09-11-09

09.11.89: Chronologie val Berlijnse Muur

besluit2 Laatste maand van de Berlijnse Muur

Donderdag 9 november 1989: Het volk overwon de Muur

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: Donderdag 9 november. Vreemde stappen van Egon Krenz, een blunder van Günter Schabowski en de druk van het volk deden de Berlijnse Muur vallen.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Chronologie van donderdag 9 november 1989

9.00h

De zitting van het Zentralkomitee was aan haar tweede dag toe. Gisteren woensdag was het Egon Krenz niet gelukt om de dringende regeling voor vluchtelingen op de agenda te plaatsen. Dat kon naar zijn inschatting ook niet omdat hij nog steeds geen antwoord uit Moskou had voor de opening van het IJzeren Gordijn, zie het artikel over 7 november en over 8 november. Dat antwoord verwachtte hij wel in de loop van de voormiddag. Zo had de Sowjet-ambassadeur in Oost-Berlijn het beloofd.

De beslissing van het Politbüro van 7 november om een uitvoeringsbesluit uit te vaardigen, waarbij vluchtelingen rechtstreeks van de DDR naar de BRD zouden kunnen emigreren met een minimum aan tijdsverlies voor de aanvraag van een visum, moest nu wel hoogdringend opgesteld worden. Daarna moest het voorgelegd worden aan het Politbüro, goedgekeurd worden door de ministerraad en bezegeld worden door het Zentralkomitee. Ja, dat was de omslachtige procedure die nu eenmaal gevolgd moest worden.

Om 9 uur stelde Egon Krenz in alle ijl een commissie van vier deskundigen samen. Dat waren twee specialisten uit het ministerie voor binnenlandse zaken en twee specialisten uit de Stasi. Zij kregen de dringende en onmiddellijke opdracht om dat uitvoeringsbesluit op te stellen. Volgende uitgangspunten moesten de vier wijzen in het oog houden:

- Basis voor het besluit zou het wetsontwerp voor reisvrijheid zijn.
- Het besluit mocht enkel emigraties regelen, niet bezoeksreizen aan de BRD zoals zij voorzien waren in het wetsontwerp.
- De emigraties zouden gebeuren over alle grensovergangen tussen de DDR en de BRD.
- Emigratie moest mogelijk worden met een snelle afwerking van het uitreisvisum.
- Het besluit moest morgen vrijdag 10 november vanaf 04.00 uur 's morgens in werking treden.
- Aan het besluit moest een melding voor de pers gevoegd worden. Die zou op hetzelfde moment als de inwerkingtreding moeten geïnformeerd worden, niet vroeger.

Al deze uitgangspunten waren conform aan de beslissingen van het Politbüro op 7 november. De vier wijzen moesten vrij snel werken. Krenz verlangde dat het Politbüro om 12h de tekst van het besluit in handen zou hebben. De vier wijzen botsten bij hun besprekingen al snel op een ongerijmde. Emigraties van 'antisocialistische krachten' zouden supersnel mogelijk moeten worden daar, waar een bezoeksreis van 'rechtschapen' burgers aan het westen zeer traag en moeilijk zou verlopen. Dat laatste was immers zo voorzien in het wetsontwerp. Daarom wijzigden zij uit eigen initiatief hun opdracht en stelden een besluit op voor versnelde emigratie én tegelijk voor versneld bezoeksrecht aan de BRD. Dat was een flagrante inbreuk op de beslissingen van het Politbüro. Bovendien voegden zij de uitvoeringsdatum van 10 november niet bij het besluit. Zij gingen ervan uit dat dit een technische aangelegenheid was, die de kern van het besluit niet betrof. Wel voegden ze een duidelijke slotzin toe waarbij de persmededeling ervan slechts op 10 november mocht gebeuren. En tenslotte wijzigden zij de opdracht "De emigraties zouden gebeuren over alle grensovergangen tussen de DDR en de BRD". Zij wilden namelijk meer klaarheid bij de omschrijving van 'alle' grensovergangen. Daarom kwam in de tekst: "De emigraties zouden gebeuren over alle grensovergangen tussen de DDR en de BRD, inclusief West-Berlijn." [De volledige tekst is te vinden op de afbeelding hierboven.]

De opdracht van Egon Krenz werd aldus sterk gewijzigd. Was dit enkel op eigen initiatief van de vier wijzen zoals zij later bekend hadden gemaakt, of zat daar toch meer achter? Het zou immers goed uitkomen voor Krenz' latere manipulaties op die dag...

12.00h: eerste manipulatie door Egon Krenz

Stipt zoals afgesproken kwam de tekst van het besluit voor 12 uur toe op het Politbüro. Net tevoren had Egon Krenz het onder ogen gekregen. Hij moest bij het lezen van de tekst ongetwijfeld bemerkt hebben, dat de vier wijzen hun opdracht veranderd hadden. Hij had hier moeten ingrijpen, hij deed het echter niet... Waarom niet? Vreemd!

