezegeld worden door het Zentralkomitee. Ja, dat was de omslachtige procedure die nu eenmaal gevolgd moest worden.

Om 9 uur stelde Egon Krenz in alle ijl een commissie van vier deskundigen samen. Dat waren twee specialisten uit het ministerie voor binnenlandse zaken en twee specialisten uit de Stasi. Zij kregen de dringende en onmiddellijke opdracht om dat uitvoeringsbesluit op te stellen. Volgende uitgangspunten moesten de vier wijzen in het oog houden:

- Basis voor het besluit zou het wetsontwerp voor reisvrijheid zijn.
- Het besluit mocht enkel emigraties regelen, niet bezoeksreizen aan de BRD zoals zij voorzien waren in het wetsontwerp.
- De emigraties zouden gebeuren over alle grensovergangen tussen de DDR en de BRD.
- Emigratie moest mogelijk worden met een snelle afwerking van het uitreisvisum.
- Het besluit moest morgen vrijdag 10 november vanaf 04.00 uur 's morgens in werking treden.
- Aan het besluit moest een melding voor de pers gevoegd worden. Die zou op hetzelfde moment als de inwerkingtreding moeten geïnformeerd worden, niet vroeger.

Al deze uitgangspunten waren conform aan de beslissingen van het Politbüro op 7 november. De vier wijzen moesten vrij snel werken. Krenz verlangde dat het Politbüro om 12h de tekst van het besluit in handen zou hebben. De vier wijzen botsten bij hun besprekingen al snel op een ongerijmde. Emigraties van 'antisocialistische krachten' zouden supersnel mogelijk moeten worden daar, waar een bezoeksreis van 'rechtschapen' burgers aan het westen zeer traag en moeilijk zou verlopen. Dat laatste was immers zo voorzien in het wetsontwerp. Daarom wijzigden zij uit eigen initiatief hun opdracht en stelden een besluit op voor versnelde emigratie én tegelijk voor versneld bezoeksrecht aan de BRD. Dat was een flagrante inbreuk op de beslissingen van het Politbüro. Bovendien voegden zij de uitvoeringsdatum van 10 november niet bij het besluit. Zij gingen ervan uit dat dit een technische aangelegenheid was, die de kern van het besluit niet betrof. Wel voegden ze een duidelijke slotzin toe waarbij de persmededeling ervan slechts op 10 november mocht gebeuren. En tenslotte wijzigden zij de opdracht "De emigraties zouden gebeuren over alle grensovergangen tussen de DDR en de BRD". Zij wilden namelijk meer klaarheid bij de omschrijving van 'alle' grensovergangen. Daarom kwam in de tekst: "De emigraties zouden gebeuren over alle grensovergangen tussen de DDR en de BRD, inclusief West-Berlijn." [De volledige tekst is te vinden op de afbeelding hierboven.]

De opdracht van Egon Krenz werd aldus sterk gewijzigd. Was dit enkel op eigen initiatief van de vier wijzen zoals zij later bekend hadden gemaakt, of zat daar toch meer achter? Het zou immers goed uitkomen voor Krenz' latere manipulaties op die dag...

12.00h: eerste manipulatie door Egon Krenz

Stipt zoals afgesproken kwam de tekst van het besluit voor 12 uur toe op het Politbüro. Net tevoren had Egon Krenz het onder ogen gekregen. Hij moest bij het lezen van de tekst ongetwijfeld bemerkt hebben, dat de vier wijzen hun opdracht veranderd hadden. Hij had hier moeten ingrijpen, hij deed het echter niet... Waarom niet? Vreemd!

Het Politbüro boog zich vanaf 12h over de tekst. Nu bestond dat Politbüro uit 14 man: De helf ervan waren nieuwe Krenz-getrouwe leden en de andere helft waren oude Krenz-getrouwe leden. Die nieuwe samenstelling was ontstaan nadat de oude hardliners op 7 november ontslagen waren. In het artikel over 7 november werd vermeld, dat die ontslagen pas vielen nadat het Politbüro beslist had om bovenvermeld besluit te laten opstellen. De nieuwkomers wisten niets over de inhoud van die beslissing. Zij wisten aldus niet, dat alleen de emigraties versneld geregeld zouden worden, niet de bezoeksreizen. Evenmin wisten zij, dat mondeling was afgesproken om alleen maar het zuidelijke deel van het IJzeren Gordijn open te stellen - zie het artikel over 7 november - hoewel in de tekst 'alle' grensovergangen vermeld werden.

De nieuwkomers vertrouwden op de ervaring van de oudere leden en zo keurde heel het Politbüro de tekst goed. De ouderen zwegen aldus over de afwijkingen in de tekst. Zij zwegen er zelfs over dat West-Berlijn expliciet vermeld werd in het besluit, dus de Berlijnse Muur. Waarom dat alles? Heel vreemd...

12.30h

De technische diensten van de ministerraad ontvingen de tekst van het besluit. De raad moest naar Krenz' wens de goedkeuring van het besluit geven tegen ten laatste 18h. Hij voorzag geen problemen gezien op 7 november alle harliners uit de ministerraad verwijderd waren, net zoals dat in het Politbüro gebeurd was. Nu was de procedure als volgt: Die goedkeuring moest in de ministerraad eenstemmig gebeuren. Voorbehoud van slechts één minister betekende aldus de verwerping. Meestal waren alle ministers op die raad aanwezig, dat was op 9 november echter niet het geval. Sommigen volgden de zitting van het Zentralkomitee, anderen zaten op hun ministerie. Er werd dan ook een koerierdienst ingeschakeld.

15.30h Zentralkomitee bezegelt het besluit

Willy Stoph, de voorzitter van de ministerraad, gaf het besluit om 15.30h terug aan Egon Krenz, die druk doende was tijdens de lopende zitting van het Zentralkomitee. Daar hadden reeds heel de dag redenaars het woord gevoerd. Toen hij de tekst van het besluit in handen kreeg, was hij ervan overtuigd dat die door de ministerraad eenstemmig was goedgekeurd. Anders zou de voorzitter ervan hem het besluit niet overhandigd hebben. Maar in werkelijkheid hadden om 15.30 uur nog lang niet alle ministers hun zegen gegeven. Hier stelt zich de vraag: Wat beooogde de voorzitter van de raad? Vreemd!

Egon Krenz onderbrak de woordvoerende redenaar op de Zentralkomitee-zitting en nam het woord. Hij zei een hoogdringend besluit in handen te hebben dat het Politbüro en de ministerraad reeds goedgekeurd hadden. Dan las hij de tekst en gaf als motief voor het besluit de zware druk van de Tsjechische regering (zie lager waarom die druk). De meer dan 160 leden van het Zentralkomitee hadden zoals gewoonlijk het volste vertrouwen in het besluit, gezien het reeds goedgekeurd was door twee andere instanties. En bovendien zetelden de harliners, die op 7 november uit het Politbüro en uit de ministerraad verdreven waren, niet meer in het Zentralkomitee. Het comité gaf haar 'amen'. Daarmee was het besluit bezegeld.

17.30h

Om 17.30h kwam Günter Schabowski in de zaal waar het Zentralkomitee zitting hield. Hij zou normalerwijze op die dag deel hebben genomen aan zowel de extra-zitting van het Politbüro als aan deze van het Zentralkomitee. Maar hij had andere opdrachten te vervullen. Als spreekbuis van de SED kwam hij bij Egon Krenz de belangrijkste informatie over de zitting van het Zentralkomitee afhalen om het op de geplande persconferentie om 18.00h wereldkundig te maken.

17.45h

Terwijl Krenz Schabowski informeerde, gebeurde iets merkwaardigs op het ministerie voor justitie. De specialisten ervan bespraken de tekst van het besluit en kwamen tot de conclusie dat een gerechtelijke controle erop ontbrak. Bovendien zou dat besluit een eerdere wet over reisvrijheid uit 1988 opheffen, wat niet kon gezien een besluit nooit een wet kon opheffen. De minister voor justitie keurde aldus het besluit af. Daardoor was dit ongeldig geworden, gezien geen eenstemmigheid van de ministerraad meer voorhanden was. Hierbij stelt zich alweer de vraag: Waarom had de voorzitter van de ministerraad het besluit vroegtijdig aan Krenz bezorgd? Vreemd!

17.55h: grove manipulatie door Egon Krenz

Kort voor 18 uur was Krenz rond met het informeren aan Schabowski over alle toespraken op de zitting van het Zentralkomitee. Mogelijk wou hij nog snel informatie geven over het goedgekeurde besluit, maar de tijd drong. Schabowski moest opstappen om de persconferentie tijdig te doen beginnen. Daarom gaf Krenz hem snel een briefje met de tekst van het besluit mee en wees Schabowski erop, dat het om 'wereldnieuws' ging en voegde eraan toe: "Geef dat op het einde van de persconferentie zeker mee." Schabowski stak het briefje met het besluit snel in zijn dossier en spoedde zich naar de perszaal.

Hier beging Krenz een zware fout! 's Morgens had hij de vier wijzen op het hart gedrukt, dat de pers slechts ingelicht mocht worden op het ogenblik dat het besluit in werking zou treden, namelijk op 10 november om 04.00h. Bovendien stond onderaan het besluit zwart op wit, dat de pers op 10 november geïnformeerd moest worden. Wat had Egon Krenz ertoe bewogen om plots het besluit vervroegd bekend te geven? Het is moeilijk tot onmogelijk iemand anders gedachten te lezen. Laten we met die relativiteit toch even proberen een verklaring te zoeken voor de meerdere vreemde stappen die op 9 november 1989 gezet waren:

Gegevens van de laatste dagen:

- Tsjechoslowakije had reeds enkele dagen gedreigd de grenzen met de DDR te sluiten en op die wijze de DDR te verplichten om haar eigen grenzen naar de BRD voor de vluchtelingen open te stellen. Tot dan toe konden DDR-burgers over Tsjechoslowakije naar de BRD vluchten, wat voor problemen had gezorgd, zie vorige artikels.
- De kans werd alsmaar groter dat Tsjechoslowakije haar dreigeing effectief zou uitvoeren. Het probleem sleepte immers reeds dagen aan.
- Sluiting van de Tsjechisch-Duitse grenzen zou tot een gewelddadige opstand van het Oost-Duitse volk leiden. Zie het artikel over 7 november voor het waarom.
- Tegelijk met de Tsjechische dreiging had Egon Krenz de zware voorwaarden van de BRD ontvangen om kredieten te bekomen.
- Deze voorwaarden impliceerden het openstellen van het IJzeren Gordijn en de Berlijnse Muur, zie eveneens artikel over 7 november.
- Kredieten waren voor de bankroete DDR een hoogdringende 'must' ter overleving.
- En tenslotte was er nog een laatste belangrijk element: het antwoord van Moskou, zie bovenaan dit artikel. Waarom wachtte Krenz daarop? Wel, zoals reeds vermeld, had hij aan de Sowjet-ambassade in Oost-Berlijn op 7 november de toelating van Moskou gevraagd om het zuidelijke deel van het IJzeren Gordijn te mogen openstellen voor emigranten. Daartoe moest hij geen toelating hebben, keek er echter wel naar uit. Want door een positief antwoord van Moskou zou de verantwoordelijkheid voor het openstellen van het IJzeren Gordijn op Moskou en niet op Oost-Berlijn liggen. In de voormiddag van 9 november had Krenz dan eindelijk de zegen van de Sowjet-ambassadeur.

Er is dan ook - tenzij alle blunders van deze dag te reduceren zijn tot toeval - geen ander antwoord te geven voor de houding van Egon Krenz op 9 november dan dit: Hij liep reeds sinds 7 november met de mogelijkheid in zijn hoofd om heel het IJzeren Gordijn én de Berlijnse Muur te openen, weliswaar voor een gecontroleerde en geordende doorgang van zowel emigranten als bezoekers aan het westen. Hij verwachtte dan ook helemaal geen val van de Berlijnse Muur. [Een val betekent ongecontroleerde vrij doorgang.] Wegens de te verwachten massa had hij de volkspolitie en eventueel het leger voorzien om alles in goede banen te leiden. Zijn plan zou hem deels de verhoopte kredieten uit Bonn verzekerd hebben. De toekomst van het land zou daardoor gered zijn. Het volk zou door de vrijheid via de geopende grenzen eindelijk tot rust komen. Mogelijk hield hij dat plan zeer binnenskamers in een heel beperkte kring van vertrouwelingen tot hij zekerheid had, dat Moskou positief zou reageren, en hij de verantwoordelijkheid op de Sowjetunie kon schuiven voor in het geval - ondanks veiligheidmaatregelen - aan de grensovergangen wanordelijkheden zouden ontstaan door de druk van de te verwachten massa. Hij had het openen van de Berlijnse Muur verzwegen aan de Sowjet-ambassadeur om een negatief antwoord van Gorbatsjov wegens destabilisatie van het Berlijnse grootmachtenstatuut te vermijden. Zie het artikel over 7 november voor dit statuut. Tevens vreesde hij een onmiddellijke sluiting van de grenzen met Tsjechoslowakije en forceerde daarom een vroegtijdig informeren van de pers om de Tsjechische regering een duidelijk signaal te zenden. Vandaar dat hij tot Schabowski had gezegd: "Het gaat om wereldnieuws." De inwerkingtreding van het besluit bleef echter vastgelegd op 10 november om 04.00h.
Maar Günter Schabowski had door zijn historische blunder - buiten de wil en buiten het plan van Egon Krenz - het besluit 'onmiddellijk' in werking laten treden waardoor uiteindelijk de Berlijnse Muur zou vallen in plaats van opengaan. Dat verliep als volgt:

18.00h: Persconferentie

Zoals het gebruikelijk was, schakelden alle camera's van de Oost-Duitse televisie op rood, en begon Günter Schabowski het eentonige saaie verslag van de zitting van het Zentralkomitee. Ergens moest men wel medelijden hebben met de talrijke correspondenten van persdiensten die dat saaie verslag moesten aanhoren. Hier en daar gaf Schabowski toe, dat op het Zentralkomitee fouten van de SED besproken waren. Tot het 18.53 uur werd! Dan begon het vragenmomentje...

