31-10-09

31.10.89: SED wou Berlijnse Muur weg

muur Laatste maand van de Berlijnse Muur

Dinsdag 31 oktober 1989: Politbüro overweegt een val van de Berlijnse Muur

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: dinsdag 31 oktober. Op die dag brak de hete fase voor de Berlijnse muur uit. Het Politbüro bedacht ongelooflijk radicale voorstellen.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Waarom moest de Berlijnse Muur weg?

Op zaterdag 31 oktober begon de echte hete en laatste fase voor de val van de Muur. De samenkomst van het Politibüro op die dag was meer dan een routine-aangelegenheid. Wellicht was het wel een van de meest dramatische samenkomsten. De redenen daarvoor zijn te zoeken in de toekomst van de Berlijnse Muur. In voorzichtige termen kan men stellen, dat op 31 oktober 1989 het Politbüro tot het besluit kwam, dat de Berlijnse Muur ten dode opgeschreven was. En dat was niet rechtstreeks ten gevolge van de druk uit het volk, maar om een financiële redenen. Hoe is dat te verklaren?

Oprichting van de Berlijnse Muur

In 1961 werd de Berlijnse Muur opgericht vanuit economische overwegingen. Tussen 1949 en 1961 waren meer dan twee miljoen Oost-Duitsers naar het westen gevlucht. Vooral in de laatste jaren ervan was de toename der vluchtelingen rampzalig voor de DDR. Het waren immers overwegend de best gekwalificeerden die het hazepad kozen. Dat kostte de DDR miljarden. De scheiding tussen West- en Oost-Berlijn moest daarom hermetisch afgesloten worden. Zo gebeurde het dan ook op 13 augustus 1961.

Emigratiemogelijkheden tussen 1961 en 1988

In de beginjaren van de Berlijnse Muur mocht geen enkele DDR-burger naar het westen. Elke burger moest zich inzetten voor de opbouw van de communistische staat. Maar daar kwam verandering in, toen de DDR in deviezennood kwam. Heel wat goederen en producten moesten in het westen aangekocht worden, en daarvoor waren harde deviezen ter betaling nodig. Door de aanhoudende devaluatie van de Oost-Duitse Mark tegenover de US-dollar en de West-Duitse Mark kwam de DDR haast automatisch in geldnood.

Daarom werd in de jaren zeventig beslist dat alle gepensioneerden een aanvraag ter emigratie naar de BRD konden stellen. Zij immers kostten de staat veel geld en waren productief van geen tel. Op die wijze kon de staat haar uitgaven al flink reduceren. Maandelijks waren er een duizend kandidaten. Dat leek een gunstige beslissing te zijn, maar het volstond niet. De Oost-Duitse economie bleef slecht boeren. Er moesten nog meer middelen gevonden worden om harde deviezen in handen te krijgen. Een van die middelen vond men door een ruil van politieke gevangenen tegen West-Duitse Marken. Zo 'verkocht' Alexander Schalck, topman in handelszaken, tussen 1964 en 1989 meer dan 33.000 politieke gevangen aan de BRD. Dat bracht 3,5 miljard West-Duitse Marken op.

In de jaren tachtig kregen ook gehandicapten en werkonbekwamen de mogelijkheid om naar het westen te emigreren. Ook die maatregel zorgde voor minder uitgaven. De BRD ving die 'uitgestotenen' op, stelde daarbij echter de eis dat hun familieleden ook mochten emigreren. Dat zou financieel gunstig zijn voor de BRD, gezien het daar om actieve mensen zou gaan. Erich Honecker, de sterke man van de DDR, ging aarzelend akkoord, stelde echter op zich eisen. Het is niet moeilijk te raden welke eisen: deviezen!

Vluchtelingen tot september 1989

Tot september 1989 was het vluchtelingenprobleem in de hand te houden. Enkele duizenden vluchtten tussen 1961 en 1989 over de Berlijnse Muur en het IJzeren Gordijn. Bovendien bleven enkele duizenden per jaar in de BRD na een toegestaan bezoeksrecht aan familieleden in het westen. Dat bezoekrecht was sinds de jaren zestig ingevoerd onder zeer strikte voorwaarden. Slechts weinigen konden van dat recht genieten. Aanvankelijk waren dit personen die een echtscheiding van een partner uit het westen moesten regelen, of waarvan een familielid uit de eerste graad in het westen overleden was. Om te voorkomen dat deze reizenden in de BRD zouden blijven, werd nooit toestemming gegeven om hun kinderen mee te nemen. In de jaren zeventig werd deze reismogelijkheid uitgebreid voor andere gelegenheden zoals een langdurige ziekte van een familielid in het westen.