Het Politbüro boog zich vanaf 12h over de tekst. Nu bestond dat Politbüro uit 14 man: De helf ervan waren nieuwe Krenz-getrouwe leden en de andere helft waren oude Krenz-getrouwe leden. Die nieuwe samenstelling was ontstaan nadat de oude hardliners op 7 november ontslagen waren. In het artikel over 7 november werd vermeld, dat die ontslagen pas vielen nadat het Politbüro beslist had om bovenvermeld besluit te laten opstellen. De nieuwkomers wisten niets over de inhoud van die beslissing. Zij wisten aldus niet, dat alleen de emigraties versneld geregeld zouden worden, niet de bezoeksreizen. Evenmin wisten zij, dat mondeling was afgesproken om alleen maar het zuidelijke deel van het IJzeren Gordijn open te stellen - zie het artikel over 7 november - hoewel in de tekst 'alle' grensovergangen vermeld werden.

De nieuwkomers vertrouwden op de ervaring van de oudere leden en zo keurde heel het Politbüro de tekst goed. De ouderen zwegen aldus over de afwijkingen in de tekst. Zij zwegen er zelfs over dat West-Berlijn expliciet vermeld werd in het besluit, dus de Berlijnse Muur. Waarom dat alles? Heel vreemd...

12.30h

De technische diensten van de ministerraad ontvingen de tekst van het besluit. De raad moest naar Krenz' wens de goedkeuring van het besluit geven tegen ten laatste 18h. Hij voorzag geen problemen gezien op 7 november alle harliners uit de ministerraad verwijderd waren, net zoals dat in het Politbüro gebeurd was. Nu was de procedure als volgt: Die goedkeuring moest in de ministerraad eenstemmig gebeuren. Voorbehoud van slechts één minister betekende aldus de verwerping. Meestal waren alle ministers op die raad aanwezig, dat was op 9 november echter niet het geval. Sommigen volgden de zitting van het Zentralkomitee, anderen zaten op hun ministerie. Er werd dan ook een koerierdienst ingeschakeld.

15.30h Zentralkomitee bezegelt het besluit

Willy Stoph, de voorzitter van de ministerraad, gaf het besluit om 15.30h terug aan Egon Krenz, die druk doende was tijdens de lopende zitting van het Zentralkomitee. Daar hadden reeds heel de dag redenaars het woord gevoerd. Toen hij de tekst van het besluit in handen kreeg, was hij ervan overtuigd dat die door de ministerraad eenstemmig was goedgekeurd. Anders zou de voorzitter ervan hem het besluit niet overhandigd hebben. Maar in werkelijkheid hadden om 15.30 uur nog lang niet alle ministers hun zegen gegeven. Hier stelt zich de vraag: Wat beooogde de voorzitter van de raad? Vreemd!

Egon Krenz onderbrak de woordvoerende redenaar op de Zentralkomitee-zitting en nam het woord. Hij zei een hoogdringend besluit in handen te hebben dat het Politbüro en de ministerraad reeds goedgekeurd hadden. Dan las hij de tekst en gaf als motief voor het besluit de zware druk van de Tsjechische regering (zie lager waarom die druk). De meer dan 160 leden van het Zentralkomitee hadden zoals gewoonlijk het volste vertrouwen in het besluit, gezien het reeds goedgekeurd was door twee andere instanties. En bovendien zetelden de harliners, die op 7 november uit het Politbüro en uit de ministerraad verdreven waren, niet meer in het Zentralkomitee. Het comité gaf haar 'amen'. Daarmee was het besluit bezegeld.

17.30h

Om 17.30h kwam Günter Schabowski in de zaal waar het Zentralkomitee zitting hield. Hij zou normalerwijze op die dag deel hebben genomen aan zowel de extra-zitting van het Politbüro als aan deze van het Zentralkomitee. Maar hij had andere opdrachten te vervullen. Als spreekbuis van de SED kwam hij bij Egon Krenz de belangrijkste informatie over de zitting van het Zentralkomitee afhalen om het op de geplande persconferentie om 18.00h wereldkundig te maken.

17.45h

Terwijl Krenz Schabowski informeerde, gebeurde iets merkwaardigs op het ministerie voor justitie. De specialisten ervan bespraken de tekst van het besluit en kwamen tot de conclusie dat een gerechtelijke controle erop ontbrak. Bovendien zou dat besluit een eerdere wet over reisvrijheid uit 1988 opheffen, wat niet kon gezien een besluit nooit een wet kon opheffen. De minister voor justitie keurde aldus het besluit af. Daardoor was dit ongeldig geworden, gezien geen eenstemmigheid van de ministerraad meer voorhanden was. Hierbij stelt zich alweer de vraag: Waarom had de voorzitter van de ministerraad het besluit vroegtijdig aan Krenz bezorgd? Vreemd!