18.53h: DE BLUNDER VAN GÜNTER SCHABOWSKI

Woordelijk, weliswaar vertaald, verliep het vragenmomentje als volgt:

Een correspondent: "Heer Schabowski, hier Johnson"
Schabowski: "Verontschuldig me, eerst komt de Italiaanse collega aan het woord."
Riccardo Ehrman: "Mijn naam is Riccardo Ehrman. Ik vertegenwoordig ANSA. Heer Schabowski, u heeft van fouten gesproken. Denkt u niet dat het een grotere fout was om voor enige dagen het wetsontwerp voor reisvrijheid reeds geopenbaard te hebben?"
Schabowski gaf een uitvoerig antwoord over openheid. Tevens meldde hij, dat het Politbüro een maatregel getroffen had om vluchtelingen de mogelijkheid te bieden rechtstreeks en zeer vlot van de DDR naar de BRD te emigreren. [Dat wist hij uit de feiten van 7 november. Bij het geven van zijn antwoord aan Riccardo Ehrman wist hij echter nog niet dat het briefje van Krenz over de realisatie daarvan handelde.]
Een correspondent: "Vanaf wanneer geldt dat?"
Riccardo Ehrman: "Zonder reispas?"
Een andere correspondent: "Vanaf wanneer geldt dat?"
Schabowski: "Alsjeblieft?"
Een correspondent: "Geldt dat vanaf nu?"
Schabowski: "Ja Genossen, mij is dat als volgt meegedeeld..."
[Blijkbaar moest op dat moment een lichtje bij hem opgegaan zijn, dat het briefje van Krenz over die reismaatregelen zou gaan. Hij haalde het boven en las het eerst stilletjes voor zichzelf. ] Dan zei hij: "Die mededeling is vandaag verspreid geworden. Zij zou eigenlijk reeds in uw bezit moeten zijn."
[Het was de gewoonte dat mededelingen voor de pers door het ADN, de Oost-Duitse persdienst, verspreid werden over de wereldpersdiensten nog voor een persconferentie zou beginnen. Schabowski was aldus echt overtuigd, dat het besluit reeds wereldkundig was gemaakt.] Dan las hij de inhoud voor: "Private reizen naar het buitenland kunnen aangevraagd worden zonder voorwaarden, zoals bijvoorbeeld de redenen voor de reis of de verwantschapsgraad met iemand in het westen. De toelatingen worden snel gegeven. Voor emigranten: De diensten van de volkspolitie hebben de opdracht gekregen om hen een visum te geven zonder dat daarbij nog voorwaarden gesteld worden."
Riccardo Ehrman: "Met reispas?"
Schabowski las verder: "Emigratie kan over alle grensposten van de DDR naar de BRD. Daarmee valt de toelating van een ambassade van de DDR in het land van bestemming weg, alsook de emigratie over een derde land. Uw pasvraag kan ik nu niet beantwoorden. Dat is immers een technische aangelegenheid. Ik weet aldus niet..." [Hij zocht op het briefje] "Die passen moeten ja..." [Hij zocht nog eens op het briefje] "iedereen met een pas..." [Hij zocht nog maar eens op het briefje] "Wij willen echter..."
Een correspondent: "Wanneer treedt dat in werking?"
Schabowski: "IN ZOVERRE IK WEET, TREEDT DAT..." [Hij twijfelde blijkbaar] "TREEDT DAT ONMIDDELLIJK IN WERKING... TERSTOND"
[Een SED-lid dat naast Schabowski zat, fluisterte nog net hoorbaar "onmiddellijk". Een ander SED-lid aan de andere kant van Schabowski sprak dit stilletjes naar Schabowski toe tegen: "Dat moet nog door de ministerraad beslist worden."]
Een correspondent: "Ook in Berlijn?"
Een andere correspondent: "U heeft alleen BRD gezegd. Geldt dat ook voor West-Berlijn?"
[Schabowski was duidelijk overvraagd. Hij hoorde de correspondenten met hun vragen, maar concentreerde zich op het briefje. Blijkbaar zocht hij een zin waarin de inwerkingtreding van het besluit zou staan, vond die echter niet. Hij kon die zelfs niet vinden, want die stond er niet in. Behalve... helemaal onderaan stond een regeltje, dat vermeldde wanneer de pers over het besluit zou ingelicht moeten worden, namelijk op 10 november! Had hij dat regeltje niet gezien? Mocht hij het gevonden hebben, dan zou hij geweten hebben, dat het besluit niet voor 10 november in werking kon worden, want het was in de DDR de gewoonte dat een wet of besluit slechts ter perse ging op het moment dat het in werking trad. Vandaar dat het besluit begint met "Ab sofort treten Folgende...". Maar dat is op zich geen tijdsbepaling van inwerkingtreding. Daarom zocht hij verder, maar vond niets. Speelden hem de zenuwen parten?]
Hij las luidop verder: "Zoals de persmededeling van het ministerie luidt... heeft het ministerie besloten, dat in het vooruitzicht van een betreffende wettelijke regeling deze overgangsmaatregel in werking treedt."
Een correspondent: "Geldt dat ook voor West-Berlijn? U heeft enkel de BRD vermeld."
Schabowski: "Ja toch wel, toch wel." [Hij las de tekst:] "De emigratie kan over alle grensposten van de DDR naar de BRD, inclusief West-Berlijn."

Nog even ging hij verder in op het belang van dat besluit, sprak over het belang van de Berlijnse Muur en sloot dan de conferentie om exact 19.01 uur af.

19.02h

Een correspondent van de Amerikaanse nieuwszender NBC snelde de zaal uit zodra Schabowski had gezegd:"In zoverre ik weet, treedt dat onmiddellijk in werking... terstond" , rende de straat op naar de Brandenburger Tor aan de Oost-Duitse zijde, waar het Amerikaanse NBC een televisiecamera in permanentie had staan. Vliegenvlug ging de camera op rood en verkondigde de man: "Hier Tom Brokow aan de Berlijnse Muur. Dit is een historische nacht. De Oost-Duitse regering heeft zonet verklaard, dat de Oost-Duitse burgers door de muur naar het westen kunnen." Om 19.03h meldde een correspondent het nieuws op de Britse persdienst Reuters. Nog geen minuut later verscheen het bericht op de West-Duitse persdienst DPA.

De perschef van het Oost-Duitse ministerie voor binnenlandse zaken had de conferentie live op TV gevolgd en viel bij Schabowski's woorden haast letterlijk achterover. Hij nam een kopie van het besluit in handen en las het laatste zinnetje: "Over de regeling is de bijhorende persmededeling op 10 november te openbaren." Zijn eigen ogen niet gelovend, herlas hij het. Dat was strijdig met wat hij net gehoord had. Nu goed, het bericht was aldus reeds in de openbaarheid, zal hij waarschijnlijk gedacht hebben, en faxte het naar de Oost-Duitse persdienst ADN. Om 19.05 meldde de Amerikaanse persdienst Associated Press: "De DDR opent naar de woorden van Politbüro-lid Günter Schabowski alle grenzen." In een mum van tijd was aldus de hele perswereld op de hoogte.

In de uitgangswijk van Oost-Berlijn, dicht bij de grensovergang van de Bornholmerstraße, hadden cafébezoekers de persconferentie op televisie gevolgd. "Dat kan toch niet! Wij kunnen 'drüber'!" De eersten begaven zich hals over kop naar de grenspost. In Leipzig konden burgers al evenmin hun oren en ogen geloven. Sommigen renden reeds naar het spoorwegstation om een laatste trein naar Berlijn te halen.

Iets na 19h

De West-Duitse Bundestag in Bonn was nog in vergadering. CSU-volksvertegenwoordiger Spilker kreeg een kopie van de DPA-melding in de schoot geworpen. Hij snelde naar voor, onderbrak het woord van zijn collega en meldde: "Vanaf nu kunnen DDR-burgers direct over alle grenzen van de DDR naar de BRD." Hij toonde het bericht van DPA. Verstomming en ongeloof greep allen aan. Niemand durfde te reageren. Dat klonk immers te ongeloofwaardig. Men vervolgde - ja. uit onmacht tegenover zulk nieuws - de agenda.
In Washington - daar was het 13h - hoorden medewerkers van president George Bush Senior het nieuws op NBC en verwittigden de president. Die schaarde zich met de minister voor buitenlandse zaken James Baker voor het televisiescherm. Baker was net op bezoek bij Bush. Voor het eerst kwam hen een historisch gebeuren te horen via televisie in plaats vanuit de CIA.

West-Duits kanselier Helmut Kohl was in Warschau. 's Morgens was hij voor een driedaags bezoek aan Polen vertrokken. Tussen 19h en 19.30h werd hij door een medewerker op de hoogte gesteld van Schabowski's woorden. Kohl was net op het officiële diner toegekomen. Hij reageerde haast niet. Die woorden van Schabowski betekende voor hem helemaal geen versneld openen van de Berlijnse Muur. DDR-burgers moesten nog steeds een visum aanvragen, zodus...

In Oost-Berlijn liep nog steeds de zitting van het Zentralkomitee. Velen zullen op de hoogte gebracht zijn van Schabowski's blunder, ook Egon Krenz. Maar niemand reageerde. Het was niet de gewoonte dat een zitting van het Politbüro of het Zentralkomitee op de actualiteit zou inspelen. En... Günter Schabowski was onderweg, huiswaarts.
In Moskou was Michail Gorbatsjov niet op de hoogte. Het was er iets na 22 uur. Hij was reeds te bed. Niemand vond de woorden van Schabowski doorslaggevend genoeg om de president te wekken. Gorbatsjov werd op 10 november wakker in een veranderde wereld...

19.17h

Het West-Duitse ZDF rondde haar dagelijkse 'Heute'-nieuwsuitzending af. Plots kreeg de nieuwslezer een bericht onder de neus geschoven: "De Berlijnse Muur is open"!< /p>

Aan de grensovergang Bornholmerstraße vroegen een tiental Oost-Duitsers wanneer zij door mochten. De grenswachters keken wat verbaasd op. Zij waren niet op de hoogte van Schabowski's woorden. "Zijn er tegenwoordig nog Berlijners die niet weten, dat de Muur een grens is waar men niet zo maar door kan," zullen ze zich afgevraagd hebben en stuurden de jonge lui terug naar huis. In West-Berlijn liepen hier en daar enkele nieuwsgierigen naar de grensovergangen, stelden vast dat er niets te beleven viel en dropen af.

19.30h

'Die Aktuelle Kamera', nieuwsuitzending van de Oost-Duitse televisie herhaalde de woorden van Schabowski, en vulde aan met een mededeling dat voortaan elkeen een aanvraag tot reizen in de BRD kon indienen. Vele burgers zagen dan ook geen enkele reden om op straat te komen. Een aanvraag kan dagen en zelfs weken duren, wisten ze uit ervaring. Mogelijk had het ZDF zich wat vergalloppeerd, zullen ze gedacht hebben.
Het nieuws was ondertussen de wereld rondgegaan. In Canberra, Australië waar het 05.30h vrijdagmorgen was, sprak de nieuwslezer reeds over de val van de Berlijnse Muur.

19.35h

Op de West-Berlijnse radiozender 'Freies Berlin' werd het woord gegeven aan burgemeester Walter Momper. Hij zei zeer verheugd te zijn, dat de Berlijnse Muur open was en dat weldra duizenden stadsgenoten uit het oosten naar West-Berlijn zouden komen. Plots moesten alle politie- en veiligheidsdiensten gemobiliseerd worden, zei hij. "Naar deze dag hebben we 28 jaar uitgekeken. Ik roep alle West-Berlijners op om onze burgers uit het oosten met open armen te ontvangen!"
Die woorden bereikten de Oost-Berlijners vrij snel. Het vertrouwen in een officiële persoon was veel groter dan in een nieuwsmelding op TV. Van overal kwamen nu tientallen DDR-burgers naar de grensovergangen. En in West-Berlijn trokken evenveel burgers naar de muur.

