27-10-09

27.10.89: schijnamnestie in de DDR

stasi Laatste maand van de Berlijnse Muur

Vrijdag 27 oktober 1989: Amnestie en nakende implosie van de SED

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: vrijdag 27 oktober 1989: De SED verkondigt amnestie voor vluchtelingen en demonstranten: een schijnamnestie. En tegelijk vermeerderen zich de tekens van een nakende implosie van de SED.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

De Stasi-gevangenis Hohenschönhausen

De staatsveiligheid van de DDR, de Stasi, had enkele tientallen gevangenissen over het land verspreid. De bekendste en beruchtste ervan is Hohenschönhausen in Berlijn. Vluchtelingen die gevat konden worden, kwamen tot in het jaar 1989 daar terecht, waar ook politieke gevangenen verbleven. De gevangenis was gelegen op een geheime plaats in de omgeving van Berlijn. Op geen enkel stratenplan was zij aangegeven, noch terug te vinden. Het gevangeniscomplex bestond zowel uit cellen als talrijke ondervragingsruimtes. Vanuit de opvangcentra 'Rummeline' en 'Magdalene' werden de gevatte vluchtelingen in een gesloten kleine bestelwagen, de 'Barkas', naar Hohenschönhausen getransporteerd en daar afgeleverd. Daarbij werd een container op hun rug gedrukt. De cellen waren veelal niet voorzien van ramen, maar van glassteen. Contact met medegevangene was slechts in die mate mogelijk, inzoverre de Stasi het toeliet. Ofwel zat men alleen in een cel, ofwel bekwam men een zorgvuldig uitgekozen celgenoot, een zogenaamde 'ZI'. Dit was een celinformant van de Stasi die ervoor betaald werd, of een gevangene die wegens goed gedrag gepromoveerd was tot informant. De gevangenen hadden nooit contact met andere gevangenen. Moest men uit de cel, wat alleen kon voor verder verhoor of om een arts op te zoeken of om de doucheruimte te bereiken, dan zorgde een speciaal systeem ervoor dat de ene de andere niet kon zien. Een rode lamp waarschuwde de gevangene bij verplaatsingen, dat hij moest stoppen en zijn gezicht naar de muur moest wenden tot de andere gevangene gepasseerd was. Zij werden nooit met naam aaangesproken, slechts met hun nummer.

In de gevangenis zaten zowel mannen als vrouwen. Vaak waren het echtparen die opgevangen waren tijdens hun poging om de DDR te ontvluchten. Door het rode-licht-systeem en de planning van ondervragingen wisten de gevangenen nooit dat hun partner in datzelfde gebouw verbleef.

De oudste cellen waren niet breder dan de breedte van een bed en niet langer dan de lengte van een bed, plus net voldoende ruimte voor een toiletemmer. De meeste cellen waren echter iets breder zodat ook een tafeltje en stoel erbij konden, of een tweede bed, of in cellen voor hogere politieke dissidenten zelfs een kleine lavabo. Overigens was er niets anders, aldus geen radio, televisie, schrijfgerief of wat dan ook. Niet zelden bestond de 24/24-uren verlichting uit neonlampen die zodanig in hun ontstekingsmechanisme zaten, dat ze aanhoudend flikkerden.

In het jaar 1989 werden de gevangenen 'nog slechts' psychisch gefolterd door vernedering, totale desoriëntering, en uiteraard isolatie. De ondervragingen gebeurden vaak 's nachts, te pas en te onpas. Het grootste deel van de ondervragingsbeurt bestond uit vernedering en verwarring van de geest. Zo gebeurde het niet zelden dat de ene partner uitgespeeld werd tegen de andere, die buiten het weten van die ene op datzelfde moment in een andere ruimte 'verhoord' werd. Een geliefkoosde psychische behandeling bestond erin valse informatie te geven over de kinderen van de ondervraagde. Vaak zag de ondervraagde zijn ondervragers niet. Videocamera en luidspreker waren dan de communicatiemogelijkheden.