17.55h: grove manipulatie door Egon Krenz

Kort voor 18 uur was Krenz rond met het informeren aan Schabowski over alle toespraken op de zitting van het Zentralkomitee. Mogelijk wou hij nog snel informatie geven over het goedgekeurde besluit, maar de tijd drong. Schabowski moest opstappen om de persconferentie tijdig te doen beginnen. Daarom gaf Krenz hem snel een briefje met de tekst van het besluit mee en wees Schabowski erop, dat het om 'wereldnieuws' ging en voegde eraan toe: "Geef dat op het einde van de persconferentie zeker mee." Schabowski stak het briefje met het besluit snel in zijn dossier en spoedde zich naar de perszaal.

Hier beging Krenz een zware fout! 's Morgens had hij de vier wijzen op het hart gedrukt, dat de pers slechts ingelicht mocht worden op het ogenblik dat het besluit in werking zou treden, namelijk op 10 november om 04.00h. Bovendien stond onderaan het besluit zwart op wit, dat de pers op 10 november geïnformeerd moest worden. Wat had Egon Krenz ertoe bewogen om plots het besluit vervroegd bekend te geven? Het is moeilijk tot onmogelijk iemand anders gedachten te lezen. Laten we met die relativiteit toch even proberen een verklaring te zoeken voor de meerdere vreemde stappen die op 9 november 1989 gezet waren:

Gegevens van de laatste dagen:

- Tsjechoslowakije had reeds enkele dagen gedreigd de grenzen met de DDR te sluiten en op die wijze de DDR te verplichten om haar eigen grenzen naar de BRD voor de vluchtelingen open te stellen. Tot dan toe konden DDR-burgers over Tsjechoslowakije naar de BRD vluchten, wat voor problemen had gezorgd, zie vorige artikels.
- De kans werd alsmaar groter dat Tsjechoslowakije haar dreigeing effectief zou uitvoeren. Het probleem sleepte immers reeds dagen aan.
- Sluiting van de Tsjechisch-Duitse grenzen zou tot een gewelddadige opstand van het Oost-Duitse volk leiden. Zie het artikel over 7 november voor het waarom.
- Tegelijk met de Tsjechische dreiging had Egon Krenz de zware voorwaarden van de BRD ontvangen om kredieten te bekomen.
- Deze voorwaarden impliceerden het openstellen van het IJzeren Gordijn en de Berlijnse Muur, zie eveneens artikel over 7 november.
- Kredieten waren voor de bankroete DDR een hoogdringende 'must' ter overleving.
- En tenslotte was er nog een laatste belangrijk element: het antwoord van Moskou, zie bovenaan dit artikel. Waarom wachtte Krenz daarop? Wel, zoals reeds vermeld, had hij aan de Sowjet-ambassade in Oost-Berlijn op 7 november de toelating van Moskou gevraagd om het zuidelijke deel van het IJzeren Gordijn te mogen openstellen voor emigranten. Daartoe moest hij geen toelating hebben, keek er echter wel naar uit. Want door een positief antwoord van Moskou zou de verantwoordelijkheid voor het openstellen van het IJzeren Gordijn op Moskou en niet op Oost-Berlijn liggen. In de voormiddag van 9 november had Krenz dan eindelijk de zegen van de Sowjet-ambassadeur.

Er is dan ook - tenzij alle blunders van deze dag te reduceren zijn tot toeval - geen ander antwoord te geven voor de houding van Egon Krenz op 9 november dan dit: Hij liep reeds sinds 7 november met de mogelijkheid in zijn hoofd om heel het IJzeren Gordijn én de Berlijnse Muur te openen, weliswaar voor een gecontroleerde en geordende doorgang van zowel emigranten als bezoekers aan het westen. Hij verwachtte dan ook helemaal geen val van de Berlijnse Muur. [Een val betekent ongecontroleerde vrij doorgang.] Wegens de te verwachten massa had hij de volkspolitie en eventueel het leger voorzien om alles in goede banen te leiden. Zijn plan zou hem deels de verhoopte kredieten uit Bonn verzekerd hebben. De toekomst van het land zou daardoor gered zijn. Het volk zou door de vrijheid via de geopende grenzen eindelijk tot rust komen. Mogelijk hield hij dat plan zeer binnenskamers in een heel beperkte kring van vertrouwelingen tot hij zekerheid had, dat Moskou positief zou reageren, en hij de verantwoordelijkheid op de Sowjetunie kon schuiven voor in het geval - ondanks veiligheidmaatregelen - aan de grensovergangen wanordelijkheden zouden ontstaan door de druk van de te verwachten massa. Hij had het openen van de Berlijnse Muur verzwegen aan de Sowjet-ambassadeur om een negatief antwoord van Gorbatsjov wegens destabilisatie van het Berlijnse grootmachtenstatuut te vermijden. Zie het artikel over 7 november voor dit statuut. Tevens vreesde hij een onmiddellijke sluiting van de grenzen met Tsjechoslowakije en forceerde daarom een vroegtijdig informeren van de pers om de Tsjechische regering een duidelijk signaal te zenden. Vandaar dat hij tot Schabowski had gezegd: "Het gaat om wereldnieuws." De inwerkingtreding van het besluit bleef echter vastgelegd op 10 november om 04.00h.
Maar Günter Schabowski had door zijn historische blunder - buiten de wil en buiten het plan van Egon Krenz - het besluit 'onmiddellijk' in werking laten treden waardoor uiteindelijk de Berlijnse Muur zou vallen in plaats van opengaan. Dat verliep als volgt:

18.00h: Persconferentie

Zoals het gebruikelijk was, schakelden alle camera's van de Oost-Duitse televisie op rood, en begon Günter Schabowski het eentonige saaie verslag van de zitting van het Zentralkomitee. Ergens moest men wel medelijden hebben met de talrijke correspondenten van persdiensten die dat saaie verslag moesten aanhoren. Hier en daar gaf Schabowski toe, dat op het Zentralkomitee fouten van de SED besproken waren. Tot het 18.53 uur werd! Dan begon het vragenmomentje...

