07-11-09

07.11.1989 Opening IJzeren Gordijn besloten

krenz Laatste maand van de Berlijnse Muur

Dinsdag 7 november 1989: Besluit opening IJzeren Gordijn, en zeer zware druk op Egon Krenz

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: dinsdag 7 november. Het Politbüro besliste onder druk van Tsjechoslowakije om het eigene IJzeren Gordijn voor emigranten open te stellen, en Egon Krenz komt onder zeer zware druk door eisen van de BRD voor kredietverlening.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Dinsdag 7 november

Het Politbüro beslist de grenzen tussen de DDR en de BRD voor vluchtelingen open te stellen.

Tsjechoslowakije benutte vanaf de vroege ochtend alle mogelijke diplomatieke en politieke kanalen om de SED te dwingen het vluchtelingenprobleem definitief aan te pakken. De onrust onder de eigen Tsjechische bevolking dreigde immers uit te groeien tot een gewelddadige opstand. Zoals in het artikel van 6 november weergegeven, waren de Tsjechische burgers in de regios aan het IJzeren Gordijn zeer misnoegd omdat zij niet mochten uitreizen daar, waar de DDR-vluchtelingen met gewoon hun identiteitskaart door mochten.

Onder die druk kwam het Politbüro om 9h samen. Daar werd na hevige discussies het volgende besloten: Het gedeelte van het wetsvoorstel voor reisvrijheid over emigratie wordt vervroegd in de vorm van een 'voortijdig uitvoeringsbesluit' omgezet met de bedoeling om emigranten zo snel mogelijk over de grenzen tussen de DDR en de BRD te kunnen laten uitreizen. Vreemde gang van zaken niet? Een uitvoeringsbesluit wordt getroffen, zes weken voor de wet in werking zou treden waarop dat besluit gebaseerd is, en meer zelfs... die wet stond op 7 november nog slechts in het stadium van wetsontwerp. Maar ja, het was de druk vanuit Tsjechoslowakije die de SED ertoe dwong snel - heel snel - en dus zelfs onwettelijk te reageren. Het Zentralkomitee, dat vanaf morgen 8 november voor enkele dagen zal zetelen, zou dit plan moeten bezegelen.

Tsjechoslowakije en West-Duitsland worden over het plan ingelicht.

Onmiddellijk na die beslissing werden de BRD en Tsjechoslowakije daarover geïnformeerd. Aan de Tsjechische autoriteiten vroeg de SED om de grenzen tussen dat land en de DDR tijdelijk te sluiten zodra het nieuwe uitvoeringsbesluit in werking zou treden, zodat vluchtelingen niet meer naar dat land zouden kunnen reizen.

Hierbij zijn volgende bedenkingen te maken:

Het Politbüro had niet beslist dat het IJzeren Gordijn zouden moeten vallen. De grenscontroles zouden blijven gelden zoals tevoren, alleen emigranten zouden versneld doorgelaten worden. Men kan pas van het vallen spreken op het moment dat alle controles aan de grensovergangen uitgeschakeld zouden worden, wat tussen haakjes effectief en buiten de bedoeling van het Politbüro twee dagen later op 9 november gebeurde.

De vraag van het Politbüro aan Tsjechoslowakije om haar grenzen met de DDR enkele dagen te sluiten zodra het uitvoeringsbesluit in werking zou treden, kan vreemd klinken. Waarom zou de DDR die grenzen aan haar kant niet voor enkele dagen kunnen afsluiten? Het antwoord lag in de vrees voor gewelddadige reacties van de DDR-burgers, wanneer de DDR en niet Tsjechoslowakije de grenzen zou sluiten. Dat was immers reeds in oktober gebleken toen die grenzen door de DDR een maandlang dichtgehouden waren.