19.50h

De grenswachters stuurden alle mensen terug, maar die laatsten bleven koppig staan. Zij beweerden bij hoog en bij laag, dat Schabowski in hoogst eigen persoon gezegd had dat de muur open zou zijn. Er volgde een intens telefoonverkeer met de bevoegde ministeries. Maar ofwel nam daar niemand meer op, ofwel kregen zij als antwoord dat ze morgen maar eens moesten terugbellen. Wegens die ongerustheid onder de grenswachters verspreidde de volkspolitie om 19.50h een bericht naar alle GÜSTs - zo noemde men die grensovergangen - om duidelijk te maken dat de reisversoepelingen slechts gelden vanaf 10 november om 04.00h. Dat meldden de grenswachten aan de opdringerige burgers, maar niets hielp. Allen bleven staan.

20.00h

Ook de West-Duitse ARD meldde in haar nieuwsuitzending dat de DDR haar grenzen met de BRD opende. En een kwartier later deed het RIAS, de westerse radio- en televisiezender van West-Berlijn hetzelfde. Ondertussen vermeldden haast alle televisiestations ter wereld dat nieuws. In Parijs, in Londen, in Brussel, in Amsterdam, in New York, in Los Angeles, in Buenos Aires, in Sao Paulo, in Johannesburg, in Cairo, in Melbourne, in Tokio... overal gaapte men op de lichtbak. Alleen in Moskou, 23.00h, en Peking, 03.00h vrijdagmorgen, was niets te horen. Tja, communistische nachtrust zal deel van de Lenin- en Mao-doctrine geweest zijn, zeker?

20.30h

Vele televisiezenders stuurden hun cameraploegen naar de muur. De hele wereld kon volgen, wat er gebeurde. Vele buitenlandse zenders postten hun camera's aan de Brandenburger Tor, maar daar was niets te beleven. Geen kat liep er rond. Elke Berlijner wist immers dat er in de omgeving van de Brandenburger Tor geen grensovergangen waren. Aan Checkpoint Charlie stonden in een mum van tijd ook heel wat televisieploegen. Maar ook zij moesten genoegen nemen met een tiental West-Berlijners die daar rondkuierden en zich wel afvroegen of er een of andere beroemdheid over de GÜST zou komen. Zij wisten niet eens dat er iets historisch aan de gang was. Het waren feestvierders... Aan de Oost-Duitse zijde van Checkpoint-Charlie was het doods en verlaten, op de een of andere buitenlandse toerist na, die net toekwam om terug naar het westen te gaan. De Berlijners wisten, dat Checkpoint Charlie alleen maar een doorgang was voor buitenlanders en streng verboden voor zowel West- als Oost-Duitsers.

Aan de andere grensovergangen zoals aan de Bornholmerstraße was het echter op een half uurtje tijd een ware heksenketel geworden. Als uit het niets was de kleine aanwezigheid van enkele tientallen Oost-Duitsers aangegroeid tot duizenden. En ook aan de westzijde drumden honderden en honderden West-Berlijners om hun stadsgenoten uit het oosten te verwelkomen. Maar geen enkele DDR-burger mocht door. De grenswachten kregen het wel op hun heupen. Die massa drong meer en meer aan, wou van geen wijken meer weten, en er waren geen ordediensten die alles in veilige kanalen konden leiden. Egon Krenz had immers dergelijke drukte en de daartoe aangepaste veiligheidsmaatregelen alleen voorzien vanaf 10 november. Een Trabantje van de volkspolitie kwam aangereden en een agent riep met megafoon het volk op om huiswaarts te keren en morgen opnieuw te komen. Niets hielp. Nu was het reglement van een GÜST zodanig opgesteld, dat de grenscommandant het leger kon oproepen bij ernstig gevaar. Maar geen enkele grenscommandant zag in die vredelievende mensen een 'ernstig gevaar', ook al ging het om een opdringerige massa mensen.

Volgens een documentaire van het ZDF die op 27 oktober 2009 uitgezonden was, zou de GÜST aan de Waltersdorfer Chaussee om 20.30h vrijgegegen zijn. De voormalige grenscommandant ervan verklaarde in die uitzending dat hij de woorden van Schabowski letterlijk opgevat had en zijn grenswachters persoonlijk ontwapend had, en de grens controlevrij geopend had. Dat zou betekenen dat de Berlijnse Muur op dat moment gevallen was. Er zouden enkele tientallen DDR-burgers gestaan hebben die parmantig naar het westen zouden gewandeld zijn. Een van hen getuigde eveneens in die documentaire. Aan de waarheid van dat verhaal is echter sterk te twijfelen. Vooreerst kon een grenscommandant nooit op zichzelf een GÜST vrijgeven. De procedures daartoe waren veel complexer dan dat. Bovendien vermeldden de Stasi-akten, dat GÜST Waltersdorfer Chaussee slechts na 24h vrijgegeven was.

20.46h

In de Bundestag in Bonn werd nog steeds de agenda afgewerkt. Om kwart voor negen kwam dan de minister voor het kanseliersambt, de heer Seiters, op het spreekgestoelte en las een verklaring van kanselier Helmut Kohl voor: "De vrijgave van het reisrecht voor burgers uit het oosten is in overeenstemming met het recht op vrij personenverkeer. De BRD zal alle economische hulp aan de DDR verschaffen, zodra zij onze verdere eisen aanvaardt." Seiters voegde eraan toe dat momenteel een massa burgers aan de oostzijde van de grensovergangen samentroepten. Het was niet uit te sluiten, dat de Berlijnse Muur zou kunnen vallen, aldus de man. De volksvertegenwoordigers stonden spontaan op en zongen de nationale hymne.

21.00h

De situatie aan de grensposten werd dramatisch voor de grenswachters. Zij verloren stilaan de controle over de grote massa's die maar bleven aangroeien. Alle aanpalende straten en lanen in Oost-Berlijn waren geblokkeerd door Trabantjes. De stemming werd ook grauer. Meerdere burgers schreeuwden dreigende taal. Hier en daar werden schermutselingen tussen burgers en grenswachters gemeld. Die laatsten konden niet eens hun dienstwapen hanteren tegen het volk, zonder ter plaatse gelyncht te worden. Maar geen van de verantwoordelijken in betrokken ministeries gaf toelating om de grenzen te openen.

21.10h

Kohls raadgever Ackermann belde de kanselier op om hem mee te delen, dat de Berlijnse Muur op elk ogenblik onder de druk van het volk zou kunnen begeven. Het protocol van dat gesprek:

Ackermann: "Heer Kohl, hou u vast, de DDR-burgers doen de muur vallen."
[Helmut Kohl was in Warschau en kon geen beelden van het gebeuren ontvangen, nog steeds op het staatsdiner zijnde.]
Kohl: "Ben je daar zeker van, Ackermann?"
[De kanselier geloofde niet in een val van de Muur. In de namiddag had hij nog een gesprek gehad met Lech Walesa, de voorzitter van de opstandige Poolse vakbond Solidarnosc. Lech had aan de kanselier gevraagd of hij de Berlijnse Muur ooit zou zien vallen. Kohl had hem geantwoord, dat er veel gras over onze graven zou groeien, vooraleer die muur zou vallen.]
[Ackermann vertelde aan de kanselier hoe hij de toestand live op televisie kon volgen.]
Kohl: "Dat kan toch niet!"
Ackermann: "Toch wel. Ik kan het met mijn eigen zien."
Kohl: "Dat is niet te begrijpen. Dat is niet te begrijpen!"

21.20h

De grenscommandant van de GÜST aan de Bornholmerstraße belde nog eens het ministerie voor binnenlandse zaken op. Hij vroeg ultieme raad om de massa te kunnen trotsen. Na een weing wachten kreeg hij antwoord. "Laat de 'lastigen' onder hen door naar het westen. Maak hun identiteitskaart ongeldig met de desbetreffende stempel. Zorg dat minstens de helft van hun pasfoto bedekt is. Zo kunnen ze niet meer terugkeren en zijn we ze kwijt." Dat noemde men het 'ventileren' van de druk. En zo gebeurde. Enkele tientallen onruststokers mochten door. Op televisie kon de hele wereld zien, hoe hun indetiteitskaart ongeldig gemaakt werd. Maar geen van hen trok zich dat aan, of was er zich ten volle bewust van. Dansend van vreugde werden ze door West-Berlijners in de armen gesloten. Dan ging de grens weer dicht. De massa begreep het niet, werd razend, brulde "Open de poorten!" Maar de grens bleef dicht.

22.30h

Aan Checkpoint Charlie dreigde een gevaarlijke toestand. Daar drongen ondertussen een honderdtal West-Berlijners aan om naar het oosten te mogen gaan. Aan de oostzijde stond niemand. Plots overschreden een aantal burgers de witte lijn tussen de Amerikaanse en de Russische bewapende grenssoldaten. Die laatsten grepen hun wapen. De koelbloedigheid van de Oost-Duitse grenscommandant kon een schietpartij voorkomen. De burgers moesten zich terugtrekken.

22.30h

Aan de Brandenburger Tor was het aantal West-Berlijners ondertussen gegroeid tot enkele honderden. Tientallen jongeren beklommen de Berlijnse Muur maar moesten na waarschuwingen van zowel West- als Oost-Duitse politie hun actie staken. En zowaar de eerste 'Mauerspechte' verschenen op het toneel. Mauerspechte? Ja, zoals spechten met hun snavel de schors van de bomen openhakken, zo hakten hier en daar reeds enkele jongeren met hamers op de muur. "Die Mauer muss weg!"

De laatste werknemers van de technische dienst van het Zentralkomitee verlieten het gebouw in het Oost-Duitse stadscentrum. Bij het buitengaan zagen zij Egon Krenz door de gangen wandelen, eenzaam en met een getrokken, vermoeid gelaat...

23.30h: DE VAL VAN DE BERLIJNSE MUUR

Tienduizenden drumden aan de slagbomen van de GÜST aan de Bornholmer Straße. Uiteindelijk nam de grenscommandant de telefoon en zei tot de verantwoordelijke in het ministerie voor binnenlandse zaken: "WE KUNNEN HET NIET MEER HOUDEN. WE MOETEN DE GÜST OPENEN. IK SCHAKEL DE CONTROLE UIT EN LAAT DE MENSEN VRIJ DOOR."

DE MUUR WAS GEVALLEN

Onbeschrijfelijke taferelen speelden zich voor lopende camera's af. De hele wereld zag de DDR leeglopen. Veertig jaren stalinistisch communisme, vijfendertig jaren opsluiting achter het IJzeren Gordijn en achtentwintig jaren opsluiting achter de Berlijnse Muur gulpten weg. De andere GÜSTs werden eveneens geopend. De Oost-Berlijners stroomden over een zee van vreugdetranen in de armen van de West-Berlijners. Duizenden en duizenden liepen naar de Brandenburger Tor, beklommen de muur, juichten, schreeuwden, Mauerspechte sloegen ware gaten in de muur: "Weg die Mauer!"

De Muur was niet meer. Tegen 01.00h was ook de laatste GÜST aan het IJzeren Gordijn geopend.
Geen enkel schot was gelost. Het volk had gewonnen, na maanden moed en volharding.
De Koude Oorlog eindigde op 9 november 1989 om 23.30h.

En Egon Krenz was een eenzame, vermoeide man in die nacht.

 

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video ZDF-nieuws van 19h op 09.11.89. Op het einde van die nieuwslezing kwam het bericht over de Berlijnse Muur op de redactie...
Video kort relaas van de historische nacht 09.11.89
Video langer relaas van de historische nacht 09.11.89
Video het moment op de persconferentie 09.11.89 als Schabowski zijn blunder te horen brengt
Video-toonband interview Schabowski in 2009 over de persconferentie 09.11.89 en val van de Berlijnse Muur

 

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

08:39 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (1) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

08-11-09

08.11.1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor

zk Laatste maand van de Berlijnse Muur

Woernsdag 8 november 1989: Wachten op het antwoord uit Moskou en sidderen voor de dreiging uit Tsjechoslowakije

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: woensdag 8 november. De dag voor de val van de Berlijnse Muur verwachtte niemand dit historisch gebeuren, maar zette Egon Krenz alles in het werk om een opening ervan te forceren?

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Woensdag 8 november

Zitting van het Zentralkomitee

Vanaf die woensdag 8 november zou het Zentralkomitee gedurende enkele dagen zetelen. Zoals in het artikel van 16 oktober weergegeven, had dit comité de hoogste beslissingsmacht binnen de SED, op uitzondering van de 'Parteitag' die theoretisch de allerhoogste macht had. Essentiële verandering in de partij moesten steeds in het Zentralkomitee bezegeld worden. Tot dat essentiële behoorde elke wijziging in de koers van de partij, elke wijziging in de samenstelling van het Politbüro, dat het dagelijks machtsorgaan was, enzomeer.