Vluchtelingen werden haast steeds voor de keuze gesteld:

Ofwel waren ze bereid 'berouw' te tonen en zich voortaan in te zetten voor de 'opbouw van de socialistische Heimat'. Indien zij daartoe bereid waren, werden ze slechts enkele jaren vastgehouden, waarna zij naar een psychiatrische instelling verplaatst werden ter 'therapie', en konden daarna in het gewone leven hun belofte in daden omzetten. Indien zij jarenlang 'vruchtbaar' meewerkten aan de 'opbouw van de socialistische staat' werd het gezin zowaar met hun kinderen herenigd.
Ofwel toonden zij geen berouw en werden jarenlang opgesloten, of indien zij kinderen hadden, werd hen het staatsburgerschap afgenomen en werden ze per bus 'drüben' gebracht. 'Drüben' was de andere kant van het IJzeren Gordijn, het westen namelijk. Hun kinderen moesten zij dan per handtekening aan de staat afstaan. Officieel konden zij vanuit het westen een aanvraag voor familiehereniging indienen, in de praktijk echter zagen zij hun kinderen nooit meer weer. Die werden ter adoptie aan 'Heimat-trouwe' paren toegewezen.

Fysieke folteringen waren sinds de eindjaren vijfig beetje bij beetje afgeschaft, hoewel zij tot in de jaren zeventig uitzonderlijk nog wel eens toegepast werden op de moeilijke gevallen. Beschrijvingen ervan worden de lezer van dit artikel bespaard. Een link onderaan geeft daarover meer informatie.

De gevangenis is heden een gedenkplaats en informatiecentrum over de repressiemethodes van de Stasi, zie link onderaan.

Vrijdag 27 oktober 1989

Amnestie afgekondigd

De SED-bonzen wilden of konden geen echte reformen doorvoeren. Zij hielden zich krampachtig vast aan de stalinistische ideologie van hun partij. Egon Krenz had hervormingen beloofd, maar zwalpte voortdurend in totale onzekerheid tussen het behoud van de streng communistische lijn en het invoeren van glasnost en perestrojka. Tegelijk sloot hij zijn oren voor de roep van het volk naar vrije meningsuiting, zich waarschijnlijk zeer bewust zijnde dat echte vrijheid van meningsuiting slechts mogelijk kon zijn in een meerpartijensysteem en aldus wars van een communistisch bestel.

Op deze vrijdag bleek alweer hoezeer de SED 'cadeutjes' aan het volk wou geven, in een krampachtige poging om haar vertrouwen te winnen. Zo verkondigde de staatsraad, de diensten van het staatshoofd, een amnestie voor allen 'die zich schuldig hadden gemaakt aan onwettelijke grensovergang' en voor allen 'die zich schuldig hadden gemaakt aan strafdaden tegen de openbare orde in samenhang met demonstraties'. Van deze amnestie uitgesloten waren zij, die zich schuldig hadden gemaakt aan het gebruik van geweld, of opgeroepen hadden tot het gebruik van geweld, of de veiligheid van burgers in het gevaar hadden gebracht. Dit leek een toegeving aan de eis van vele burgerbewegingen. Het leek zo... Wie bepaalde immers of een gevangen demonstrant zich niet schuldig had gemaakt aan geweld of aantichting tot geweld? De Stasi had zo haar eigen methodes om dit vast te leggen, zie hierboven.

Het Neues Forum reageerde door erop te wijzen dat amnestie slechts een genademaatregel was en helemaal geen vrijspraak. Het eiste daarom volledige schadevergoeding voor lichamelijke, geestelijke en materiële schade. Bovendien moest een onderzoekscommissie geopend worden naar de aanwending van geweld door de veiligheidsdiensten zelf.

Onder de meer dan 2000 betrokken gevangenen waren er een niet onbelangrijk aantal - veelal opgepakte vluchtelingen - die weigerden om wegens de amnestie vrijgelaten te worden. Zij wilden niet meer terugkeren in de SED-samenleving.

Toenemende barsten in het SED-bolwerk

Zoals in vorige artikels weergegeven, waren blokpartijen met handen en voeten aan de SED gebonden. Zij konden verkozen worden voor de Volkskammer, maar de SED bepaalde op voorhand hun aantal vertegenwoordigers. Tevens was het aan blokpartijen ten strengste verboden politiek te voeren. Twee weken terug had de liberale blokpartij van Manfred Gerlach, de LDPD, zich reeds gedistantieerd van de SED. En op vrijdag 27 oktober volgde de blokpartij CDU. Deze Oost-Duitse pseudo-CDU ging daarbij veel verder van de LDPD. De partij wou zich totaal loswerken en had steun gezocht en bekomen van de West-Duitse CDU. Onomwonden en tegen het verbod op eigen politiek in verkondigde de partij de eis tot een samenleving waarbij de mondige burgers niet door de SED betuttelt werden. De drastischste eis was de omvorming van de planeconomie in een marktgerichte economie. Daarmee verliet de Oost-Duitse CDU wel definitief haar 'blokpartij'-status.