18.53h: DE BLUNDER VAN GÜNTER SCHABOWSKI

Woordelijk, weliswaar vertaald, verliep het vragenmomentje als volgt:

Een correspondent: "Heer Schabowski, hier Johnson"
Schabowski: "Verontschuldig me, eerst komt de Italiaanse collega aan het woord."
Riccardo Ehrman: "Mijn naam is Riccardo Ehrman. Ik vertegenwoordig ANSA. Heer Schabowski, u heeft van fouten gesproken. Denkt u niet dat het een grotere fout was om voor enige dagen het wetsontwerp voor reisvrijheid reeds geopenbaard te hebben?"
Schabowski gaf een uitvoerig antwoord over openheid. Tevens meldde hij, dat het Politbüro een maatregel getroffen had om vluchtelingen de mogelijkheid te bieden rechtstreeks en zeer vlot van de DDR naar de BRD te emigreren. [Dat wist hij uit de feiten van 7 november. Bij het geven van zijn antwoord aan Riccardo Ehrman wist hij echter nog niet dat het briefje van Krenz over de realisatie daarvan handelde.]
Een correspondent: "Vanaf wanneer geldt dat?"
Riccardo Ehrman: "Zonder reispas?"
Een andere correspondent: "Vanaf wanneer geldt dat?"
Schabowski: "Alsjeblieft?"
Een correspondent: "Geldt dat vanaf nu?"
Schabowski: "Ja Genossen, mij is dat als volgt meegedeeld..."
[Blijkbaar moest op dat moment een lichtje bij hem opgegaan zijn, dat het briefje van Krenz over die reismaatregelen zou gaan. Hij haalde het boven en las het eerst stilletjes voor zichzelf. ] Dan zei hij: "Die mededeling is vandaag verspreid geworden. Zij zou eigenlijk reeds in uw bezit moeten zijn."
[Het was de gewoonte dat mededelingen voor de pers door het ADN, de Oost-Duitse persdienst, verspreid werden over de wereldpersdiensten nog voor een persconferentie zou beginnen. Schabowski was aldus echt overtuigd, dat het besluit reeds wereldkundig was gemaakt.] Dan las hij de inhoud voor: "Private reizen naar het buitenland kunnen aangevraagd worden zonder voorwaarden, zoals bijvoorbeeld de redenen voor de reis of de verwantschapsgraad met iemand in het westen. De toelatingen worden snel gegeven. Voor emigranten: De diensten van de volkspolitie hebben de opdracht gekregen om hen een visum te geven zonder dat daarbij nog voorwaarden gesteld worden."
Riccardo Ehrman: "Met reispas?"
Schabowski las verder: "Emigratie kan over alle grensposten van de DDR naar de BRD. Daarmee valt de toelating van een ambassade van de DDR in het land van bestemming weg, alsook de emigratie over een derde land. Uw pasvraag kan ik nu niet beantwoorden. Dat is immers een technische aangelegenheid. Ik weet aldus niet..." [Hij zocht op het briefje] "Die passen moeten ja..." [Hij zocht nog eens op het briefje] "iedereen met een pas..." [Hij zocht nog maar eens op het briefje] "Wij willen echter..."
Een correspondent: "Wanneer treedt dat in werking?"
Schabowski: "IN ZOVERRE IK WEET, TREEDT DAT..." [Hij twijfelde blijkbaar] "TREEDT DAT ONMIDDELLIJK IN WERKING... TERSTOND"
[Een SED-lid dat naast Schabowski zat, fluisterte nog net hoorbaar "onmiddellijk". Een ander SED-lid aan de andere kant van Schabowski sprak dit stilletjes naar Schabowski toe tegen: "Dat moet nog door de ministerraad beslist worden."]
Een correspondent: "Ook in Berlijn?"
Een andere correspondent: "U heeft alleen BRD gezegd. Geldt dat ook voor West-Berlijn?"
[Schabowski was duidelijk overvraagd. Hij hoorde de correspondenten met hun vragen, maar concentreerde zich op het briefje. Blijkbaar zocht hij een zin waarin de inwerkingtreding van het besluit zou staan, vond die echter niet. Hij kon die zelfs niet vinden, want die stond er niet in. Behalve... helemaal onderaan stond een regeltje, dat vermeldde wanneer de pers over het besluit zou ingelicht moeten worden, namelijk op 10 november! Had hij dat regeltje niet gezien? Mocht hij het gevonden hebben, dan zou hij geweten hebben, dat het besluit niet voor 10 november in werking kon worden, want het was in de DDR de gewoonte dat een wet of besluit slechts ter perse ging op het moment dat het in werking trad. Vandaar dat het besluit begint met "Ab sofort treten Folgende...". Maar dat is op zich geen tijdsbepaling van inwerkingtreding. Daarom zocht hij verder, maar vond niets. Speelden hem de zenuwen parten?]
Hij las luidop verder: "Zoals de persmededeling van het ministerie luidt... heeft het ministerie besloten, dat in het vooruitzicht van een betreffende wettelijke regeling deze overgangsmaatregel in werking treedt."
Een correspondent: "Geldt dat ook voor West-Berlijn? U heeft enkel de BRD vermeld."
Schabowski: "Ja toch wel, toch wel." [Hij las de tekst:] "De emigratie kan over alle grensposten van de DDR naar de BRD, inclusief West-Berlijn."