In de laatste jaren kwam dat Zentralkomitee slechts halfjaarlijks samen. De laatste zitting dateerde van 18 oktober, toen Erich Honecker opzij was geduwd en Egon Krenz de nieuwe sterke man was geworden. Sinds Egon Krenz met de starre ideologische lijn van de partij schoon schip had gemaakt en een openheid voor dialoog ingevoerd had, was het nodig om deze essentiële veranderingen ook de zegen van het Zentralkomitee te laten geven. Daarom was dat comité reeds enkele weken geleden opgeroepen om vanaf 8 november extra enkele dagen te zetelen.

Een zitting ervan was een uiterst saai gebeuren. De eerste dag werd steeds ingeleid door goedkeuring van wijzigingen in de top van het orgaan of in het Politbüro. Daarop volgde een urenlange rede van de secretaris-generaal voor de meer dan honderdzestig overwegend oudere dames en heren. De secretaris-generaal was de voorzitter van het orgaan en tevens de sterke man in het land, Egon Krenz aldus. Op de tweede en volgende dag van de zitting kwam de ene redenaar na de andere aan de beurt voor eveneens urenlange toespraken. Na elke toespraak gaf de samenkomst haar zegen over de inhoud ervan. En indien er actuele agendapunten waren die de bezegeling van het Zentralkomitee benodigden, dan werden die op het einde van de laatste dag doorgenomen, bij voorkeur op een drafje want dan waren de oude dames en heren toch wel erg moe door het dagenlang geeuwen en dutten, en verlangden naar hun warme nestje thuis...

Egon Krenz verstevigt zijn macht over het Politbüro en over de Stasi

Het eerste agendapunt van het Zentralkomitee was de 'putsch' van Egon Krenz. Hij had immers op de dag voordien alle hardliners uit het Politbüro verwijderd, zie het artikel over 7 november. Na voorstelling van elk nieuw lid van het bureau keurde het Zentralkomitee de samenstelling goed. Egon Krenz had vanaf dat moment niets anders dan hem getrouwe leden in het Politbüro. Dat zou heel belangrijk worden in de stappen die op de historische 9de november zouden volgen.

Krenz bekwam door de beslissing van het Zentralkomitee eveneens stevige controle over de Stasi. Hardliner Erich Mielke, baas van de Stasi, moest vanuit de statuten van de SED lid van het Politbüro zijn. Maar hij was een van de ontslagenen. Zijn vervanger werd een Krenz-gezinde. Ook dat zou een belangrijke rol spelen op 9 november.

Wachten op het antwoord uit Moskou en sidderen voor de dreiging uit Tsjechoslowakije

Terwijl Egon Krenz het Zentralkomitee voorzat, spookte de angst voor de dreiging van de Tsjechische regering door zijn hoofd. Zoals in het artikel van 7 november weergegeven, kon elk ogenblik het bericht komen, dat Tsjechoslowakije de grenzen met de DDR zou sluiten. Dat was het ultimatum van Praag om vluchtelingen uit het land te houden en de DDR te verplichten om hen over de eigen grenzen naar de BRD te versassen. Maar om daartoe het IJzeren Gordijn open te stellen, wachtte Krenz op het antwoord uit Moskou ter goedkeuring, zie eveneens het artikel over 7 november. Dat antwoord kwam echter niet. De Sowjet-ambassadeur in Oost-Berlijn kon de bonzen in Moskou niet bereiken. Daar liepen sinds gisteren de feestelijkheden voor de verjaardag van de oktoberrevolutie in 1917, en die zouden nog enkele dagen aanhouden met allerlei recepties en toespraken. Ambtenaren van de betrokken ministeries in Moskou beloofden uiteindelijk dat het antwoord ten laatste op de middag van 9 november zou komen. Egon Krenz moest dan ook met dat wachten op Moskou en dat sidderen voor Tsjechoslowakije de nacht in...

In het kort overig nieuws op 8 november

In vele steden was door de vlucht naar de BRD een nijpend tekort aan personeel voor het openbaar vervoer en voor de gezondheidssector ontstaan. Zo waren ondermeer reeds 1500 geneesheren uit het land gevlucht. Op televisie riepen vertegenwoordigers van burgerbewegingen op om niet te vluchten en samen met de democratische krachten van de forums een nieuwe DDR op te bouwen. 's Namiddags en 's avonds demonstreerden weer duizenden. En tenslotte had het Zentralkomitee aan het Politbüro de toelating gegeven om de burgerbeweging Neues Forum officieel te erkennnen. Dat kan als een kleine overwinning van het volk beschouwd worden. De 'grote' overwinning van het volk zou morgen 9 november volgen.

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video Aktuelle-Kamera-nieuwsuitzending van DDR-televisiezender 08.11.89

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:29 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

07-11-09

07.11.1989 Opening IJzeren Gordijn besloten

krenz Laatste maand van de Berlijnse Muur

Dinsdag 7 november 1989: Besluit opening IJzeren Gordijn, en zeer zware druk op Egon Krenz

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: dinsdag 7 november. Het Politbüro besliste onder druk van Tsjechoslowakije om het eigene IJzeren Gordijn voor emigranten open te stellen, en Egon Krenz komt onder zeer zware druk door eisen van de BRD voor kredietverlening.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Dinsdag 7 november

Het Politbüro beslist de grenzen tussen de DDR en de BRD voor vluchtelingen open te stellen.

Tsjechoslowakije benutte vanaf de vroege ochtend alle mogelijke diplomatieke en politieke kanalen om de SED te dwingen het vluchtelingenprobleem definitief aan te pakken. De onrust onder de eigen Tsjechische bevolking dreigde immers uit te groeien tot een gewelddadige opstand. Zoals in het artikel van 6 november weergegeven, waren de Tsjechische burgers in de regios aan het IJzeren Gordijn zeer misnoegd omdat zij niet mochten uitreizen daar, waar de DDR-vluchtelingen met gewoon hun identiteitskaart door mochten.

Onder die druk kwam het Politbüro om 9h samen. Daar werd na hevige discussies het volgende besloten: Het gedeelte van het wetsvoorstel voor reisvrijheid over emigratie wordt vervroegd in de vorm van een 'voortijdig uitvoeringsbesluit' omgezet met de bedoeling om emigranten zo snel mogelijk over de grenzen tussen de DDR en de BRD te kunnen laten uitreizen. Vreemde gang van zaken niet? Een uitvoeringsbesluit wordt getroffen, zes weken voor de wet in werking zou treden waarop dat besluit gebaseerd is, en meer zelfs... die wet stond op 7 november nog slechts in het stadium van wetsontwerp. Maar ja, het was de druk vanuit Tsjechoslowakije die de SED ertoe dwong snel - heel snel - en dus zelfs onwettelijk te reageren. Het Zentralkomitee, dat vanaf morgen 8 november voor enkele dagen zal zetelen, zou dit plan moeten bezegelen.

Tsjechoslowakije en West-Duitsland worden over het plan ingelicht.

Onmiddellijk na die beslissing werden de BRD en Tsjechoslowakije daarover geïnformeerd. Aan de Tsjechische autoriteiten vroeg de SED om de grenzen tussen dat land en de DDR tijdelijk te sluiten zodra het nieuwe uitvoeringsbesluit in werking zou treden, zodat vluchtelingen niet meer naar dat land zouden kunnen reizen.

Hierbij zijn volgende bedenkingen te maken:

Het Politbüro had niet beslist dat het IJzeren Gordijn zouden moeten vallen. De grenscontroles zouden blijven gelden zoals tevoren, alleen emigranten zouden versneld doorgelaten worden. Men kan pas van het vallen spreken op het moment dat alle controles aan de grensovergangen uitgeschakeld zouden worden, wat tussen haakjes effectief en buiten de bedoeling van het Politbüro twee dagen later op 9 november gebeurde.

De vraag van het Politbüro aan Tsjechoslowakije om haar grenzen met de DDR enkele dagen te sluiten zodra het uitvoeringsbesluit in werking zou treden, kan vreemd klinken. Waarom zou de DDR die grenzen aan haar kant niet voor enkele dagen kunnen afsluiten? Het antwoord lag in de vrees voor gewelddadige reacties van de DDR-burgers, wanneer de DDR en niet Tsjechoslowakije de grenzen zou sluiten. Dat was immers reeds in oktober gebleken toen die grenzen door de DDR een maandlang dichtgehouden waren.

Bij de beslissing van het Politbüro werd gesteld, dat de grensovergangen tussen de DDR en de BRD voor emigranten zouden geopend worden. Daar waren geen beperkingen uit af te leiden, maar los van wat op papier stond, werd mondeling overeengekomen dat alleen de grensovergangen in het zuiden van het land betroffen zouden worden. [Waarom op papier de openstelling ruimer werd opgevat: zie verderop in de tekst van dit bericht] De beperkte openstelling had twee redenen. Enerzijds was de vluchtelingenstroom in hoofdzaak ontstaan vanuit het zuiden van de DDR, en anderzijds kon de SED niet zonder gevaren beslissen om de Berlijnse Muur open te stellen. Waarom niet? Wel in 1971 waren de vier grootmachten uit de Tweede Wereldoorlog - zij bezetten heel Duitsland in 1989 nog steeds - overeengekomen, dat het statuut van Berlijn niet eenzijdig door een van de betrokken partijen gewijzigd mocht worden. Een eenzijdige openstelling van de Berlijnse Muur voor emigranten zou een stroom van honderduizenden vluchtelingen veroorzaken en dan ook voor een ernstige destabilisatie van Berlijn gezorgd hebben met onvoorspelbare reacties vanwege de NATO. Het is daarom dat Sowjet-president Gorbatsjov zowel Oost-Duits staatshoofd Egon Krenz als West-Duits kanselier Helmut Kohl in de laatste weken had gewaarschuwd om elke destabilisatie te mijden.

BRD stelt zeer zware voorwaarden voor kredieten aan de DDR

In diezelfde voormiddag en tijdens de vergadering van het Politbüro kwam bij Egon Krenz in alle discretie het antwoord van de West-Duitse regering op de vraag naar kredieten, zie artikel over 6 november. Kredieten van 10 miljard marken per jaar aan de bankroete DDR kunnen slechts verleend worden op volgende voorwaarden:

- De SED moet oppositionele partijen erkennen.
- De SED moet haar eenheidsstatuut opgeven en daartoe artikel 1 van haar grondwet wijzigen zodat een meerpartijensysteem ingevoerd kan worden.
- De SED moet vrije verkiezingen in het land garanderen
- Het land moet alle handelsbarrières opheffen, een open handelspolitiek nastreven, vrij personenverkeer garanderen en liberalisering doorvoeren met een vrije markteconomie.
- Gevluchtte DDR-burgers moeten vrij kunnen terugkeren.
- Alle West-Duitse media, inclusief alle kranten, moeten vrij in de DDR ontvangbaar/verkrijgbaar zijn.

Een volledige lijst van de eisen is terug te vinden op de link voor protocollen onderaan, pagina 482.

Voor Egon Krenz was dit wel het einde! Bonn eiste weliswaar niet expliciet de val van de Berlijnse Muur en van het IJzeren Gordijn, maar een aantal voorwaarden sloten dit impliciet in. Bovendien zou de eis tot een echt meerpartijensysteem het absolute einde van de SED betekenen. Tussen haakjes: Dat de BRD de val van de Berlijnse Muur niet expliciet eiste, had natuurlijk te maken met de hierboven vermelde overeenkomst tussen de vier grootmachten. Bonn kon evenmin als Oost-Berlijn eenzijdig het statuut van Berlijn wijzigen.

De Sowjetunie wordt over het plan van het Politbüro ingelicht

Egon Krenz zag zijn wereld door de voorwaarden van Bonn instorten. Hij wist dat de bankroete DDR geen levenskansen meer had zonder buitenlandse deviezen om de zo noodzakelijke import van westerse goederen te betalen. Zoals in vorige artikels vermeld, zou daardoor de levenstandaard in het land dramatisch dalen met een onvoorspelbare opstand van het volk als gevolg. Besliste hij daarom heimelijk op die voormiddag van 7 november om het plan ter tegemoetkoming aan Tsjechoslowakije uit te breiden tot tegemoetkoming aan Bonns eisen? Overwoog hij om daartoe toch de Berlijnse Muur te openen en aldus deels kredieten lost te kunnen weken door voldoening aan de meeste eisen, zolang hij de alleenheerschappij van de SED maar niet moest prijsgeven? Schatte hij het redden van de economie van het land hoger in dan het gevaar voor een destabilisatie van het grootmachtenstatuut van Berlijn? Veel wijst in die richting, namelijk:

Vooreerst kwam hij met Schalck, de Oost-Duitse onderhandelaar die de kredieten aan Bonn gevraagd had, overeen om niemand over de eisen van de BRD in te lichten. Het Politbüro wist aldus van niets.
Vervolgens drukte hij door, dat het uitvoeringsbesluit - zie hierboven - zou spreken over 'de' [wat alle betekent] grensovergangen tussen de DDR en de BRD, en dat het Politbüro slechts mondeling overeenkwam om alleen de grensposten in het zuiden voor emigranten open te stellen. Voorzag hij daarmee de mogelijkheid om ook de Berlijnse Muur te openen, indien in de eerstkomende uren of dagen Bonn deels bereid zou zijn kredieten toe te staan? Was het daarom dat hij op de middag besliste om ook de ambassadeur van de Sowjetunie in Oost-Berlijn van het besluit van het Politbüro op de hoogte te stellen? Dat moest niet, indien alleeen maar de grenzen van het IJzeren Gordijn open gesteld zouden worden. Moest echter wel indien ook de Berlijnse Muur zou opengesteld worden - zie hierboven over de overeenkomst tussen de grootmachten.