Vluchtelingen in september 1989

In september opende Hongarije het IJzeren Gordijn. In een mum van tijd reden dagelijks tot 500 DDR-burgers naar Hongarije. Elke DDR-burger had immers het recht om vakanties of weekends door te brengen in een Oost-Europees land. Vanuit Hongarije vluchtten zij dan naar Oostenrijk.

Dra greep de Stasi in. Vluchtelingen waren immers meestal zeer gekwalificeerde lui. De staat werd op die wijze geruïneerd. Daarom liet de Stasi van Hongarije een maatregel afdwingen om DDR-burgers tegen te houden aan het IJzeren Gordijn. Dat lukte. Maar als gevolg daarvan verschoof het vluchtelingenprobleem naar Tsjechoslowakije. De wanhopige DDR-burgers die in Hongarije plots voor een gesloten IJzeren Gordijn stonden, keerden op hun reisweg terug en vluchtten naar de West-Duitse ambassade van Boedapest. Toen dat bekend werd in de DDR nam de vluchtelingenstroom nog toe, niet meer naar het verre Boedapest maar naar de West-Duitse ambassade van Praag. Daar zaten ze dan wel gevangen, want noch Tsjechoslowakije, noch de DDR lieten konvooien met dergelijke 'anti-socialistische krachten' door naar het westen. Oplossing: de BRD betaalde aan die twee staten miljarden aan kredieten. Ja, weer een goede bron van deviezen voor de bankroete DDR. En zo reden haast dagelijks proppenvolle treinen vanuit Praag over de DDR naar het westen...

Later op die maand heropende Hongarije het IJzeren Gordijn. Dat was een akkoord met westerse landen. Hongarije wou namelijk haar economie omvormen in een marktgerichte economie, los van communistische principes. Om daarbij toegang te krijgen tot westerse markten werd hen het mes op de keel gezet door Oostenrijk, Duitsland, Frankrijk enzomeer: "Hongarije kan toegang tot onze markten bekomen, op voorwaarde dat het IJzeren Gordijn daar verdwijnt, zodat vrij verkeer van personen en goederen gegarandeerd kan worden." Boedapest plooide...

Nu zat echter de DDR met een hernieuwd probleem. Weer trokken grote vluchtelingenstromen richting Hongarije. Toen stelde de Stasi voor om alle grenzen met Tsjechoslowakije potdicht af te sluiten. En zo gebeurde het. In één slag leek het gedaan te zijn met de vluchtelingenstroom. Maar wat zegt het spreekwoord alweer: het bloed kruit waar het niet gaan kan? Inderdaad, nu reisden de vluchtelingen naar Polen en overrompelden de West-Duitse ambassade van Warschau.

Vluchtelingen in oktober 1989

Door die brutale sluiting van de grenzen met Tsjechoslowakije nam het aantal en de omvang van demonstraties in de DDR dramatisch toe. Slogans voor vrije meningsuiting en "Wir sind das Volk" werden weldra aangevuld met eisen tot reisvrijheid. Zoals vermeld in eerdere artikels lanceerde Egon Krenz bij zijn machtsovername op 18 oktober de idee van een nieuwe wet ter vrijheid van reizen. Hij stelde een reisvrijheid van alle DDR-burgers voor - weliswaar na checking door de Stasi - op voorwaarde dat de BRD het Oost-Duitse staatsburgerschap zou erkennen. Daardoor zouden DDR-burgers in West-Duitsland 'buitenlanders' zijn en aldus niet meer zo gemakkelijk kunnen emigreren. De internationale migratieregelingen waren in die jaren immers nog streng. De BRD weigerde echter de erkenning van het DDR-staatsburgerschap. Voor de politici in Bonn waren alle inwoners van West- en van Oost-Duitsland 'Duitsers' met alle rechten eraan verbonden. Van dat principe zou nooit afgeweken worden. Het was zelfs niet 'koopbaar'.

Dinsdag 31 oktober 1989

Het Politbüro overweegt een val van de Berlijnse Muur!

De druk van het volk werd einde oktober onhoudbaar. Naast hun klassiek geworden eisen werd de roep naar reisvrijheid luider en luider. Zoals in het artikel van 30 oktober weergegeven, kwamen daar eisen ter ontbinding van het Politbüro en zelfs van de hele SED bij. Ondertussen sloeg de woede van het volk aan de gesloten grenzen met Tsjechoslowakije om in ware opstanden met geweld. Het Politbüro moest dan ook hoogdringend een oplossing zoeken. Mogelijke oplossingen volgen hieronder. Het geheel van die besprekingen kwam pas na de val van de Muur aan het daglicht...