Nog even ging hij verder in op het belang van dat besluit, sprak over het belang van de Berlijnse Muur en sloot dan de conferentie om exact 19.01 uur af.

19.02h

Een correspondent van de Amerikaanse nieuwszender NBC snelde de zaal uit zodra Schabowski had gezegd:"In zoverre ik weet, treedt dat onmiddellijk in werking... terstond" , rende de straat op naar de Brandenburger Tor aan de Oost-Duitse zijde, waar het Amerikaanse NBC een televisiecamera in permanentie had staan. Vliegenvlug ging de camera op rood en verkondigde de man: "Hier Tom Brokow aan de Berlijnse Muur. Dit is een historische nacht. De Oost-Duitse regering heeft zonet verklaard, dat de Oost-Duitse burgers door de muur naar het westen kunnen." Om 19.03h meldde een correspondent het nieuws op de Britse persdienst Reuters. Nog geen minuut later verscheen het bericht op de West-Duitse persdienst DPA.

De perschef van het Oost-Duitse ministerie voor binnenlandse zaken had de conferentie live op TV gevolgd en viel bij Schabowski's woorden haast letterlijk achterover. Hij nam een kopie van het besluit in handen en las het laatste zinnetje: "Over de regeling is de bijhorende persmededeling op 10 november te openbaren." Zijn eigen ogen niet gelovend, herlas hij het. Dat was strijdig met wat hij net gehoord had. Nu goed, het bericht was aldus reeds in de openbaarheid, zal hij waarschijnlijk gedacht hebben, en faxte het naar de Oost-Duitse persdienst ADN. Om 19.05 meldde de Amerikaanse persdienst Associated Press: "De DDR opent naar de woorden van Politbüro-lid Günter Schabowski alle grenzen." In een mum van tijd was aldus de hele perswereld op de hoogte.

In de uitgangswijk van Oost-Berlijn, dicht bij de grensovergang van de Bornholmerstraße, hadden cafébezoekers de persconferentie op televisie gevolgd. "Dat kan toch niet! Wij kunnen 'drüber'!" De eersten begaven zich hals over kop naar de grenspost. In Leipzig konden burgers al evenmin hun oren en ogen geloven. Sommigen renden reeds naar het spoorwegstation om een laatste trein naar Berlijn te halen.

Iets na 19h

De West-Duitse Bundestag in Bonn was nog in vergadering. CSU-volksvertegenwoordiger Spilker kreeg een kopie van de DPA-melding in de schoot geworpen. Hij snelde naar voor, onderbrak het woord van zijn collega en meldde: "Vanaf nu kunnen DDR-burgers direct over alle grenzen van de DDR naar de BRD." Hij toonde het bericht van DPA. Verstomming en ongeloof greep allen aan. Niemand durfde te reageren. Dat klonk immers te ongeloofwaardig. Men vervolgde - ja. uit onmacht tegenover zulk nieuws - de agenda.
In Washington - daar was het 13h - hoorden medewerkers van president George Bush Senior het nieuws op NBC en verwittigden de president. Die schaarde zich met de minister voor buitenlandse zaken James Baker voor het televisiescherm. Baker was net op bezoek bij Bush. Voor het eerst kwam hen een historisch gebeuren te horen via televisie in plaats vanuit de CIA.

West-Duits kanselier Helmut Kohl was in Warschau. 's Morgens was hij voor een driedaags bezoek aan Polen vertrokken. Tussen 19h en 19.30h werd hij door een medewerker op de hoogte gesteld van Schabowski's woorden. Kohl was net op het officiële diner toegekomen. Hij reageerde haast niet. Die woorden van Schabowski betekende voor hem helemaal geen versneld openen van de Berlijnse Muur. DDR-burgers moesten nog steeds een visum aanvragen, zodus...