Aan de Sowjet-ambassadeur werd het plan van het Politbüro dan ook op die middag meegedeeld met de mondelinge vermelding, dat alleen het zuidelijke deel van het IJzeren Gordijn betroffen zou worden. Over een eventuele opening van de Berlijnse Muur in verband met emigraties zweeg de boodschapper in alle talen. Dat was immers niet beslist in het Politbüro en zal op 7 november misschien wel door Krenz overwogen zijn, maar nog niet vastgelegd. [Later, na de val van de Berlijnse Muur op 9 november, zou Moskou het Egon Krenz kwalijk nemen dat hij de ambassadeur niet over de Berlijnse Muur had aangesproken. Zie in dat verband de interessante link onderaan van een interview met Egon Krenz over de houding der Sowjetunie na de val van de Berlijnse Muur.] De ambassadeur probeerde de hele namiddag Moskou te bereiken, echter tevergeefs. Daar liepen immers de grootse feestelijkheden voor de verjaardag van de oktoberrevolutie 1917. Uiteindelijk besliste hij om morgen 8 november opnieuw te proberen. Dringende noodzaak bestond volgens hem niet, gezien het - volgens de mondelinge mededeling - om het IJzeren Gordijn ging en helemaal niet om de Berlijnse Muur.

Ontslag van het Politbüro en van de ministerraad

De besprekingen in het Politbüro waren in die voormiddag niet van een leien dakje gelopen. Dat bewijst de beslissing van Egon Krenz om later op de dag heel het Politbüro te ontslaan. Zoals in eerdere artikels vermeld, hing dat ontslag reeds enkele dagen in de lucht. Alle hardliners werden eruit verwijderd. Officieel namen de hardliners zelf ontslag. Nieuwkomers waren allen voorstanders van Krenz' gematigde politiek. Gezien die wijzigingen van het Politbüro later op de dag doorgevoerd werden, waren de nieuwkomers niet op de hoogte van het besloten uitvoeringsbesluit. Dat zou een zeer belangrijk aspect worden in de vreemde stappen die Egon Krenz op 9 november zou zetten...

Ook in de ministerraad zetelden al te veel harliners. De voorzitter van die raad besloot op diezelfde 7de november om de raad te ontslaan en nieuwe gematigde ministers aan te stellen. Door die wijzigingen in het Politbüro en in de ministerraad was de 'putsch' van Krenz dan ook voltooid.

De wijzigingen van de minsterraad werden later op de dag openbaar bekend gemaakt. De wijzigingen van het Politbüro en het besluit om emigranten over de eigen grenzen versneld uit te laten reizen, werden niet geopenbaard gezien het Zentralkomitee het uiteindelijk beslissingsrecht daarover had, en het pas morgen 8 november zou samenkomen.

Tijdens die dinsdag demonstreerden weer tienduizenden, waaronder ook vele SED-leden, in meerdere steden. Op diezelfde 7de november was de vluchtelingenstroom over Tsjechoslowakije zodanig toegenomen dat op die dag in totaal 20.000 vluchtelingen Bayern overrompelden.

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video interview Egon Krenz over de houding van de Sowjetunie na de val van de Berlijnse Muur

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Openstelling IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

06-11-09

06.11.89: "Weg muur, weg SED!"

Schalck Laatste maand van de Berlijnse Muur

Maandag 6 november 1989: Massademonstraties en het bankroet van de DDR

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: maandag 6 november. De publicatie van het wetsvoorstel ter reisvrijheid lokt de woede van het volk uit, en Oost-Berlijn smeekt om West-Duitse kredieten.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Maandag 6 november

1. Reiswet

1.a. Publicatie reiswetsontwerp

Openheid was het devies van Egon Krenz in een verkrampte poging om de gunst van het volk te bekomen. Maandagmorgen kreeg die openheid een nieuwe dimensie. Voor het eerst in haar geschiedenis publiceerde de SED een wetsvoorstel in alle kranten en stelde het ter discussie. Dat was wel een heel bijzondere vorm van openheid. Het ging om het wetsvoorstel voor reizen naar het buitenland. Hoopte Egon Krenz door die publicatie en uitnodiging ter discussie een einde te kunnen stellen aan het wantrouwen van het volk?

Elke burger zou naar om het even waar in het buitenland kunnen reizen op voorwaarde dat hij of zij een reispas en een visum heeft. De reispassen en het visum kunnen bij de volkspolitie aangevraagd worden. De verwerking van de aanvraag zal 3 tot 30 dagen in beslag kunnen nemen. Elke burger kan in totaal 30 dagen per jaar naar het buitenland. Voor elke reis dient opnieuw een visum aanvraag te worden. [Op te merken valt, dat het verbod van reizen voor een klein aantal opeenvolgende dagen weggevallen was.] Voor emigraties geldt eveneens de aanvraag van een paspoort en een visum. Daarbij moet men rekening houden met een verwerkingstijd van 3 tot 6 maanden.
In de kranten van 6 november stond nog bijkomend dat het bekomen van buitenlandse deviezen nog geregeld moest worden en dat bedenkingen over het ontwerp welkom waren tot 30 november. De wet zou tegen Kerstmis in werking treden.

1.b.Volk woedend om de reiswet

Hoezeer de SED in een ivoren toren leefde, mijlenver van de mensen, bleek al onmiddellijk na de publicatie van het wetsvoorstel. De verontwaardiging van de burgers was niet te beschrijven. De lange aanvraagtermijn voor een visum en de noodzaak om telkens opnieuw een visum te moeten aanvragen met het risico dat de Stasi een toelating zou kunnen weigeren, deed de bevolking steigeren.

De geplande maandagdemonstratie in Leipzig stond meteen een en al in het teken van dit protest. Woedende betogers trokken door de stad. Het waren er 300.000 volgens officiële bronnen, meer dan een half miljoen volgens de organisatoren. "Wir sind das Volk", werd aangevuld, geaccentueerd door "Weg die Mauer!", "Weg die SED!". Vol woede trokken de demonstranten voor het eerst in deze maanden naar het Stasigebouw in de stad. Dat vertolke hoezeer zij hun angsten voor repressie overwonnen hadden.

Ja, op die maandag verloor de SED haar laatste greintje vertrouwen vanwege het volk. Egon Krenz had net het tegenovergestelde bereikt van wat hij wou. Niet alleen in Leipzig, maar ook in tientallen andere steden en gemeentes trokken de burgers de straat op. In Dresden waren het 100.000, In Magdeburg 70.000, In Erfurt 70.000, In Halle 60.000, enzomeer. Overal klonken dezelfde eisen voor echte reisvrijheid, voor afschaffing van artikel 1 uit de grondwet dat de alleenmacht van de SED bepaalde, voor openstelling van de Berlijnse Muur en van het IJzeren Gordijn.

Op die maandag steeg het protest van het volk ten top. Elk moment kon het vreedzame protest in het land omslaan in een gewelddadige opstand. Dat zou het einde betekenen. Egon Krenz vergaderde met het Politbüro, zocht naar uitwegen, maar botste er tegen de irrealistische muur van stalinistische SED-ideologen. Die overwogen nog steeds een militaire onderdrukking van het volk, kregen echter felle tegenwind van de gematigde leden en... van de Sowjetunie. In de loop van die maandag waren intensieve gesprekken gevoerd met de ambassadeur van de Sowjetunie en met de commandant van de meer dan 300.000 Russische soldaten in het land. Moskou bleef echter bij haar stelling, dat de satellietstaten hun problemen zelf moesten oplossen. De hardliners in het Politbüro moesten dan ook bakzeil halen. Krenz verhoogde de druk op hen om ontslag te nemen. Morgen dinsdag zou daarover een beslissing vallen.

Opmerkelijk was die maandagavond de uitspraak van de minister voor cultuur. Aan journalisten verklaarde hij dat heel het Politbüro ontslag zou moeten nemen, zodat een nieuwe werkkring rond Egon Krenz kon opgebouwd worden om 'echte' hervormingen door te voeren. Dat leek een goed voorstel, maar loste het probleem in de wortels niet op. Egon Krenz was weliswaar een gematigde, maar bleef halsstarrig vasthouden aan de alleenmacht van de SED. De minister voor cultuur wees er ook op dat ideologen in de ministerraad ook zouden moeten verdwijnen.

Op diezelfde avond organiseerde de Oost-Duitse televisie een debat rond de reiswet. Daarbij namen meerdere SED-leiders afstand van de partijdoctrine.

2. Val van de Berlijnse Muur enige uitweg uit de crisis?

2.a. Tsjechoslowakije eist het stopzetten van de vluchtelingenstroom

In Tsjechoslowakije werd de toestand aan de overgangen van het IJzeren Gordijn naar Bayern onhoudbaar. In het voorbije weekeinde waren er 23.000 DDR-vluchtelingen versast geworden. Ook op die maandag waren de wegen naar de overgangen geblokkeerd door Trabantjes. Honderden vluchtelingen lieten hun wagentje op de geblokeerde wegen staan en gingen te voet naar de grensovergang. In Praag bleef de stroom naar de West-Duitse ambassade aanhouden. In plaats van hen op te vangen werden zij onmiddellijk doorverwezen naar het spoorwegstation en per trein naar Bayern vervoerd.

De Tsjechische bevolking uitte haar verontwaardiging. Die vluchtelingen konden het IJzeren Gordijn passeren op enkel vertoon van hun identiteitskaart daar, waar Tsjechen verbod kregen om uit te reizen. In de regio's rond de grenovergangen dreigde een opstand van de Tsjechen.

De Oost-Duitse ambassadeur in Praag werd op het matje geroepen. De Tsjechische regering eiste een onmiddellijke stopzetting van de vluchtelingenstroom. Zij eiste dat de SED maatregelen zou uitwerken om de DDR-burgers in het land te kunnen houden, of dat de SED haar eigen grenzen met de BRD zou openstellen. Zij dreigde ermee de grenzen tussen Tsjechoslowakije en de DDR te zullen sluiten.

De sluiting van die grenzen moest Egon Krenz met alle middelen proberen te voorkomen. Terecht vreesde hij dat na deze rampzalige maandag de woede van het volk zeker zou omslaan in gewelddadige opstanden indien Tsjechoslowakije haar grenzen zou blokkeren en de vluchtelingen aldus wanhopig en daardoor geweldbereid zou maken. Bovendien had de DDR zelf haar grenzen met de zuiderbuur in de maand oktober gesloten, wat toen reeds tot gewelddadige protesten aan de overgangen geleid had. Daarom overwoog hij de grensovergangen aan het IJzeren Gordijn tussen de DDR en de BRD in het zuiden van het land open te laten stellen. Daar hadden immers in de laatste weken de meeste demonstraties voor onrust gezorgd. Daartoe zou morgen dinsdag 7 november het Politbüro samenkomen en zouden contacten met Moskou geregeld worden om de Sowjet-zegen te bekomen. Indien de hardliners van het Politbüro zouden weigeren, zou hij hun onmiddellijk ontslag eisen. Aan het openstellen van de Berlijnse Muur of het noordelijk gedeelte van het IJzeren Gordijn wou hij niet denken. Maar...

2.b. BRD stelt harde eisen om kredieten aan de DDR toe te staan

Op die maandagmorgen vertrok Alexander Schalck, de handelsspecialist van de SED, op zijn moeilijkste tocht ooit naar Bonn. Egon Krenz had hem de opdracht gegeven om kredieten los te weken voor het bankroete Oost-Duitsland. Schalck 'moest' in zijn opdracht slagen. Het land had immers geen deviezen meer om de import van goederen uit het westen te betalen. Dat bankroet zou de levensstandaard in 1990 aanzienlijk doen dalen, waardoor de regering handelingsonbekwaam zou worden en het volk in een fatale opstand zou komen. In het voorbije jaar had de SED het dreigende bankroet proberen te voorkomen door een beperkt aantal 'socialisme-getrouwe' arbeiders toe te laten om in West-Berlijn te werken, tegen de stelregels van de Stasi in. Die arbeiders hadden harde West-Duitse marken in het laadje gebracht. Het was echter slechts een druppel op de hete plaat.

