30-10-09

30.10.89: Paniekstemming in SED

Schalck Laatste maand van de Berlijnse Muur

Maandag 30 oktober 1989: SED verliest controle in het land

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: maandag 30 oktober. Op die dag bleek hoezeer het Politbüro panikeerde en tegelijk hoe sterk de macht van het volk was geworden.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Consumptie in de DDR

De DDR was het economisch sterkste land onder de satellietstaten van de Sowjetunie. Daarvoor zijn er hele resem oorzaken, zoals het feit dat het land tot 1949 niet communistisch was daar, waar de andere satellietstaten in dat jaar reeds decennialang leden onder de starre planeconomie. Know-how voor machinebouw en andere hoogstaande producten was voor de DDR een niet te onderschatten erfenis uit het verleden. Bovendien had het land een rijkdom aan grondstoffen. De SED had de kansen uit het verleden echter niet optimaal benut. De partij richtte zich naar het communistsche economische bestel, voerde meerjarige planeconomie in, los van vraag-aanbod en los van kwaliteitseisen. Daardoor ging het snel bergaf, hoewel het land halverwege de jaren zeventig nog steeds het 10de grootste industrieland ter wereld was. De buitenlandse handel leed toenemend aan een tekort aan deviezen. De waarde van de Oost-Duitse Mark daalde zienderogen. Bovendien was de SED niet opgewassen tegen volatiele prijzen van belangrijke grondstoffen die geïmporteerd moesten worden. Zo verschuldigde het land zich zeer sterk bij de oliecrissen in de jaren zeventig en tachtig. De SED-bonzen leken zich daarenboven meer te bekommeren om de realisatie van hun ideologie dan om de redding van hun economie.

Dat alles had zijn weerslag op de welvaart. Die ging sterk achteruit. Daar komt nog bij, dat de SED de lonen en de consumptie in het land richtte naar verouderde stalinistische principes. Arbeiders verdienden ongeveer evenveel als geneesheren of advocaten. Hun inkomen lag op het einde van de jaren tachtig tussen 900 en 1800 Oost-Duitse Mark. Een ingenieur vediende echter slechts tussen 500 en 1200 Mark. Bedienden, verkoopsters, sociale werkers verdienden tussen 600 en 800 Mark. De bezoldiging hing aldus af van de prioriteit van de ideologie waarbij de arbeider als hoogste kracht beschouwd werd.

Enkele voorbeelden van consumptie... Een broodje kostte in de eindjaren tachtig 5 Pfenning. Een Pfenning was het honderste van een Mark. De huur van een woning kostte tussen 30 en 120 Mark, afhankelijk van de luxe. Een auto was in verhouding ongeveer even duur als een auto in het westen als men rekening houdt met de lonen in de DDR. Zo kostte een Trabant 10.000 Mark, een Wartburg 20.000 Mark. Er waren wel problemen met de levering van een bestelde wagen. De starre planeconomie was niet in staat om op de vraag in te spelen. De leveringstermijn kon daardoor oplopen tot zowaar 15 jaren. Er bestond wel een mechanisme van een zogenaamde zwarte markt. Daar kon men mits betaling sneller aan een wagen komen. Die kostte dan tot driemaal zoveel. Televisietoestellen waren bijzonder duur. Daar waar in het westen het gemiddelde maandloon van een werkende volstond om een TV te kopen, daar lag de prijs in de DDR op 5 tot 10 maandlonen. Een televisietoestel kostte aldus tussen 3.500 en 6.900 Mark. Hoogtechnologische producten, afhankelijk van de import, waren in de eindjaren tachtig schaars. Daarvoor was het rampzalige tekort van deviezen verantwoordelijk. Ook was er een tekort aan geneesmiddelen.

De waarde van de Oost-Duitse Mark was in de eindjaren tachtig zo goed als nihil. In de DDR rekende men steeds 1 Oost-Duitse Mark voor 1 West-Duitse Mark. In de eerste decennia van de republiek werd in internationale handel voor een Oost-Duitse Mark een vierde van de West-Duitse Mark aanvaard, hoewel haast steeds in westerse deviezen moest betaald worden. Later daalde de Oost-Duitse Mark aanzienlijk.