In Oost-Berlijn liep nog steeds de zitting van het Zentralkomitee. Velen zullen op de hoogte gebracht zijn van Schabowski's blunder, ook Egon Krenz. Maar niemand reageerde. Het was niet de gewoonte dat een zitting van het Politbüro of het Zentralkomitee op de actualiteit zou inspelen. En... Günter Schabowski was onderweg, huiswaarts.
In Moskou was Michail Gorbatsjov niet op de hoogte. Het was er iets na 22 uur. Hij was reeds te bed. Niemand vond de woorden van Schabowski doorslaggevend genoeg om de president te wekken. Gorbatsjov werd op 10 november wakker in een veranderde wereld...

19.17h

Het West-Duitse ZDF rondde haar dagelijkse 'Heute'-nieuwsuitzending af. Plots kreeg de nieuwslezer een bericht onder de neus geschoven: "De Berlijnse Muur is open"!< /p>

Aan de grensovergang Bornholmerstraße vroegen een tiental Oost-Duitsers wanneer zij door mochten. De grenswachters keken wat verbaasd op. Zij waren niet op de hoogte van Schabowski's woorden. "Zijn er tegenwoordig nog Berlijners die niet weten, dat de Muur een grens is waar men niet zo maar door kan," zullen ze zich afgevraagd hebben en stuurden de jonge lui terug naar huis. In West-Berlijn liepen hier en daar enkele nieuwsgierigen naar de grensovergangen, stelden vast dat er niets te beleven viel en dropen af.

19.30h

'Die Aktuelle Kamera', nieuwsuitzending van de Oost-Duitse televisie herhaalde de woorden van Schabowski, en vulde aan met een mededeling dat voortaan elkeen een aanvraag tot reizen in de BRD kon indienen. Vele burgers zagen dan ook geen enkele reden om op straat te komen. Een aanvraag kan dagen en zelfs weken duren, wisten ze uit ervaring. Mogelijk had het ZDF zich wat vergalloppeerd, zullen ze gedacht hebben.
Het nieuws was ondertussen de wereld rondgegaan. In Canberra, Australië waar het 05.30h vrijdagmorgen was, sprak de nieuwslezer reeds over de val van de Berlijnse Muur.

19.35h

Op de West-Berlijnse radiozender 'Freies Berlin' werd het woord gegeven aan burgemeester Walter Momper. Hij zei zeer verheugd te zijn, dat de Berlijnse Muur open was en dat weldra duizenden stadsgenoten uit het oosten naar West-Berlijn zouden komen. Plots moesten alle politie- en veiligheidsdiensten gemobiliseerd worden, zei hij. "Naar deze dag hebben we 28 jaar uitgekeken. Ik roep alle West-Berlijners op om onze burgers uit het oosten met open armen te ontvangen!"
Die woorden bereikten de Oost-Berlijners vrij snel. Het vertrouwen in een officiële persoon was veel groter dan in een nieuwsmelding op TV. Van overal kwamen nu tientallen DDR-burgers naar de grensovergangen. En in West-Berlijn trokken evenveel burgers naar de muur.

19.50h

De grenswachters stuurden alle mensen terug, maar die laatsten bleven koppig staan. Zij beweerden bij hoog en bij laag, dat Schabowski in hoogst eigen persoon gezegd had dat de muur open zou zijn. Er volgde een intens telefoonverkeer met de bevoegde ministeries. Maar ofwel nam daar niemand meer op, ofwel kregen zij als antwoord dat ze morgen maar eens moesten terugbellen. Wegens die ongerustheid onder de grenswachters verspreidde de volkspolitie om 19.50h een bericht naar alle GÜSTs - zo noemde men die grensovergangen - om duidelijk te maken dat de reisversoepelingen slechts gelden vanaf 10 november om 04.00h. Dat meldden de grenswachten aan de opdringerige burgers, maar niets hielp. Allen bleven staan.

20.00h

Ook de West-Duitse ARD meldde in haar nieuwsuitzending dat de DDR haar grenzen met de BRD opende. En een kwartier later deed het RIAS, de westerse radio- en televisiezender van West-Berlijn hetzelfde. Ondertussen vermeldden haast alle televisiestations ter wereld dat nieuws. In Parijs, in Londen, in Brussel, in Amsterdam, in New York, in Los Angeles, in Buenos Aires, in Sao Paulo, in Johannesburg, in Cairo, in Melbourne, in Tokio... overal gaapte men op de lichtbak. Alleen in Moskou, 23.00h, en Peking, 03.00h vrijdagmorgen, was niets te horen. Tja, communistische nachtrust zal deel van de Lenin- en Mao-doctrine geweest zijn, zeker?

20.30h

Vele televisiezenders stuurden hun cameraploegen naar de muur. De hele wereld kon volgen, wat er gebeurde. Vele buitenlandse zenders postten hun camera's aan de Brandenburger Tor, maar daar was niets te beleven. Geen kat liep er rond. Elke Berlijner wist immers dat er in de omgeving van de Brandenburger Tor geen grensovergangen waren. Aan Checkpoint Charlie stonden in een mum van tijd ook heel wat televisieploegen. Maar ook zij moesten genoegen nemen met een tiental West-Berlijners die daar rondkuierden en zich wel afvroegen of er een of andere beroemdheid over de GÜST zou komen. Zij wisten niet eens dat er iets historisch aan de gang was. Het waren feestvierders... Aan de Oost-Duitse zijde van Checkpoint-Charlie was het doods en verlaten, op de een of andere buitenlandse toerist na, die net toekwam om terug naar het westen te gaan. De Berlijners wisten, dat Checkpoint Charlie alleen maar een doorgang was voor buitenlanders en streng verboden voor zowel West- als Oost-Duitsers.

Aan de andere grensovergangen zoals aan de Bornholmerstraße was het echter op een half uurtje tijd een ware heksenketel geworden. Als uit het niets was de kleine aanwezigheid van enkele tientallen Oost-Duitsers aangegroeid tot duizenden. En ook aan de westzijde drumden honderden en honderden West-Berlijners om hun stadsgenoten uit het oosten te verwelkomen. Maar geen enkele DDR-burger mocht door. De grenswachten kregen het wel op hun heupen. Die massa drong meer en meer aan, wou van geen wijken meer weten, en er waren geen ordediensten die alles in veilige kanalen konden leiden. Egon Krenz had immers dergelijke drukte en de daartoe aangepaste veiligheidsmaatregelen alleen voorzien vanaf 10 november. Een Trabantje van de volkspolitie kwam aangereden en een agent riep met megafoon het volk op om huiswaarts te keren en morgen opnieuw te komen. Niets hielp. Nu was het reglement van een GÜST zodanig opgesteld, dat de grenscommandant het leger kon oproepen bij ernstig gevaar. Maar geen enkele grenscommandant zag in die vredelievende mensen een 'ernstig gevaar', ook al ging het om een opdringerige massa mensen.

Volgens een documentaire van het ZDF die op 27 oktober 2009 uitgezonden was, zou de GÜST aan de Waltersdorfer Chaussee om 20.30h vrijgegegen zijn. De voormalige grenscommandant ervan verklaarde in die uitzending dat hij de woorden van Schabowski letterlijk opgevat had en zijn grenswachters persoonlijk ontwapend had, en de grens controlevrij geopend had. Dat zou betekenen dat de Berlijnse Muur op dat moment gevallen was. Er zouden enkele tientallen DDR-burgers gestaan hebben die parmantig naar het westen zouden gewandeld zijn. Een van hen getuigde eveneens in die documentaire. Aan de waarheid van dat verhaal is echter sterk te twijfelen. Vooreerst kon een grenscommandant nooit op zichzelf een GÜST vrijgeven. De procedures daartoe waren veel complexer dan dat. Bovendien vermeldden de Stasi-akten, dat GÜST Waltersdorfer Chaussee slechts na 24h vrijgegeven was.

20.46h

In de Bundestag in Bonn werd nog steeds de agenda afgewerkt. Om kwart voor negen kwam dan de minister voor het kanseliersambt, de heer Seiters, op het spreekgestoelte en las een verklaring van kanselier Helmut Kohl voor: "De vrijgave van het reisrecht voor burgers uit het oosten is in overeenstemming met het recht op vrij personenverkeer. De BRD zal alle economische hulp aan de DDR verschaffen, zodra zij onze verdere eisen aanvaardt." Seiters voegde eraan toe dat momenteel een massa burgers aan de oostzijde van de grensovergangen samentroepten. Het was niet uit te sluiten, dat de Berlijnse Muur zou kunnen vallen, aldus de man. De volksvertegenwoordigers stonden spontaan op en zongen de nationale hymne.

21.00h

De situatie aan de grensposten werd dramatisch voor de grenswachters. Zij verloren stilaan de controle over de grote massa's die maar bleven aangroeien. Alle aanpalende straten en lanen in Oost-Berlijn waren geblokkeerd door Trabantjes. De stemming werd ook grauer. Meerdere burgers schreeuwden dreigende taal. Hier en daar werden schermutselingen tussen burgers en grenswachters gemeld. Die laatsten konden niet eens hun dienstwapen hanteren tegen het volk, zonder ter plaatse gelyncht te worden. Maar geen van de verantwoordelijken in betrokken ministeries gaf toelating om de grenzen te openen.

21.10h

Kohls raadgever Ackermann belde de kanselier op om hem mee te delen, dat de Berlijnse Muur op elk ogenblik onder de druk van het volk zou kunnen begeven. Het protocol van dat gesprek:

Ackermann: "Heer Kohl, hou u vast, de DDR-burgers doen de muur vallen."
[Helmut Kohl was in Warschau en kon geen beelden van het gebeuren ontvangen, nog steeds op het staatsdiner zijnde.]
Kohl: "Ben je daar zeker van, Ackermann?"
[De kanselier geloofde niet in een val van de Muur. In de namiddag had hij nog een gesprek gehad met Lech Walesa, de voorzitter van de opstandige Poolse vakbond Solidarnosc. Lech had aan de kanselier gevraagd of hij de Berlijnse Muur ooit zou zien vallen. Kohl had hem geantwoord, dat er veel gras over onze graven zou groeien, vooraleer die muur zou vallen.]
[Ackermann vertelde aan de kanselier hoe hij de toestand live op televisie kon volgen.]
Kohl: "Dat kan toch niet!"
Ackermann: "Toch wel. Ik kan het met mijn eigen zien."
Kohl: "Dat is niet te begrijpen. Dat is niet te begrijpen!"

21.20h

De grenscommandant van de GÜST aan de Bornholmerstraße belde nog eens het ministerie voor binnenlandse zaken op. Hij vroeg ultieme raad om de massa te kunnen trotsen. Na een weing wachten kreeg hij antwoord. "Laat de 'lastigen' onder hen door naar het westen. Maak hun identiteitskaart ongeldig met de desbetreffende stempel. Zorg dat minstens de helft van hun pasfoto bedekt is. Zo kunnen ze niet meer terugkeren en zijn we ze kwijt." Dat noemde men het 'ventileren' van de druk. En zo gebeurde. Enkele tientallen onruststokers mochten door. Op televisie kon de hele wereld zien, hoe hun indetiteitskaart ongeldig gemaakt werd. Maar geen van hen trok zich dat aan, of was er zich ten volle bewust van. Dansend van vreugde werden ze door West-Berlijners in de armen gesloten. Dan ging de grens weer dicht. De massa begreep het niet, werd razend, brulde "Open de poorten!" Maar de grens bleef dicht.

22.30h

Aan Checkpoint Charlie dreigde een gevaarlijke toestand. Daar drongen ondertussen een honderdtal West-Berlijners aan om naar het oosten te mogen gaan. Aan de oostzijde stond niemand. Plots overschreden een aantal burgers de witte lijn tussen de Amerikaanse en de Russische bewapende grenssoldaten. Die laatsten grepen hun wapen. De koelbloedigheid van de Oost-Duitse grenscommandant kon een schietpartij voorkomen. De burgers moesten zich terugtrekken.

22.30h

Aan de Brandenburger Tor was het aantal West-Berlijners ondertussen gegroeid tot enkele honderden. Tientallen jongeren beklommen de Berlijnse Muur maar moesten na waarschuwingen van zowel West- als Oost-Duitse politie hun actie staken. En zowaar de eerste 'Mauerspechte' verschenen op het toneel. Mauerspechte? Ja, zoals spechten met hun snavel de schors van de bomen openhakken, zo hakten hier en daar reeds enkele jongeren met hamers op de muur. "Die Mauer muss weg!"

De laatste werknemers van de technische dienst van het Zentralkomitee verlieten het gebouw in het Oost-Duitse stadscentrum. Bij het buitengaan zagen zij Egon Krenz door de gangen wandelen, eenzaam en met een getrokken, vermoeid gelaat...

23.30h: DE VAL VAN DE BERLIJNSE MUUR

Tienduizenden drumden aan de slagbomen van de GÜST aan de Bornholmer Straße. Uiteindelijk nam de grenscommandant de telefoon en zei tot de verantwoordelijke in het ministerie voor binnenlandse zaken: "WE KUNNEN HET NIET MEER HOUDEN. WE MOETEN DE GÜST OPENEN. IK SCHAKEL DE CONTROLE UIT EN LAAT DE MENSEN VRIJ DOOR."

DE MUUR WAS GEVALLEN

Onbeschrijfelijke taferelen speelden zich voor lopende camera's af. De hele wereld zag de DDR leeglopen. Veertig jaren stalinistisch communisme, vijfendertig jaren opsluiting achter het IJzeren Gordijn en achtentwintig jaren opsluiting achter de Berlijnse Muur gulpten weg. De andere GÜSTs werden eveneens geopend. De Oost-Berlijners stroomden over een zee van vreugdetranen in de armen van de West-Berlijners. Duizenden en duizenden liepen naar de Brandenburger Tor, beklommen de muur, juichten, schreeuwden, Mauerspechte sloegen ware gaten in de muur: "Weg die Mauer!"

De Muur was niet meer. Tegen 01.00h was ook de laatste GÜST aan het IJzeren Gordijn geopend.
Geen enkel schot was gelost. Het volk had gewonnen, na maanden moed en volharding.
De Koude Oorlog eindigde op 9 november 1989 om 23.30h.

En Egon Krenz was een eenzame, vermoeide man in die nacht.

 

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video ZDF-nieuws van 19h op 09.11.89. Op het einde van die nieuwslezing kwam het bericht over de Berlijnse Muur op de redactie...
Video kort relaas van de historische nacht 09.11.89
Video langer relaas van de historische nacht 09.11.89
Video het moment op de persconferentie 09.11.89 als Schabowski zijn blunder te horen brengt
Video-toonband interview Schabowski in 2009 over de persconferentie 09.11.89 en val van de Berlijnse Muur

 

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

08:39 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (1) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

Commentaren

Hi

Great information in this post and I think the decision of the Politburo of November 7 to issue a decree, whereby refugees directly from the GDR to the FRG could emigrate with minimum time loss for applying for a visa, must now be prepared urgency.

Gepost door: Maths private tutor | 10-11-10

Post een commentaar