Schalck had een ontmoeting met het West-Duitse hoofd van de diensten van de kanselier, de heer Seiters, en met de West-Duitse minister voor binnenlandse zaken, de heer Schäuble. Hij wees erop dat de reizenden na de inwerkingtreding van de nieuwe reiswet vreemde deviezen nodig hadden. Gezien dat geld de consumptie in West-Duitsland ten goede zou komen, vroeg hij tussenkomst van de BRD-regering. Hij meldde dat Oost-Berlijn elke reizende 15 West-Duitse marken zou bezorgen, wat per jaar een half miljard marken zou betekenen. Wolfgang Schäuble wees kredieten om slechts 15 mark aan elke reizende te bezorgen categoriek af. Dat zou de reizenden in fatale geldnood brengen, waardoor criminaliteit in de hand zou gewerkt worden. In de plaats van jaarlijks een half miljard uit te lenen, stelden Schäuble en Seiters voor om eenmalig 300 West-Duitse marken per reizende ter beschikking te stellen. De BRD zou bereid zijn daartoe een lening van 3 miljard marken toe te staan.

Dat leek Schalck reeds een eerste kleine overwinning. Dan nam hij alle moed samen en stelde de West-Duitse gesprekspartners voorzichtig, hapje per hapje, op de hoogte dat de DDR bankroet was. Hij smeekte om een onmiddelllijk krediet van 10 miljard West-Duitse marken en aanvullend een zelfde krediet in de eerstkomende jaren. De ministers waren met verstomming geslagen. Bonn had nooit verwacht dat de DDR letterlijk bankroet zou zijn. Op dat probleem kon geen antwoord gegeven worden. De bondsregering zou vandaag nog daarover beraden. Morgen dinsdag 7 november zou Oost-Berlijn een antwoord krijgen, maar het zal rekening moeten houden met harde, zeer harde voorwaarden, voorspelde Wolfgang Schäuble.

Schalck stelde Egon Krenz op de hoogte. Die hoorde het in Keulen donderen, of moeten we Bonn zeggen? Het werd bang afwachten wat dinsdag 7 november zou brengen. Speelde toen in het hoofd van Krenz de angst, dat hij de Berlijnse Muur in de weegschaal zou moeten leggen? Zou hij zich nog een toekomst voor de alleenheerschappij van de SED kunnen voorstellen zonder de muur? Het werd een lange nacht en 7 november zou sowieso een dramatische dag worden...

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video ZDF-journaal 06.11.89 in het kader van Countdown Mauerfall
Video gesprekken in 2009 met Egon Krenz over zijn verantwoordelijkheid als staatshoofd der DDR voor gedode vluchtelingen aan de Berlijnse Muur en met Günter Schabowski. krent en Schabowski zijn niet bepaald vrienden gebleven...

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Openstelling IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:29 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

05-11-09

05.11.89: Stilte voor de storm

DDR Laatste maand van de Berlijnse Muur

Zondag 5 november 1989: Rustdag en toename vluchtelingen via Tsjechoslowakije

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: zondag 5 november. Het werd een echte rustdag, een anticlimax die echter niets anders betekende als stilte voor de storm.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Zondag 5 november

In de DDR verliep die zondag als elke andere rustdag. In de kerken klonken de preken alweer meer politiek dan religieus en in gemeentehuizen werden weer dialogen afgewerkt zoals het in de laatste weken een gewoonte was geworden. 's Avonds demonstreerden alweer duizenden in een aantal steden. Ook dat was een gewoonte geworden en verstoorde in zekere mate het rustbeeld van die zondag niet. Vermeldenswaard was de oprichting van een groene partij in de DDR. Daarmee bestonden vanaf die dag reeds drie oppositionele partijen in het land van de SED, namelijk de eerder opgerichte socialistische partij, de Demokratischer Aufbruch als voorloper van de toekomstige Oost-Duitse CDU, en nu ook de groenen.

De trek van vluchtelingen naar Tsjechoslowakije verhoogde nog op die zondag. Met enkel hun identiteitskaart konden daar duizenden het Ijzeren Gordijn passeren. Aan de grensovergangen stonden kilometerslange files van Trabantjes. Tegelijk echter groeide het ongenoegen van de lokale Tsjechische bevolking. Zij zagen met lede ogen hoe Oost-Duitsers het Ijzeren Gordijn mochten passeren, terwijl hen dat verboden bleef. Dat zou in de eerstkomende dagen voor gevaarlijke spanningen zorgen.

Al met al was die zondag in zekere mate een 'echte' rustdag. Men zou terecht van een anticlimax hebben kunnen spreken, die echter zeer verradelijk was... stilte voor de storm. En die storm zou inderdaad vanaf maandag 6 november opsteken en vier dagen woeden.

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

11:38 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, ddr, sed, brd |  Facebook |

04-11-09

04.11.89: Berlijnse beer brult

alex Laatste maand van de Berlijnse Muur

Zaterdag 4 november 1989: Massaprotest in hoofdstad aangekomen

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: zaterdag 4 november. Berlijn davert onder het protest van een half miljoen demonstranten.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Zaterdag 4 november

Hoofdstad schreeuwt SED weg

In de voorbije weken was de volksopstand tegen de SED gegroeid en gegroeid. Met een ongelooflijke dosis moed en volharding waren duizenden en duizenden burgers in tientallen steden op straat gekomen. Waar aanvankelijk het volk vrijheid van meningsuiting en betere levensomstandigheden had geëist, was de overtuiging gegroeid, dat dit slechts kon in een meerpartijensysteem. Daarmee had het volk de alleenheersende SED rechtstreeks in het vizier. Die eenheidspartij had aanvankelijk met harde hand elke demonstratie onderdrukt, had dan uiteindelijk toch toegegeven en had een dialoog met de burgers gestart. Dat had echter voor geen oplossing gezorgd door de SED-monoloog-invulling van het begrip dialoog. Met de weken was het volk ontbolsterd en had reisvrijheid en wijziging van de grondwet om meer partijen toe te laten geëist. De SED had schoorvoetend aan het verlangen naar reisvrijheid toegegeven en had een nieuw wetsontwerp daartoe beloofd. Maar geen enkele van de toegevingen der SED had het volk rust gebracht. De burgers hadden hun vertrouwen in de SED verloren, velen waren gevlucht.

Op zaterdag 4 november bereikte de protestgolf eindelijk Oost-Berlijn, de hoofdstad van het land. Dat had een grote symbolische waarde. De opstand had daarmee het hart van het land bereikt. Daar waar tevoren steeds slechts enkele duizenden in Berlijn op straat waren gekomen, werd het centrum op die zaterdag overspoeld door een half miljoen demonstranten. Volgens officiële waarnemers waren het slechts 200.000, volgens sommige bronnen echter een miljoen. De beer van Berlijn - het wapendier van de Duitse hoofdstad - brulde als nooit tevoren.

De massa op de Alexanderplatz betekende zoveel als een fatale bloedklonter die de SED-aders aanviel. Een hartinfarct dreigde voor de partij. Het Politbüro had het voelen aankomen in een knellende pijn in haar linkse stalinistische arm, en had dan ook in de voorbije dagen gepoogd om de fatale slag tegen te houden met allerlei middelen zoals de TV-toespraak van Egon Krenz op de avond van 3 november, zie het artikel van gisteren. De Stasi was in paniek geslagen en had een stroom van SED-adrenaline door het DDR-lijf gejaagd, wat zich vertolkte in draconische veiligheidsmaatregelen. Zo waren in de voorbije dagen alle hoofden van de 15 bezirken van het land opgeroepen om mogelijke demonstranten af te raden naar Berlijn te reizen en om op die manier de fatale boedklonter te verkleinen. Alle wegen naar de Berlijnse Muur waren hermetisch afgesloten. Het volksleger stond in meerdere bataljons klaar om een bestorming van de muur te voorkomen. Een val van de Muur zou immers zoveel betekend hebben als het doorslaan van alle slagaders.
Maar de agonie van de SED kon op zaterdag 4 november het hartinfarct niet voorkomen. En meer zelfs, slechts vijf dagen later zou een tweede infarct de wanden van de SED-bloedvaten doen barsten waarbij 40 jaar DDR door de gaten van de Berlijnse Muur zou gulpen...

De Alex - zo noemen de Berlijners de Alexanderplatz met haar 386-meter hoge TV-toren - daverde onder het geroep naar vrije meningsuiting, partijpluralisme, vrije verkiezingen, afschaffing van alle privileges der SED-bonzen, reisvrijheid tot zelfs ontbinding van de SED. Ooorverdovend gejuich was tot in West-Berlijn te horen bij toespraken van kunstenaars en van leiders van burgerbewegingen. De speech van Politbüro-spreekbuis Günter Schabowaki werd gesmoord onder het uitjouwen. Zijn woorden klonken nog slechts als de reutel van de stervende SED.

Ook in 40 andere steden kwamen demonstranten op straat zoals 40.000 in Magdeburg, 30.000 in Suhl.

Bayern overrompeld door vluchtelingen

De 6.000 DDR-vluchtelingen in de West-Duitse ambassade van Praag, zie artikel over 3 november, konden op deze zaterdag per trein naar Bayern. Het Poltibüro had hun emigratie zonder verdere administratieve verwerkingen toegestaan, slechts op basis van hun identiteitskaart. Vijf treinen kwamen in beweging. Wuivende armen uit alle wagonvensters namen afscheid van Praag, overdonderend gejuich barste los als de treinen der vrijheid het IJzeren Gordijn verlieten, de sporen werden geolied met vreugdetranen...

Eens alle vluchtelingen weg, werd de West-Duitse ambassade in Praag gesloten. Vluchtelingen konden vanaf dan immers rechtstreeks aan het Tsjechische IJzeren Gordijn naar Bayern trekken, eveneens met slechts het vertoon van hun identiteitskaart. Op die zaterdag en de daaropvolgende zondag vluchtten meer dan 20.000 DDR-burgers. Dat betekende een ware overrompeling van de West-Duitse opvangcentra. West-Duits Kanselier Helmut Kohl smeekte daarom de DDR-burgers via televisie om in hun land te blijven. "Vlucht is geen oplossing", zei hij. "De Oost-Duitse autoriteiten moeten alles in het werk stellen om de levensstandaard van het land op te krikken zodat de burgers er in welvaart kunnen leven." Wat impliceerde deze uitspraak? De Oost-Duitse levensstandaard opkrikken daar, waar het land bankroet was? Kohls woorden getuigden dat de West-Duitse regering niet op de hoogte was van het werkelijke bankroet van de DDR. Dat wisten op 4 november alleen Egon Krenz, het Politbüro en Sowjet-president Michail Gorbatjov. Kohl zou echter op komende maandag 6 november zwaar geschokt het dramatische bankroet van de DDR vernemen, en dat zal niet zonder gevolgen blijven...

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video ZDF-journaal 04.11.89 in het kader van Countdown Mauerfall
Videobeelden oprichting Berlijnse Muur op de muziek van Pink Floyds "Another brick in the wall" alsprotest tegen de indoctrinatie van de SED.

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:47 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

03-11-09

03.11.89: toename vluchtelingenstroom

muur Laatste maand van de Berlijnse Muur

Vrijdag 3 november 1989: Vluchtelingenprobleem en strijd in het Politbüro

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: vrijdag 3 november. Tsjechoslowakije stelt eisen aan de DDR ter voorkoming van vluchtelingen, en in het Politbüro woedt een strijd.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Vrijdag 3 november

Vluchtelingenstroom naar Praag

De inschatting van Egon Krenz over het mogelijke aantal vluchtelingen - enkele honderdduizenden zoals in het artikel van gisteren vermeld - lijkt zich te bevestigen. Tot einde oktober waren meer dan honderduizend DDR-burgers naar de BRD gevlucht. In de maand oktober zelf waren het niet zoveel, omdat toen de grens tussen de DDR en Tsjechoslowakije dicht was. Maar sinds 1 november nam het aantal weer snel toe. Zoals in het artikel van die dag weergegeven, had de DDR onder druk van Tsjechoslowakije die grens weer opengesteld. Vandaag vrijdag verbleven op de West-Duitse ambassade in Praag reeds 4500 vluchtelingen. Per uur kwamen daar tussen de honderd en tweehonderd bij. Tegen de avond werden er 6000 vluchtelingen verwacht.

Er moest een oplossing komen voor dat probleem. Voor beide staten, DDR en Tsjechoslowakije, stapelden zich de moeilijkheden op. Voor de DDR was de vlucht van zoveel mensen een financiële aderlating van jewelste. Het economisch verlies had Krenz rond de 100 miljard marken geschat. Het land was al bankroet. De overweging om de Berlijnse Muur te openen in compensatie vooor miljardenzware kredieten vanwege de BRD was mogelijk een 'Spielerei' in Krenz' gedachten - zie artikel van 2 november - zou echter een niet ondenkbare uitweg uit de financiële ramp zijn. Maar dat zou niet zo onmiddellijk realiseerbaar zijn. Ondertussen liep het door die vluchtelingengolf in vele bedrijven en diensten behoorlijk mis. Arbeidsplaatsen konden niet ingevuld worden. Daarom werd sinds 3 november het leger ingeschakeld om de basisdiensten in het land te verzekeren. Ook studenten werden daartoe opgeroepen.