Zelfs binnen de SED ontstonden bewegingen die op termijn een ware implosie van de partij zouden veroorzaken. Niet in het minst werkten enkele opmerkelijke feiten van die vrijdag 27 oktober in het buitenland op de politiek van de DDR. Zo waren in Warschau alle ministers van buitenlandse zaken van de Warschau-pact-landen samen. Deze landen waren de Sowjetunie en haar satellietstaten in Oost-Europa. Het Warschau-pact was de militaire tegenhanger van de westerse NATO. Op die vergadering werd de visie van Michail Gorbatsjov over de band tussen deze staten doorgedrukt. Men besloot er namelijk dat alle landen van dit pact vanaf die dag een vrije keuze mochten maken 'wat de maatschappelijke, politieke en economische ontwikkelingswegen' betrof. Daarmee kregen die landen carte blanche om het communisme vaarwel te zeggen en tevens was het een aanvaarding van de omwenteling in Hongarije op 23 oktober. Dat land had immers op die dag de onafhankelijkheid, los van Moskou, uitgeroepen en de instelling van een vrije markteconomie aangekondigd.

Tevens kwam in Tsjechoslowakije op die vrijdag het volk massaal op straat om dezelfde toekomst als die van Hongarije af te dwingen. Dit was geen toevallige explosie van het volk, maar een doelgerichte actie tegen de grootse feesten die de Tsjechische regering voor 's anderdaags gepland had ter gelegenheid van de 71ste verjaardag van het communistische land. De Tsjechen voelden zich sterk in hun eisen, de vrije wind van de Praagse Lente in 1968 herleefde als nooit tevoren.

In de DDR werkten het besluit van Warschau en de opstand van het Tsjechische volk als een xtc-pil. Zowel het volk als burgerbewegingen zagen er een stimulans in om met hernieuwde krachten het bastion van de SED te bestormen. En zelfs binnen de SED waren de barsten nauwelijks nog te tellen. Het volk kwam voor de zoveelste dag op straat: 20.000 betogers in Güstrow, 12.000 in Dresden, 10.000 in Karl-Marx-Stadt, enzomeer. Het forum Demokratie Jetzt kwam openlijk op voor een referendum met de vraag: "Heeft de SED een klaar mandaat van het volk?" En opvallend was op die vrijdag de eis van de jeugdafdeling van de SED om een vergadering samen te roepen van Volkskammer en afgevaardigden van het Neues Forum om de toestand in het land te evalueren, zonder dewelke de DDR-politiek alle vertrouwen van het volk zou verliezen. In diezelfde optiek eisten de SED-burgemeester van Dresden Wolfgang Berghofer en de voorzitter van het SED-Bezirk van Dresden Hans Modrow een 'echte' dialoogbereidheid van de SED, die gebaseerd zou zijn op het 'toehoren' van het volk in plaats van het inlepelen van haar ideologie.

Ja, minder dan twee weken voor de val van de Berlijnse Muur kon men terecht stellen, dat de SED aan de rand van de implosie stond...

 

Gedenkplaats Stasi-gevangenis Hohenschönhausen
Getuigenis en beschrijving Stasi-gevangenis Hohenschönhausen
Fysieke foltering in Stasi-gevangenis Hohenschönhausen
Video ZDF-journaal 27.10.89
Video stemmingsbeelden Stasi-gevangenis Hohenschönhausen
Viedeo getuigenis gevangene Stasi-gevangenis Hohenschönhausen

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:32 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (2) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, bdr, sed |  Facebook |

Commentaren

xxxx xxxx

Gepost door: xxx xxx | 06-01-10

Daarbij werd een container op hun rug gedrukt -> Als je het verslag in de bijgeplaatste link leest dan heeft het vrachtwagentje een container met vijf cellen op zijjn 'rug' en niet de gevangene. Vertalen is moeilijker dan je denkt ;-)

Gepost door: Rob | 09-01-11

Post een commentaar