Maandag 30 oktober 1989

SED panikeert

De macht van het volk was in de loop van oktober zo sterk toegenomen, dat de SED meer en meer onder druk kwam te staan. Dat reflecteerde zich ondermeer in de samenkomst van het Politbüro op 30 oktober. De positie van Harry Tisch werd onhoudbaar. Hij was lid van het Politbüro en hoofd van de officiële vakbond FDGB, zie artikel voor 13 oktober. Vanuit haast alle werkplaatsen kwamen klachten over het gebrek aan inspraak van de werknemers in het productieproces. Hem werd ook kwalijk genomen dat hij meer bekommerd was om zijn eigen welstand en om dat van andere hogere leden uit de vakbond. Op een samenkomst van vakbondsafgevaardigden werd zijn ontslag geëist. Tisch stelde zich bereid voor een vertrouwensvraag, verdaagde dit echter tot later in november tot woede van de vakbondsleden. In het Politbüro eisten ook de gematigden zijn ontslag. De hardliners haalden het echter.
Tevens stelden de reformgezinden in het Politbüro Alexander Schalck verantwoordelijk voor de torenhoge schulden van het land en de marode toestand van bedrijven. Hij was lid van het Zentralkomitee en bekleedde jarenlang hogere functies in het ministerie voor handel, was ook enige jaren minister in dat departement. Hij verrijkte zichzelf door miljarden uit de DDR-kas te versassen naar private beleggingen in het westen. Zo bijvoorbeeld verkocht hij politieke gevangenen aan het westen. In totaal werden onder zijn beleid 33.000 van hen voor rijkelijke deviezen 'drüben' gezet. Een onbekend deel van dat geld bleef aan zijn handen kleven. Op 30 oktober verdedigde hij zich echter met hand en tand, wist daarbij de steun van harliners. Uiteindelijk zou hij in december 1989 aangehouden en uit de SED gezet worden.

De paniek in het Politbüro was op 30 oktober reeds zo groot, dat Erich Mielke, hoofd van de Stasi, de uitzonderingstoestand over het land wou uitroepen. Hij deed een pathetische oproep om de SED terug het initiatief te laten nemen in politieke ontwikkelingen in het land, om burgerbewegingen te ontbinden. De gematigden konden beslissingen hieromtrent voorkomen...

Het volk wordt machtiger

De onrust in het Politbüro was zeer terecht. Burgerbewegingen bepaalden in de voorbij dagen de politiek. Zij werden zelfs door lokale SED-functionarissen nauw betrokken bij het dagdaaglijkse bestuur zoals onder andere in Dresden, waarschijnlijk tot ergernis van de hardliners in Berlijn. In Magdeburg namen de werknemers het beheer van een keukenbedrijf in eigen handen. De demonstraties in heel het land namen voortdurend in omvang toe.

Het hoogtepunt was op 30 oktober alweer de maandagdemonstratie in Leipzig. Al naargelang de bron van informatie varieerde het aantal betogers van 300.000 tot 500.000. Naast de haast klassiek geworden eisen, hoorde men nu ook de roep naar ontslag van het Politbüro en zelfs naar de ontbinding van de SED, alsook "Die Mauer muss weg!". Dat zou in de komende dagen het drama nog verhogen. Opmerkelijk waren ook de eisen op ecologische vlak en ter bescherming van het milieu. Dat laatste was ook het hoofdthema op een demonstratie van 50.000 betogers in Halle, een van de grootste industriële centra van de DDR. De luchtverontreining was daar ondraaglijk. Ook in Magdeburg kwamen 50.000 demonstranten op straat, in Schwerin 40.000, in Cottbus en in Karl-Marx-Stadt 20.000.

 

Video ZDF-journaal 30.10.89 in het kader van Countdown Mauerfall
Video song 'Berlin, Berlin', echte hit in 1989 van John F. & Die Gropiuslerchen over de Berlijnse Muur

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom_
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:00 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.