Bij de beslissing van het Politbüro werd gesteld, dat de grensovergangen tussen de DDR en de BRD voor emigranten zouden geopend worden. Daar waren geen beperkingen uit af te leiden, maar los van wat op papier stond, werd mondeling overeengekomen dat alleen de grensovergangen in het zuiden van het land betroffen zouden worden. [Waarom op papier de openstelling ruimer werd opgevat: zie verderop in de tekst van dit bericht] De beperkte openstelling had twee redenen. Enerzijds was de vluchtelingenstroom in hoofdzaak ontstaan vanuit het zuiden van de DDR, en anderzijds kon de SED niet zonder gevaren beslissen om de Berlijnse Muur open te stellen. Waarom niet? Wel in 1971 waren de vier grootmachten uit de Tweede Wereldoorlog - zij bezetten heel Duitsland in 1989 nog steeds - overeengekomen, dat het statuut van Berlijn niet eenzijdig door een van de betrokken partijen gewijzigd mocht worden. Een eenzijdige openstelling van de Berlijnse Muur voor emigranten zou een stroom van honderduizenden vluchtelingen veroorzaken en dan ook voor een ernstige destabilisatie van Berlijn gezorgd hebben met onvoorspelbare reacties vanwege de NATO. Het is daarom dat Sowjet-president Gorbatsjov zowel Oost-Duits staatshoofd Egon Krenz als West-Duits kanselier Helmut Kohl in de laatste weken had gewaarschuwd om elke destabilisatie te mijden.

BRD stelt zeer zware voorwaarden voor kredieten aan de DDR

In diezelfde voormiddag en tijdens de vergadering van het Politbüro kwam bij Egon Krenz in alle discretie het antwoord van de West-Duitse regering op de vraag naar kredieten, zie artikel over 6 november. Kredieten van 10 miljard marken per jaar aan de bankroete DDR kunnen slechts verleend worden op volgende voorwaarden:

- De SED moet oppositionele partijen erkennen.
- De SED moet haar eenheidsstatuut opgeven en daartoe artikel 1 van haar grondwet wijzigen zodat een meerpartijensysteem ingevoerd kan worden.
- De SED moet vrije verkiezingen in het land garanderen
- Het land moet alle handelsbarrières opheffen, een open handelspolitiek nastreven, vrij personenverkeer garanderen en liberalisering doorvoeren met een vrije markteconomie.
- Gevluchtte DDR-burgers moeten vrij kunnen terugkeren.
- Alle West-Duitse media, inclusief alle kranten, moeten vrij in de DDR ontvangbaar/verkrijgbaar zijn.

Een volledige lijst van de eisen is terug te vinden op de link voor protocollen onderaan, pagina 482.

Voor Egon Krenz was dit wel het einde! Bonn eiste weliswaar niet expliciet de val van de Berlijnse Muur en van het IJzeren Gordijn, maar een aantal voorwaarden sloten dit impliciet in. Bovendien zou de eis tot een echt meerpartijensysteem het absolute einde van de SED betekenen. Tussen haakjes: Dat de BRD de val van de Berlijnse Muur niet expliciet eiste, had natuurlijk te maken met de hierboven vermelde overeenkomst tussen de vier grootmachten. Bonn kon evenmin als Oost-Berlijn eenzijdig het statuut van Berlijn wijzigen.

De Sowjetunie wordt over het plan van het Politbüro ingelicht

Egon Krenz zag zijn wereld door de voorwaarden van Bonn instorten. Hij wist dat de bankroete DDR geen levenskansen meer had zonder buitenlandse deviezen om de zo noodzakelijke import van westerse goederen te betalen. Zoals in vorige artikels vermeld, zou daardoor de levenstandaard in het land dramatisch dalen met een onvoorspelbare opstand van het volk als gevolg. Besliste hij daarom heimelijk op die voormiddag van 7 november om het plan ter tegemoetkoming aan Tsjechoslowakije uit te breiden tot tegemoetkoming aan Bonns eisen? Overwoog hij om daartoe toch de Berlijnse Muur te openen en aldus deels kredieten lost te kunnen weken door voldoening aan de meeste eisen, zolang hij de alleenheerschappij van de SED maar niet moest prijsgeven? Schatte hij het redden van de economie van het land hoger in dan het gevaar voor een destabilisatie van het grootmachtenstatuut van Berlijn? Veel wijst in die richting, namelijk:

Vooreerst kwam hij met Schalck, de Oost-Duitse onderhandelaar die de kredieten aan Bonn gevraagd had, overeen om niemand over de eisen van de BRD in te lichten. Het Politbüro wist aldus van niets.
Vervolgens drukte hij door, dat het uitvoeringsbesluit - zie hierboven - zou spreken over 'de' [wat alle betekent] grensovergangen tussen de DDR en de BRD, en dat het Politbüro slechts mondeling overeenkwam om alleen de grensposten in het zuiden voor emigranten open te stellen. Voorzag hij daarmee de mogelijkheid om ook de Berlijnse Muur te openen, indien in de eerstkomende uren of dagen Bonn deels bereid zou zijn kredieten toe te staan? Was het daarom dat hij op de middag besliste om ook de ambassadeur van de Sowjetunie in Oost-Berlijn van het besluit van het Politbüro op de hoogte te stellen? Dat moest niet, indien alleeen maar de grenzen van het IJzeren Gordijn open gesteld zouden worden. Moest echter wel indien ook de Berlijnse Muur zou opengesteld worden - zie hierboven over de overeenkomst tussen de grootmachten.

Aan de Sowjet-ambassadeur werd het plan van het Politbüro dan ook op die middag meegedeeld met de mondelinge vermelding, dat alleen het zuidelijke deel van het IJzeren Gordijn betroffen zou worden. Over een eventuele opening van de Berlijnse Muur in verband met emigraties zweeg de boodschapper in alle talen. Dat was immers niet beslist in het Politbüro en zal op 7 november misschien wel door Krenz overwogen zijn, maar nog niet vastgelegd. [Later, na de val van de Berlijnse Muur op 9 november, zou Moskou het Egon Krenz kwalijk nemen dat hij de ambassadeur niet over de Berlijnse Muur had aangesproken. Zie in dat verband de interessante link onderaan van een interview met Egon Krenz over de houding der Sowjetunie na de val van de Berlijnse Muur.] De ambassadeur probeerde de hele namiddag Moskou te bereiken, echter tevergeefs. Daar liepen immers de grootse feestelijkheden voor de verjaardag van de oktoberrevolutie 1917. Uiteindelijk besliste hij om morgen 8 november opnieuw te proberen. Dringende noodzaak bestond volgens hem niet, gezien het - volgens de mondelinge mededeling - om het IJzeren Gordijn ging en helemaal niet om de Berlijnse Muur.

Ontslag van het Politbüro en van de ministerraad

De besprekingen in het Politbüro waren in die voormiddag niet van een leien dakje gelopen. Dat bewijst de beslissing van Egon Krenz om later op de dag heel het Politbüro te ontslaan. Zoals in eerdere artikels vermeld, hing dat ontslag reeds enkele dagen in de lucht. Alle hardliners werden eruit verwijderd. Officieel namen de hardliners zelf ontslag. Nieuwkomers waren allen voorstanders van Krenz' gematigde politiek. Gezien die wijzigingen van het Politbüro later op de dag doorgevoerd werden, waren de nieuwkomers niet op de hoogte van het besloten uitvoeringsbesluit. Dat zou een zeer belangrijk aspect worden in de vreemde stappen die Egon Krenz op 9 november zou zetten...

Ook in de ministerraad zetelden al te veel harliners. De voorzitter van die raad besloot op diezelfde 7de november om de raad te ontslaan en nieuwe gematigde ministers aan te stellen. Door die wijzigingen in het Politbüro en in de ministerraad was de 'putsch' van Krenz dan ook voltooid.

De wijzigingen van de minsterraad werden later op de dag openbaar bekend gemaakt. De wijzigingen van het Politbüro en het besluit om emigranten over de eigen grenzen versneld uit te laten reizen, werden niet geopenbaard gezien het Zentralkomitee het uiteindelijk beslissingsrecht daarover had, en het pas morgen 8 november zou samenkomen.

Tijdens die dinsdag demonstreerden weer tienduizenden, waaronder ook vele SED-leden, in meerdere steden. Op diezelfde 7de november was de vluchtelingenstroom over Tsjechoslowakije zodanig toegenomen dat op die dag in totaal 20.000 vluchtelingen Bayern overrompelden.

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video interview Egon Krenz over de houding van de Sowjetunie na de val van de Berlijnse Muur

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Openstelling IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

De commentaren zijn gesloten.