Voor Tsjechoslowakije was de toestroom van duizende vluchtelingen al even problematisch. De West-Duitse ambassade in Praag kon vanaf de avond van 3 november geen vluchtelingen meer opnemen. Het terrein was één tentenkamp geworden. Mensen pakten er op elkaar. Oost-Duitse ambtenaren gaven slechts met mondjesmaat de nodige emigratiepapieren om die DDR-burgers naar de BRD te brengen. Tsjechoslowakije vreesde dan ook rellen zodra geen vluchteling meer in de ambassade opgevangen zou kunnen worden en zij in Praag zouden moeten ronddolen.

Tegen de middag stelde Tsjechoslowakije formeel de eis aan de DDR om het vluchtelingenprobleem anders te regelen. Ofwel moest de DDR maatregelen nemen om de vluchtelingenstroom definitief te stoppen zonder dat de grens tussen beide landen opnieuw dicht zou gaan, ofwel moest zij toelating geven om de vluchtelingen over de grensposten aan het IJzeren Gordijn tussen Tsjechoslowakije en West-Duitsland vlot naar de BRD te laten uitreizen. De eerste mogelijkheid van die eis impliceerde niets anders dan het openstellen van de Berlijnse Muur. De tweede mogelijkheid van die eis hield verband met internationale overeenkomsten. Het IJzeren Gordijn tussen Tsjechoslowakije en Bayern was niet opengesteld zoals dat in Hongarije het geval was. DDR-burgers konden dan ook alleen maar doorgelaten worden, indien de DDR aan Praag daar de toelating voor gaf.

Crisiszitting van het Politbüro

Egon Krenz riep onmiddellijk het Politbüro samen om zich over de Tsjechische eis te buigen. Het moet er tot een regelrechte confrontatie gekomen zijn tussen de harliners en de gematigden uit Krenz' kamp. Een televisietoespraak op de avond van die dag zou die confrontatie blootleggen. Had Egon Krenz de eerste mogelijkheid van de Tsjechische eis geopteerd met inbegrip van het openstellen van de Berlijnse Muur en de eraan verbonden mogelijkheid om zware kredieten vanwege de BRD los te weken? Hadden de hardliners zich fervent daar tegen verzet? Feit is, dat er over emigratie en bezoekrecht aan de BRD, alsook over kredieten gesproken werd. Het Politbüro gaf Alexander Schalck, de topman in handelszaken, de herrnieuwde opdracht om zo snel mogelijk kredieten vanwege de BRD te onderhandelen. Hij zou maandag 6 november naar Bonn reizen. Tevens werd beslist om minstens de tweede mogelijkheid van de Tsjechische eis onmiddellijk door te voeren. De Tsjechische regering kreeg bericht, dat voortaan elke DDR-vluchteling vanuit de ambassade van West-Duitsland in Praag een emigratie kon aanvragen voor directe overgang van de Tsjechoslowakije naar de BRD. De afwerking van die aanvragen zou snel kunnen gebeuren. Of Tsjechoslowakije met die regeling zo gelukkig zou zijn, is echter zeer de vraag. Verwerking van een aanvraag ter emigratie duurde immers toch nog te lang, en Erich Mielke was als hoofd van de Stasi niet bereid om die procedure overijlt te versnellen.

Tenslotte werd de voorbereiding van de extra-zitting van het Zentralkomitee tussen 8 en 12 november verder geregeld, en de onmiddellijke voorbereidingen van veiligheidsmaatregelen voor de aangekondigde massabetoging 's anderendaags in Berlijn.

Televisietoespraak van Egon Krenz

's Avonds richtte Egon Krenz zich op TV tot de burgers. Aanleiding was de betoging voor 4 november in Berlijn en de toegenomen vluchtelingenstroom. Vooreerst wees hij op de bereidheid van de regering en de SED om hervormingen sneller dan voorzien door te voeren, steeds in de optiek om het 'socialisme' in het land sterker te maken. Hij deed ook een dramatische oproep aan alle burgers om in het land te blijven en daaraan mee te werken.

Dan had hij het over twee zeer merkwaardige punten. Vooreerst kondigde hij de publicatie aan van de inhoud van het wetsvoorstel voor reisvrijheid in alle Oost-Duitse kranten op komende maandag 6 november. Zoiets was in de DDR nog nooit gebeurd. De inhoud van wetten was tevoren steeds bekendgemaakt geworden zodra die wetten in werking zouden treden. Een wetsvoorstel was immers nog onderhevig aan mogelijke wijzigingen en werd daarom altijd binnenskamers gehouden. Waarom dan nu plots de publicatie ervan? Hoorde deze stap tot de nieuwe openheidspolitiek van de SED? Was Krenz zich bewust, dat het volk negatief zou kunnen reageren op enkele restrictieve elementen in het voorstel? De hardliners hadden immers belachelijke voorwaarden laten inbouwen, zie het artikel voor 31 oktober. Publicatie van het voorstel zou de onrust in het land aanwakkeren. Wat beoogde Krenz?

Een tweede opmerkelijk punt in de toespraak was de totaal onverwachte aankondiging dat vijf leden van het Politbüro, allen hardliners zoals Erich Mielke, overwogen om hun ontslag aan te bieden. Zij zouden hun plaats ruimen voor jongere krachten, aldus Krenz. Zoals in de dagen daarna zou blijken, zou dat ontslag pas definitef door het Politbüro besloten worden op 7 november en zou het op 8 november in het Zentralkomitee bezegeld worden. Egon Krenz maakte met andere woorden het Politbüro zo goed als handelingsonbekwaam tussen 3 en 8 november door dat onslag zo vroegtijdig in alle openbaarheid te brengen. Wat was zijn bedoeling? Was die aankondiging afgesproken tijdens de zitting van het Politbüro? Of wou Krenz het ontslag van die vijf harliners op deze vreemde wijze en met een wel bepaald doel afdwingen? In elk geval was het klaar en duidelijk geworden, dat er een strijd in het Politbüro was losgebarsten, zo hevig dat de harliners zich in de hoek gedrongen voelden en overwogen ontslag te nemen. Moesten zij bakzeil halen met hun voorstel om militair in te grijpen, zie artikel over 1 november? De bekendmaking van de komende ontslagen kon weliswaar de gemoederen onder het volk bedaren in het vooruitzicht van de gevreesde massademonstratie 's anderdaags in Berlijn, maar was dat het enige doel van Krenz' wel uitzonderlijke stap?

Andere feiten op vrijdag 3 november

In West-Duitsland was de Franse president François Mitterand op bezoek. Tijdens die Frans-Duitse conferentie toonde hij voor het eerst toenadering tot een mogelijke hereniging van beide Duitslanden daar, waar hij tevoren uitgesproken tegen was. Hij verklaarde dat de wil van het volk belangrijk is en kon zich een hereniging binnen de krijtlijnen van de Europese gemeenschap voorstellen, hoewel hij een confederatie tussen beide Duitse staten ook zinvol vond. Die nieuwe houding van de Franse president zal de wil van de West-Duitse regering tot hereniging zeker versterkt hebben.

's Avonds lieten de Tsjechische grenswachten DDR-vluchtelingen het IJzeren Gordijn passeren aan de grens met Bayern. De emigratietoelatingen van de DDR werden blijkbaar sneller en sterk vereenvoudigd uitgereikt. Vele vluchtelingen geraakten zelfs zonder toelatingen in de BRD. Deze stroom naar Bayern zal die West-Duitse deelstaat in het aankomende weekeinde moeilijke opvangproblemen bezorgen.

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video ZDF-journaal 03.11.89 in het kader van Countdown Mauerfall
Video Oprichting Berlijnse Muur in 1961

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:07 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

02-11-09

02.11.89: SED op rand van instorting

krenz Laatste maand van de Berlijnse Muur

Donderdag 2 november 1989: Toename vluchtelingen, en ineenstorting SED nabij

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: donderdag 2 november. De vluchtelingenstroom neemt toe. En de barsten in de SED leiden tot ontslagen. Ondertussen zoekt Egon Krenz het bankroet van de DDR te verhelpen.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Waarop broedt Egon Krenz?

Drie dagen geleden, op 31 oktober - zie artikel over die dag - was het Politibüro geïnformeerd over de economische toestand van het land. Krenz was zoals alle leden van het Politbüro diep geschokt over het bankroet van de staat, over de onmogelijkheid om nog kredieten uit het westen te bekomen, over de levensstandaard die daardoor in 1990 tot 30 % zou dalen. Dat zou het land onbestuurbaar maken. Bovendien had Stasi-baas Erich Mielke op diezelfde dag met een militaire onderdrukking van de demonstraties gedreigd. Op 1 november had Krenz dan van Gorbatsjov te horen gekregen, dat de Sowjetunie financieel niet kon helpen. Voor welke muur stond Egon Krenz, wetende dat van nergens geld los te weken was?

Het was duidelijk, dat hij hoe dan ook een oplossing moest vinden voor de redding van de DDR. Vooreerst moest hij rust kunnen brengen in het land. Een militair ingrijpen was daartoe in zijn ogen geen oplossing. Dat zou een bloedbad betekenen met alle gevolgen voor internationale spanningen, welke hij in de huidige bankroet-situatie kon missen als de pest. Maar de hardliners in het Politbüro stuurden precies op een militaire tussenkomst aan. Besluit: Egon Krenz overwoog op donderdag 2 november om alle hardliners uit het Politbüro te ontslaan. Dat zou hij 's anderdaags op de samenkomst van het Büro op tafel brengen.

Eens het gevaar voor een militair ingrijpen geweken zou zijn, kwam het erop aan het volk tot volledige rust te brengen. Openheid tot dialoog had in de voorbije twee weken niet het verhoopte effect gehad. Dan moest de versoepeling van de reisvrijheid soelaas brengen. Het wetsvoorstel daartoe moest dan ook zo snel mogelijk gerealiseerd worden. Daar waar voorzien was, om het tegen Kerstmis als nieuwe wet van kracht te laten worden, plande Krenz het reeds op een speciaal samengeroepen zitting van het Zentralkomitee van 8 tot 12 november door te drukken.

Om echte rust te bekomen, zou ook het vluchtelingenprobleem aangepakt moeten worden. Het zal voor Egon Krenz zeker de vraag geweest zijn, hoeveel burgers nog zouden vluchten. Hij wist, dat voor de oprichting van de Berlijnse Muur in 1961 twee miljoen van hen het hazepad hadden gekozen. Dat had de staat toen naar schatting 100 miljard marken gekost. Nu, anno 1989, zou zulk aantal burgers nooit de vlucht grijpen, gezien de verankering van de bevolking in het communistische systeem groter was geworden, hoewel dat in de voorbije maanden niet zo direct leek te blijken. Maar met een vlucht van enkele honderduizenden moest hij wel rekening houden. De totale schade aan het land zou daarbij kunnen oplopen tot eveneens 100 miljard marken, gezien de levensduurte veel hoger lag dan in 1961.

Dat aantal mogelijke vluchtelingen betekende een horrorscenario. Voor 1990 was een daling van de levensstandaard tot 30 % gevreesd, maar dergelijke vluchtelingenstroom zou leiden tot een nog veel diepere daling. Egon Krenz moest ten koste van wat ook een middel vinden om miljardenzware kredieten te bekomen. Wat speelde toen in zijn hoofd? Zag hij de ultieme handelswaar als redding uit de nood: het verkopen van de Berlijnse Muur? Het openstellen ervan en de afbraak ervan zou een miljardenstroom aan kredieten van de West-Duitse regering kunnen veroorzaken. En als gevolg daarvan zou een totaal nieuwe relatie tussen beide staten totstandkomen, in welke vorm dan ook, maar ten goede van redding der staatsschulden. Had immers Gorbatsjov niet alle satellietstaten de vrijheid gegeven om zelf de toekomst te bepalen? Had Hongarije niet op 23 oktober het voorbeeld gegeven door zich voluit aan het westen te binden met een vrije markteconomie? Overwoog Krenz vanuit al deze visies de 'ultieme oplossing'? Zou aldus het voorstel van de economische commissie op 31 oktober - zie het artikel over die dag - om de Berlijnse Muur en het IJzeren Gordijn af te breken, werkelijk de enige uitweg zijn? Egon Krenz heeft met niemand deze oplossing verder besproken. Er zijn geen protocollen in dat verband te vinden. Maar uit het gedetailleerde gebeuren van de val van de Berlijnse Muur op 9 november blijkt, dat Krenz 'bepaalde dingen geforceerd heeft'. Dat zal in het komende artikel over 9 november zeer duidelijk worden... Had aldus Krenz als cavalier seul aan de meest ondenkbare noodrem getrokken? Was de blunder van Schabowski op de persconferentie van 9 november in het geheim voorgeprogrammeerd? Was die blunder met andere woorden helemaal geen blunder? Bekijkt men alle stappen die in de eerste 9 dagen van november gezet werden, dan wijst veel in die richting...

