20-10-09

20.10.89: aanslag op Berlijnse Muur

gorbi Laatste maand van de Berlijnse Muur

Vrijdag 20 oktober 1989: Eerste aanslag op Berlijnse Muur, en houding van wereldleiders t.o.v. DDR

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: vrijdag 20 oktober 1989: West-Berlijnse jongeren beklimmen de Berlijnse Muur. Tevens worden de opvattingen van de wereldleiders tegenover de gebeurtenissen in de DDR 1989 besproken.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Gebeurtenissen op vrijdag 20 oktober 1989

Een eerste te vermelden feit was een regelrechte aanslag op de Berlijnse Muur. In de nacht waren vijf West-Duitse jongeren op de muur geklommen, wat vanuit West-Berlijn makkelijk kon gebeuren, maar wat een schietpartij van Oost-Duitse grenssoldaten met zich kon brengen. De jongeren bekogelden die grenssoldaten met stenen. Na een heftige waarschuwing dropen ze af. Ja, een banaal feit misschien, maar het kentekende wel de wil van het Berlijnse volk: Weg met die muur! Tevens is het opmerkelijk dat de grenswacht niet schoot. Dat was misschien een aanwijzing hoe die wacht zou reageren op 9 november bij de 'echte' bestorming van de muur. Dit feitje met West-Duitse jongeren op 20 oktober werd vermeld op de Oost-Duitse televisie. Ach, hadden de grenssoldaten echt geschoten, dan was dit feitje wellicht een 'feit' geworden van wereldformaat.

Overigens was op die dag niets speciaal te melden. In enkele steden kwamen weer tot 10.000 betogers op straat en de SED voerde haar versie van een dialoog verder...

 

Houding van de wereldleiders tegenover de 'Wende' in de DDR

Houding van de Sowjetunie

De politiek van Sowjet-president Michail Gorbatsjov lag zoals we weten aan de basis van de omwentelingen in de DDR sinds de zomer 1989. Hoe stond hij tegenover deze evolutie aan het IJzeren Gordijn?
Hij liet de DDR haar problemen zelf oplossen, dat in schril contrast met zijn voorgangers die tot in de details alles aan de Oost-Europese satellietstaten dicteerden vanuit Moskou en daar waar nodig militair optraden. Gorbatsjovs houding was geheel doordrongen van een sociaaldemocratische visie. Hij wou het communisme in die zin veranderen. Zo was hij de eerste in het Kremlin die al zijn beslissingen pas nam na raadpleging van de geëigende organen en na afstemming in de Duma. Ook tegenover de satellietstaten verkondigde hij diezelfde instelling en gaf hij hen zelfbestemmingsrecht. Dat getuigde zijn uitspraak in 1988: "De volkeren van de Sowjet-Unie en Oost-Europa moeten hun staatsvorm voortaan zelf bestemmen."

Wat bewoog Michail Gorbatsjov tot die houding? Was het de economische achterstand van het 'Oostblok' tegenover de opkomende globalisering in de wereld? Zag hij een democratisering als enige uitweg om zowel de Sowjetunie als de Oost-Europese landen op economisch vlak te redden? Inderdaad, glasnost en perestrojka waren daartoe de wapens. Voor zijn inspanningen kreeg hij de Nobelprijs voor de vrede in 1990.

Gorbatjovs houding tegenover de DDR in 1989 was klaar en duidelijk, tot ergenis van de stroeve SED. In geen woorden vertolkte hij dit beter dan met zijn uitspraak naar Erich Honecker toe bij zijn bezoek aan de 40ste verjaardag der DDR: "Wie de tekenen van de deze tijd niet begrijpt, is ten dode opgeschreven!"
Tegenover West-Duits kanselier Helmut Kohl liet hij eveneens klaar en duidelijk verstaan, wat hij met zelfbestemming der volkeren bedoelde. In zijn telefonisch onderhoud met Helmut Kohl op 12 juni 1989 - zie link "Protocollen Wende 1989", pagina 283 - meldde hij: "De veranderingen in de socialistische staten kunnen tot enorme interne spanningen voeren. Invloeden van buitenuit kunnen leiden tot destabilisering..." Met die woorden waarschuwde hij Kohl tegen West-Duitse inmenging. De kanselier antwoordde daarop dat de BRD niet aan een destabilisering van de DDR geïnteresseerd was.

Officieel interfereerde de Sowjetunie aldus niet in de problemen van de DDR. Maar achter de schermen oefende het grote druk uit op de SED-leiding om af te stappen van het verouderde stalinisme en openheid en hervormingen toe te laten. Anatoli Nowikow, de leider van de KGB-afdeling in Berlijn, lanceerde in de zomer 1989 de operatie "Lutsch", vertaald "operatie Lichtstraal". Doel was alle reformgezinde DDR-burgers uit alle maatschappelijke lagen ertoe te bewegen om de DDR in de zin van Gorbatjovs doelstellingen te democratiseren. Deze operatie werd slechts gestopt toen haar doel bereikt was, namelijk in oktober 1989 bij het uitbreken van de massale betogingen.

Houding van de BRD

In juni 1989 verklaarde kanselier Helmut Kohl, zoals hierboven vermeld, dat de BRD de DDR niet zou destabiliseren. Maar in werkelijkheid oefende Bonn dezelfde druk uit als de Sowjetunie. Motivatie daartoe was een oordeel van het grondwettelijk hof der BRD uit 1973. Dat stelde: "Het in 1945 overwonnene Deutsche Reich was staatkundig en volkenrechterlijk niet ten onder gegaan, maar slechts handelingsonbekwaam geworden. De BRD is de staatkundige continuïteit van het Deutsche Reich. Verloren gegane landsdelen kunnen heropgenomen worden indien de bevolking ervan de BRD-grondwet aanvaardt."

Dit principe werd vanaf de onrust in de DDR in de zomer 1989 door haast alle partijen in de BRD benut om een 'hereniging' van beide Duitslanden na te streven en om daartoe clandestien burgerbewegingen in de DDR te steunen. De bondsregering waakte erover om die term hereniging in de mate van het mogelijke niet in het openbaar te gebruiken tijdens de weken en maanden voor de val van de Berlijnse Muur, om de "DDR niet te destabiliseren" zoals Kohl het aan wereldstaatsleiders uitdrukte. Maar op talrijke samenkomsten en telefoongesprekken van Bondsregeringsleiders met Amerikaanse, Franse en Britse leiders werd de hereniging wel besproken. Talrijke protocollen ervan - zie link onderaan - bevestigen dit. Alleen in contacten tussen de regeringen van de BRD en de DDR werd daarover in alle talen gezwegen. Erich Honecker en zijn opvolger Egon Krenz drukten in gesprekken met West-Duitse regeringsleiders geregeld hun eis uit om de DDR te respecteren als onafhankelijke staat. Een klein voorbeeld in deze is de woordstrijd tussen Bondsminster Seiters en Erich Honecker op een samenkomst op 3 juli 1989. Tijdens dat gesprek - zie link protocollen onderaan, pagina 335 - zei Seiters dat de BRD het bestaan van twee Duitse staten erkent. Honecker kwam onmiddellijk tussen en benadrukte "twee 'onafhankelijke' staten".

Houding van USA, Frankrijk, Groot-Brittannië

De geallieerden uit de Tweede Wereldoorlog bezetten in 1989 Duitsland officieel nog steeds. Het land had aldus nog geen onafhankelijkheidsstatuut. De BRD en de DDR werden slechts als feitelijke staten beschouwd. Het herenigde Duitsland kreeg haar onafhankelijkheid terug op 3 oktober 1990.

De USA, Frankrijk en GB waren als westelijke geallieerden onmiddellijk betrokken bij de problematiek tussen de BRD en de DDR. In vele contacten tussen Helmut Kohl en US-president George Bush Senior werd de houding van Michail Gorbatjov benadrukt: geen destabilisering van de DDR door de BRD, noch door de USA. George Bush hield zich dan ook tot halverwege 1990 'officieel' aan een niet-inmenging in het streven van de BRD tot hereniging van beide Duitslanden. Zo getuigt een protocol - zie link onderaan, pagina 395 - van het gesprek tussen bondsminister Seiters en de US-minister voor buitenlandse zaken Eagleburger op 7 september 1989. Seiters meldde hoezeer een hereniging in het middelpunt van de gesprekken in Duitsland stond, waarop Eagleburger antwoordde: "President Bush stelt dat een hereniging geen vraag van vandaag is, maar dat de recente ontwikkelingen in de DDR alles in beweging hebben gebracht."

President Mitterand van Frankrijk en eersteminister Tatcher van de Groot-Brittannië vreesden een hereniging van beide Duitslanden. Uit de protocollen van gesprekken tussen beiden - zie link onderaan - blijkt dat zij een herboren Duitsland met argusogen bekeken. Mitterand was in 1989 nog steeds anti-Duits gezind. Dat had hij geërfd uit zijn krijgsgevangenschap in de oorlog, en Tatcher was nog steeds verontwaardigd door de meer dan 45 jaar geleden luchtaanvallen van Hitlers leger op de hoofdstad van het 'Britsh Empire'.

Protocollen Wende 1989
Interview oktober 2009 van Bild-krant met Michail Gorbatsjov over de gebeurtenissen 1989
Video song "Wir sind das Volk" van popgroep D-Zug

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

12:12 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.