De hardliners in het Politbüro waren door de hele situatie zo in paniek, dat Erich Mielke als hoofd van de Stasi voorstelde om de boeg geheel om te slaan. Hij stelde vast, samen met kompanen, dat de openheid voor dialoog uit de voorbije twee weken mislukt was. En hij opperde de mogelijkheid dat de Stasi samen met het volksleger een militaire oplossing zou kunnen uitwerken! Dat zou letterlijk een bloedbad betekenen.

Die dreiging volgde op het bekendworden van een verslag van de commissie voor planeconomie aan het Politbüro. Daaruit bleek dat de DDR opnieuw bankroet was. Indien niet snel nieuwe kredieten van de BRD bekomen konden worden, zou volgens economie-specialist Schürer "reeds in 1990 de levensstandaard in de DDR met 20 tot 30 % dalen, wat de staat onregeerbaar zou maken". Toen stelden de leden van die commissie het meest onwaarschijnlijke voor: DE BERLIJNSE MUUR MOET VALLEN! Volgens woordvoerder Schürer was dat de enige uitweg om van de BRD kredieten los te weken. Naar zijn inschatting zou dit tegen het einde van de eeuw leiden tot een hereniging van beide Duitslanden of tot een confederatie tussen beide landen. Dat was volgens hem de gezondste oplossing om op termijn de financiën te saneren. Hij rekende bij een val van de Berlijnse Muur met enkele honderduizende emigranten, maar die kostprijs woog niet op tegen de daardoor ontstane kredietlijnen.

Egon Krenz nam die visie ter kennis, nam echter nog geen beslissing. Hij moest immers later op de dag naar Moskou en zou met Gorbatsjov de toestand in de DDR bespreken. De hardliners steigerden bij het aanhoren van het voorstel der commissie. Het was toen, dat Erich Mielke zijn voorstel deed om de demonstraties van het volk militair neer te slaan. Uiteindelijk werd geen enkele beslissing genomen. Beide voorstellen bleven in beraad. En men werkte verder aan het oude plan om een wet voor reisvrijheid op te stellen. Ook dat verliep niet van een leien dakje. De hardliners huiverden van dergelijke reisvrijheid. Uiteindelijk werd een eerste ontwerp goedgekeurd. Maar dat was zozeer een compromis tussen hardliners en gematigden, dat het ronduit belachelijk was. DDR-burgers zouden vrij naar het westen kunnen reizen op voorwaarde dat de reisduur een maand zou omvatten. Kortere reizen zouden niet toegestaan worden. Dat laatste was een eis van de Stasi. In september hadden immers de meeste vluchtelingen een reisaanvraag voor slechts enkele dagen naar Hongarije ingediend om op die wijze naar het westen te vluchten. Bovendien zouden 'verdachte lui' geen visum bekomen. Aha, de Stasi zou dat woord 'verdachte' wel vakkundig invullen, niet? De vrees van de Stasi voor een grote toename van het aantal vluchtelingen was uiteraard gebaseerd op het wegvallen van de BRD-erkenning van het DDR-staatsburgerschap.

Tot slot werd deze beruchte zitting van het Politbüro afgesloten. Egon Krenz zou in de namiddag naar Moskou vliegen en alle voorstellen met Gorbatsjov doornemen...

De eerste SED-koppen rollen

Het protest en de in omvang steeds toenemende demonstraties van het volk leidden op die dinsdag 31 oktober tot het ontslag van drie belangrijke SED-bonzen. Als eerste viel Harry Tisch. Zoals in het artikel van 30 oktober gemeld, werd hem wanbeleid in de vakbond van de DDR verweten. Als tweede viel Margot Honecker. Zij was minister voor onderwijs. Honecker? Jawel, zij was de vrouw van Erich Honecker. Nepotisme dus... Haar ontslag moest naar het volk toe een aanwijzing zijn, dat de SED de oude partijlijn van Erich Honecker vaarwel gezegd had. En ook de voorzitter van de metaalvakbond moest gaan. De metaalvakbond was een onderdeel van de algemene vakbond in de DDR. De voorzitter ervan had met gelden van de vakbond een luxe-villa opgetrokken. De pers kwam dit te weten.
Ondertussen werd alweer in meerdere steden gedemonstreerd.

De tien laatste dagen van de Berlijnse Muur waren aldus begonnen... terecht kan men van de 'hete' fase spreken.

 

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video ZDF-journaal 31.10.89 in het kader van Countdown Mauerfall
Video een echt DDR-restaurant en museun un San Francisco

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:23 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.