Donderdag 2 november

Op de middag vloog Egon Krenz naar Polen. In Warschau had hij gesprekken met de Poolse president en regering. De inhoud van die gesprekken is niet bekend. Het is echter meer dan waarschijnlijk dat het vluchtelingenprobleem ter sprake kwam. Over de financiële ramp voor de DDR zal hij 'misschien' geen woord gelost hebben. Polen had immers sowieso geen geldelijke middelen om de DDR te helpen. Of heeft Krenz er toch iets van laten aanvoelen om Poolse steenkool op een goedkope manier te bekomen? Polen had immers grote voorraden aan fossiele brandstoffen, daar waar de DDR geen deviezen meer had om petroleum te kopen op de internationale markten.

Binnen de SED rommelde het. Vele leden zagen de leiding van de partij verantwoordelijk voor het mislukken van de dialooggolf die in de laatste weken over het land was gerold en voor de toename van het aantal demonstranten. Meer en meer dienden lokale SED-leden hun ontslag in. Deze leegloop van de SED leidde op die donderdag ook tot het ontslag van 2 van de 15 bezirkleiders van het land. Bovendien voelden de blokpartijen zich tussen twee vuren geklemd. Zij hadden steeds de lijn van de SED moeten volgen. Dat was sinds het ontstaan van de DDR zo vastgelegd geweest. Zij waren immers het middel voor de schijn van een meerpartijensysteem in het land. Maar die SED stond klaarblijkelijk op het instorten. Een hang eraan zou hen kunnen meeslepen. Zich meer naar het volk richten was echter ook geen mogelijkheid. Blokpartijen hadden niet het minste vertrouwen van het volk. Als gevolg van die situatie dienden op die donderdag de voorzitters van twee blokpartijen hun ontslag aan. Alleen de liberale blokpartij LDPD stond nog sterk. Dat dankte zij aan voorzitter Manfred Gerlach die reeds halverwege oktober de partij uit het gareel van de SED had losgerukt. De LDPD schatte de ineenstorting van de SED juist in en reageerde er gepast op: zij eiste op die donderdag de val van de voltallige Oost-Duitse ministerraad. Tevens eiste de partij het voorzittersschap van de Volkskammer op.

Door het heropenen van de grens tussen de DDR en Tsjechoslowakije op de dag voordien - zie het artikel over 1 november - nam de vluchtelingenstroom weer snel toe. In de West-Duitse ambassade van Praag troepten reeds op de middag van 2 november meer dan duizend vluchtelingen samen, en per uur kwamen daar een hondertal bij. Op 3 november zouden reeds 6000 vluchtelingen op overbrenging naar de BRD wachten. Ondertussen lieten Tsjechische grenswachten aan de overgang van Tsjechoslowakije naar Bayern enkele honderden DDR-vluchtelingen door om de druk van de massa te verminderen. Ontstond er aldus een Tsjechische lek in het IJzeren Gordijn? Een klein aantal vluchtelingen reed door naar Hongarije om over het IJzeren Gordijn - dat daar nog steeds open was - naar Oostenrijk te vluchten.

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video ZDF-journaal 02.11.89 in het kader van Countdown Mauerfall
Video song 'Mein Berlin' van Reinhard Mey

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

12:53 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

01-11-09

01.11.89: Krenz' kale reis naar Moskou

moskou Laatste maand van de Berlijnse Muur

Woensdag 1 november 1989: Sowjetunie biedt geen economische hulp aan DDR

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: woensdag 1 november. Egon Krenz komt van een kale reis naar Moskou terug, en het vluchteligenprobleem verscherpt zich.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Gorbatsjov biedt geen economische hulp aan de DDR

Egon Krenz stond voor moeilijke gesprekken met Sowjet-president Gorbatsjov. Zoals gemeld in het artikel over 31 oktober, was hij naar Moskou gereisd na een dramatische zitting van het Politbüro, waar berichten over de rampzalige economische toestand van de DDR leidden tot enerzijds het voorstel van Stasi-baas Erich Mielke om alle demonstraties militair neer te slaan zodat in alle rust aan economische relance gewerkt kon worden, anderzijds het voorstel van een economische commissie om de Berlijnse Muur te doen vallen waarbij de BRD dan miljardenzware kredieten aan de DDR zou kunnen geven. En dan was er nog het wetsontwerp voor reisvrijheid.
Krenz moest in het gesprek met Gorbatsjov aldus één thema behandelen: de economische toestand in de DDR en daarbij heel voorzichtig polsen hoe de Sowjetunie zou reageren op de net vermelde voorstellen ter oplossing.

Bij het aanhoren van die toestand was Gorbatsjov totaal verrast. Hij had nooit gedacht, dat het zo erg was. Krenz meldde dat hij het verslag van die commissie nauwelijks op de komende zitting van het Zentralkomitee durfte voor te leggen. De DDR is werkelijk bankroet, zei hij. In 1989 moeten alleen aan intrest op schulden 4,5 miljard dollars betaald worden, wat overeenkomt met 62 % van alle inkomsten uit de export van de DDR. Er heerst dan ook een nijpend gebrek aan deviezen. In 1990 zal door het ontbreken van bijkomende kredieten de levensstandaard in het land met 30 % afnemen.
Gorbatsjov kon geen hulp beloven. Hij wees erop dat ook de Sowjetunie met grote economische problemen vocht.

Krenz was duidelijk teleurgesteld en probeerde dan voorzichtig aan te knopen bij de voorstellen ter oplossing uit het Politbüro. Hij stelde Gorbatsjov op de hoogte dat er vele vragen gesteld worden rond de Berlijnse Muur en het IJzeren Gordijn. Gorbatsjov sprong daar onmiddellijk op. Dat alles moet ernstig doordacht worden en hangt nauw samen met reisvrijheid tussen DDR en BRD en met de veranderende betrekkingen tussen beide staten. Hij wees erop, dat de DDR de druk vanuit de internationale gemeenschap, om vrij personenverkeer tussen staten te bevorderen, moet zien af te zwakken, maar oplossingen daarvoor liggen bij de DDR. De Sowjetunie laat het land daarbij vrij. Wat het bestaan van de twee Duitse staten betreft, meldde Gorbatsjov, dat uit gesprekken met de Britse ministerpresident Margaret Thatcher en met de Franse president François Mitterand bleek, dat dit bestaan niet in vraag gesteld wordt. Ook US-president George Bush Senior was van de mening dat de 'Duits-Duitse betrekkingen' niet op de agenda staan. Egon Krenz begreep vanuit Goebatsjovs woorden, dat het verder aanbrengen van voorstellen uit het Politbüro geen zin meer had.

De openbaarheid vernam niets van deze gesprekken. Alleen protocollen wezen erop. Later op de dag volgde een persconferentie waarbij zeer precaire vragen aan Krenz gesteld werden. Vooreerst vroeg een journalist "Zal de Berlijnse Muur vallen?" Het antwoord kwam prompt: "De bestaansredenen voor de Muur zijn niet weg." Een andere journalist vroeg hoe het zat met een hereniging van beide Duitslanden. "Staat niet op de agenda," klonk het antwoord. En de leidende rol van de SED, vroeg een derde. "De DDR-grondwet is daar klaar en duidelijk in," wimpelde Krenz ook deze vraag af. Gevraagd naar zijn mening over de demonstraties in de DDR, wees hij afwijkend op het doel van zowel de SED als het volk: een beter socialisme.

Algemeen kan men dat bezoek van Krenz aan Moskou dan ook als volgt samenvatten:

Het laten vallen van de Berlijnse Muur had - voorlopig althans - geen zin vanuit het licht dat het bestaan van beide Duitslanden 'niet op de agenda' stond. Over een militair onderdrukken van de demonstraties had Krenz het niet meer gehad, maar ook dat werd onrechtstreeks door Gorbatsjovs woorden van tafel geveegd met de vermaning alle internationale druk te doen afnemen. En economisch kon de Sowjetunie niet helpen.
Uit de persconferentie kon men besluiten, dat Egon Krenz in geen enkele mate het Oost-Duitse volk en de demonstranten tegemoet was gekomen.

Reisvrijheid

Ondertussen bleef zich ook in de DDR de hoofdbekommernis van de SED-leiding toespitzen op het bankroet van de staat. Het losweken van bijkomende kredieten was gepland, maar was eerder een werk van lange adem. Veel sneller kon en moest het vluchtelingenprobleem opgevangen worden. De leegloop van het land verdiepte immers de bankroet-toestand.

In heel de maand oktober waren de grenzen tussen de DDR en Tsjechoslowakije weliswaar potdicht, maar zoals in het artikel van 31 oktober weergegeven, zochten de vluchtelingen uitwegen via de West-Duitse ambassade in Warschau. En in de voorbije dagen had die grenssluiting geleid tot heftige protesten vanuit Praag en ook andere Oost-Europese staten. Ter voorkoming van de stilval van hun handel hadden zij de SED-bonzen gedwongen om die grens opnieuw te openen. En zo gebeurde dit op woensdag 1 november. Het gevolg is makkelijk te raden. In een mum van tijd stonden alweer honderde vluchtelingen op het terrein van de West-Duitse ambassade in Praag. Men kon dan ook verwachten dat de leegloop van de DDR in de komende dagen dramatisch zou toenemen.

Daarom was de nood aan een wetsvoorstel voor reisvrijheid naar het westen groter dan ooit om de druk op de vluchtelingen-ketel af te doen nemen. Het belachelijke ontwerp dat op 31 oktober aan het Politbüro voorgelegd was, leek echter nog helemaal niet rijp voor openbare bekendmaking. Er kwam op deze woensdag nog een bijkomend probleem: Wanneer DDR-burgers het westen wilden bezoeken - zonder te vluchten - moesten zij beschikken over West-Duitse marken. Maar hoe konden DDR-burgers deze bekomen? Eens in West-Berlijn was het zinloos om hun Oost-Duits geld om te wisselen. Dat was namelijk niets meer waard. De SED-leiding moest dan ook zelf zorgen voor een wissel van Oost-Duitse naar West-Duitse marken, maar de staat had niet eens die deviezen. En bijkomende kredieten aan de BRD vragen, was moeilijk, ja haast onmogelijk. De DDR was failliet en niet-kredietwaardig meer. Elke uitreizende burger moest echter minstens enkele tientallen West-Duitse marken hebben om een paar dagen in de BRD te verblijven. Dat zou neerkomen op een lening van ergens een miljard marken bij de West-Duitse staat. Alexander Schalck, de SED-specialist voor buitenlandse handel, werd aangesproken om in de komende dagen naar West-Duitsland te trekken en op diplomatische wijze proberen geld los te weken. Die zag zijn opdracht somber in. Naar zijn mening waren vanuit de toestand van het land miljardengrote kredieten eerder af te smeken voor de heropleving van de economie, en niet voor de reislust van de bevolking. Tenslotte kwam men dan op een compromis uit: men zou elke reizende burger slechts 15 West-Duitse marken per jaar geven, wat dan 'slechts' een lening van 300 miljoen marken zou betekenen.

Nu moet men dat eens realisitsch voorstellen. Wat kon een reizende met 15 DM in het jaar doen om enkele of meerdere dagen West-Duitsland te bezoeken? Zodra dergelijke plannen openbaar zouden worden, zou men terecht een burgeropstand van formaat mogen verwachten. Maar ja, de DDR had geen geld...

Overige merkwaardige feiten op die 1ste november

De Stasi kwam voor het eerst samen om veiligheidsmaatregelen te treffen voor de aangekondigde betoging van 4 november in Berlijn. Uit spionagewerk bleek het om een uitzonderlijk grote manifestatie zou gaan. Dergelijke demonstraties in Leipzig kon de Stasi steeds iets of wat uit de media houden door westerse journalisten te weren. Dat zou echter zo goed als onmogelijk zijn in de hoofdstad. De vrees ontstond, dat deze aandacht in de media de betogende massa van verwachte honderduizenden sterk zou ophitsen. Daarom voorzag de Stasi een militaire bescherming van de Berlijnse Muur. Een bestorming ervan door betogers werd tot de mogelijkheden gerekend, vooral wegens informatie uit spionagewerk.

De reform van de Oost-Duitse media leek vrij succesvol te zijn. Er was een grote openheid in de berichtgeving van de officiële krant Neues Deutschland en van de openbare televisiezender. Voor het eerst in de DDR-geschiedenis kwamen - uiteraard onder druk van de laatste maandagdemonstratie in Leipzig - voor het eerst berichten over de luchtverontreining in het land. En die was uitzonderlijk hoog...

Tenslotte het dagelijks nieuws in deze woelige periode van de DDR: alweer betogingen in meerdere steden.

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video ZDF-journaal 01.11.89 in het kader van Countdown Mauerfall
Video song 'Wind of Change' van de Scorpions met sfeerbeelden DDR-1989

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

14:25 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |