28-10-09

28.10.89: val muur der zwijgplicht

Janka Laatste maand van de Berlijnse Muur

Zaterdag 28 oktober 1989: Een zware slag voor de Stasi

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: zaterdag 28 oktober 1989: 's Avonds wordt een boek van Walter Janka over de methodes van de Stasi voorgelezen in de Deutsche Oper. Dit betekende de val van de muur der zwijgplicht voor het volk.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Een merkwaardige zaterdag

Alweer brak een woelige dag uit zoals de meeste dagen in oktober 1989. Het volk gaf niet op, bleef betogen met een hardnekkigheid die reeds weken en weken aanhield. Men kon de volharding van het volk vergelijken met historische militaire belegeringen van steden. Niet opgeven en blijven hameren leken wel de boodschap. Het SED-bolwerk moest onder dergelijke aanhoudende druk ooit wel eens begeven.

Op zaterdag 28 oktober 1989 zou de almacht van de Stasi een flinke deuk krijgen...

De Stasi

Taken van de Stasi

Men kan terecht stellen, dat het harde en onderdrukkende stalinisme van de SED niets was zonder de Stasi, en dat de Stasi op zich niets was zonder het stalinisme. Het woord Stasi is een volkse afkorting van het begrip ministerie voor staatsveiligheid. Een andere veel gebruikte afkorting is in politiek jargon de MfS, afkomstig van 'Ministerium für Staatssicherheit'. Aan het hoofd ervan stond reeds sinds 1957 Politbüro-lid Erich Mielke. De Stasi was niets anders dan de hamer waarmee de stalinistische SED haar ideologie aan het volk opdrong. Haar taken bestonden in hoofdzaak uit het bespioneren van het volk. Weerstand tegen de SED-ideologie of een andere meningsuiting werd door de Stasi rigoureus opgespoord. Bovendien voerde zij censuur uit in heel het land. Een andere taak was het bespioneren van buitenlanders in het land, zoals toeristen en westerse zakenlui. En een afzonderlijke eenheid van de Stasi bestond uit spionage in het buitenland.

Wantrouwen van ieder tegenover eenieder

In 1989 telde de Stasi 91.000 vaste leden, een goede 100.000 vaste informanten en ontelbare occasionele informanten. In totaal kwam dit overeen met 1 spion per 80 inwoners van het land. De Stasi was aldus een zeer dicht net van controle en onderdrukking.

Als gevolg ervan vertrouwde niemand iemand. In familiekring kon men bijvoorbeeld uitzendingen van westerse televisiezenders bekijken. Dat was officieel niet verboden. Maar het bekijken van dergelijke uitzendingen kon aanstichten tot een negatieve houding tegenover de opdracht van elke burger om 'de socialistische staat op te bouwen'. Ouders maakten zich dan ook schuldig aan 'subversieve activiteiten' wanneer zij hun kinderen dergelijke uitzendingen lieten zien. Een opstandige puber kon dan ook een occasionele informant van de Stasi worden met alle gevolgen.
Buren konden altijd wel een bron van ergernis zijn. Een valse of terechte beschuldiging naar de Stasi toe kon dan ook rampzalig voor de geviseerde worden. Samenkomsten waarbij kritek geuit werd op de samenleving konden steeds leiden tot een Stasi-onderzoek. Men wist immers nooit of alle aanwezigen betrouwbaar waren. Op het werk kon naijver zeer nefast werken. Een jaloerse collega kon wel eens zijn diensten aan de Stasi aanbieden. Werkgevers en dienstoversten moesten geregeld rapporteren aan de Stasi.

Buitenlandse toeristen of zakenlui werden van aan de grensovergang geschaduwd tot zij de DDR weer verlieten. Ik ben in de jaren zeventig en tachtig meermaals Checkpoint Charlie gepasseerd. Telkens werd ik gevolgd door een 'iemand'. Na een aantal keren viel het me op dat het meestal dezelfde persoon was die me schaduwde. Soms duurde het meer dan twee uur, eer ik de controle aan Checkpoint Charlie kon passeren. Moest ik aldus wachten tot mijn vast 'iemand' toegekomen was?

De Stasi had miljoenen dossiers aangelegd. Na het einde van de DDR in 1990 kon iedereen zijn Stasi-dossier inkijken. Dat kan nu anno 2009 nog steeds. Een eenvoudige aanvraag volstaat. Voor velen was het meer dan pijnlijk te lezen dat hun collega of hun verwante of hun vriend een vaste of occasionele informant was...

Zwijgplicht opgelegd door de Stasi

Honderduizende DDR-burgers werden wel eens voor korte of langere tijd opgepakt en geconfronteerd met de Stasi. Dan ervoeren zij de harde methodes. Hen werd echter steeds zwijgplicht opgelegd. Hoeveel burgers liepen trauma's en onverwerkte ervaringen met de Stasi op? Niemand durfde er met iemand over praten.

Zaterdag 28 oktober 1989

Buiten de dagelijkse betogingen van het volk en verklaringen van forums leek die zaterdag een gewone dag. 's Avonds troepten enkele honderden tot enkele duizenden samen aan de Deutsche Oper in Berlijn. Dat was reeds weken zo. Maar een pakkend en diep emotioneel gebeuren zou op die avond de Stasi doen wankelen. Net zoals op 9 november 1989 de Berlijnse muur viel, zo viel op 28 oktober 1989 de muur van zwijgplicht. De val van die innerlijke muur was een bevrijding die leidde tot nog massalere opstand in de daaropvolgende dagen. Hoe spectaculairder de val van de Berlijnse Muur was, hoe ingrijpender de val van de muur der zwijgplicht op 28 oktober was. Wat was er dan gebeurd? In de Opera werden uittreksels uit het boek 'Schwierigkeiten mit der Wahrheit' [Moeilijkheden met de waarheid] van Walter Janka voorgelezen. Op het plein voor de opera konden duizenden de lezing volgen via luidsprekers. Velen kregen tranen in de ogen. Wat bewoog hen daarbij en wie was die Walter Janka?

Walter Janka, overtuigd marxist

Hij was als jongere, geboren in 1914, opgegroeid in een gezin waar de filosofie van Karl Marx hoog aangeschreven stond. Hij was geboeid door het sociale in die leer. De rechten van de gewone man tegenover de hebzucht van de kapitalistische ondernemers, de bevrijding van het gewone volk tegenover de onderdrukking van de hogere burgerij griefden Walter Janka zeer. Vanuit die instelling werd hij een overtuigd communist. In de jaren dertig ageerde hij, samen met zijn borer, voor de communistische jeugd in Chemnitz en kwam snel in botsing met de rechtsradicale troepen van Adolph Hitler. Zijn broer werd door de 'bruine hemden' vermoord. Hijzelf werd aangehouden en verbleef in het tuchthuis Bautzen en in een concentratiekamp. In 1935 werd hij verbannen naar Tsjechoslowakije. Daar zocht hij contacten met geestesgenoten en trok met hen naar Spanje, waar in 1936 communistische bewegingen streden tegen het fascisme van Franco. Na het verlies in die burgeroorlog week hij uit naar Frankrijk, vanwaar hij verder vluchtte naar Mexico. Daar leidde hij communistische cellen op en richtte een uitgeverij op om het gedachtengoed van Karl Marx voor rechtvaardigheid te propageren. Zijn werken werden bestsellers in de USA.

In 1947 keerde hij terug naar Duitsland en werd snel lid van en leidende figuur in de SED. In de DDR zag hij het DEFA, de filmstudios van de DDR, als ideaal middel om zijn strijd voor de gewone man aan de openbaarheid te brengen. Werken van grote namen verfilmde hij. Weldra was hij een bekend man in literaire middens. Namen als Thomas Mann onderstreepten het gezag dat Janka verwierf. Hij werd hoofd van de uitgeverij Aufbau in Berlijn en stimuleerde communistsiche filosofen en schrijvers..

Walter Janka, tegenstander SED

Maar in de SED voelde hij zich dra niet meer thuis en verliet de partij. Oorzaak daarvoor was het stalinisme in de jaren vijftig. Die dictatuur en onderdrukking van het volk werd de ideologie van de SED, de Stasi werd het wapen ertoe. Voor Janka was het een verlichting als Sowjet-president Nikita Chroesjtsjov in 1956 het stalinisme veroordeelde en afschafte. Het deed Walter leed dat de SED verstokt bleef hangen aan de onderdrukking en repressie. Hij keek dan ook uit naar de Hongaarse opstand die op 23 oktober 1956 uitbrak. Toen op 4 november de Sowjet-tanks Boedepest overrolden, moest een belangrijke marxistische filosoof uit Boedapest het hazepad kiezen. Dat was Georg Lukács. Die filosoof had dezelfde instelling als Janka tegenover het marxisme en was fel tegen het stalinisme en elke andere vorm van onderdrukking gekant. Janka ging hem met enkele gelijkgezinden in Hongarije ophalen. De Stasi was echter ingelicht. Janka en zijn gezellen werden aangehouden.

In 1957 werd hij veroordeeld wegen 'contra-revolutionaire samenzwering'. Hij belandde in het oude tuchthuis Bautzen van de Nazi, waar hij reeds in de jaren dertig vastgezeten had. Dat tuchthuis was sinds de oprichting van de DDR een Stasi-gevangenis. Daar moest hij jarenlang de fysieke en psychische folter van de Stasi ondergaan. Hij werd een 'Exempel' voor de SED, een voorbeeld hoe weerstand te onderdrukken was. De verontwaardiging in literaire kringen in heel Europa was groot. Weldra oefenden West-Europese regeringen druk uit op Oost-Berlijn. In 1960 plooide dan DDR-staatshoofd Walter Ulbricht en liet Janka uit de gevangenis ontslaan.

Walter Janka breekt de zwijgplicht

Na twee jaren werkloosheid kon hij zijn regisseurstalenten verder uitbouwen in het DEFA. Maar de Stasi schaduwde hem voortdurend. Hij leed meer dan een ander onder de zwijgplicht over zijn ervaringen met de Stasi.

In 1989 was de opstand van het volk tegen de onderdrukking van de vrije menigsuiting een waar licht voor hem. Hij ageerde in alle verborgenheid nog intenser tegen de stalinistische ideologie van Erich Honecker. Maar tegelijk moest hij vernederingen ondergaan. Een van de zwaarste vernederingen in 1989 was de 'schijnrehabilitatie' die hij op 1 mei uit de handen van Erich Honecker kreeg. Met de woorden namelijk: "In waardering voor uitzonderlijke verdiensten bij de opbouw en de ontwikkeling van de socialistische samenleving in de DDR" gaf Honecker hem de ereonderscheiding van lidmaatschap der Vaderlandse Orde voor Verdiensten. Een echte rehabilitatie kreeg hij echter niet. Zijn veroordeling werd niet ongedaan gemaakt. De ereonderscheiding was niets anders dan een 'show', een schijnvertoning van de SED om haar 'goede intenties' met de bevolking te onderstrepen.

Walter Janka nam wraak. Hij schreef de memoires van zijn belevenissen met de Stasi. Dat boek 'Schwierigkeiten mit der Wahrheit' verscheen bij de West-Duitse uitgeverij Rohwohlt in het begin van oktober 1989 en werd in enkele dagen een bestseller van jewelste.

Val van de muur der zwijgplicht

Op zaterdag 28 oktober 1989 las een acteur van de Deutsche Oper in Berlijn uittreksels uit het boek. Met luidsprekers konden duizenden op het plein voor de opera de lezing aanhoren. Voor het eerst werd de zwijgplicht doorbroken. Honderden barsten in tranen uit. Zij zagen hun eigen ervaringen met de Stasi als een film voor hun ogen afspelen. Trauma's welden op. De ene vertelde van zijn ervaringen aan de andere. Mensen vielen elkaar in de armen. De dagen daarop verschenen pijnlijke verhalen in bladen van burgerbewegingen. Enkele dagen na die zaterdag werd de lezing van dat boek herhaald op radio. De getuigenissen van de gruwel en onderdrukking door de Stasi breidden zich uit. Het volk was in één slag bevrijd van angst en pijnlijk zwijgen. De val van de Stasi-muur was een feit. Deze innerlijke overwinning van het volk haalde geen enkele westerse televisiezender, er was immers geen spektakel aan verbonden, maar de impact ervan was ernorm. Het van trauma's bevrijde volk putte er vernieuwde energie uit...

Opstand in Tsjechoslowakije

Niet onbelangrijk was op deze zaterdag de opstand van het volk in Praag tegen de Tsjechische communistische regering. Deze vierde op die dag de 71ste verjaardag van het communisme in het land. Het werd eenzelfde wansmakelijke vertoning van misplaatste trots en militaire macht als de 40ste verjaardag van de DDR in begin oktober. Het Praagse volk betoogde terwijl de parade aan de gang was. Tsjechische politie sloeg gewelddadig in op de betogers. Het zou de eerste dag van vele worden, waarbij het Tsjechische volk zich zou bevrijden. Dit alles werkte nog stimulerender op het Oost-Duitse volk.

 

Levensloop Walter Janka
Impact 'Schierigkeiten mit der Wahrheit' op 28.10.89
Betekenis van Walter Janka
Online-bestelling 'Schierigkeiten mit der Wahrheit' van Walter Janka

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:41 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.