19-10-09

19.10.89: de onmacht van Egon Krenz

grens Laatste maand van de Berlijnse Muur

Donderdag 19 oktober 1989: Onmacht en onkunde blijken

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: donderdag 19 oktober 1989: Egon Krenz staat voor een muur van wantrouwen en van eigen onkunde.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Reisvrijheid

De wel belangrijkste toegeving van Egon Krenz als nieuwe sterke man van de DDR was op 18 oktober de idee om een wetsvoorstel ter reisvrijheid te lanceren. Dat zou vrijheid inhouden om de BRD te bezoeken. Op geen andere wijze zouden de gemoederen van het volk meer aangesproken worden: eindelijk familie aan de andere kant van de Berlijnse Muur of het IJzeren Gordijn kunnen bezoeken. Maar was dat voorstel wel realistisch?

Reisvrijheid voor 1961

Om de betekenis van dergelijke reisvrijheid te begrijpen, moeten we even terug in de geschiedenis naar de tijd voor de Berlijnse Muur. Tussen 1949 en 1961 konden burgers zich tamelijk vrij bewegen tussen West-Berlijn en Oost-Berlijn. Vooral DDR-burgers profiteerden ervan om naar West-Berlijn of elders in de BRD te verhuizen, bang zijnde van het communistische bestel in de DDR met zijn eraan verbonden onvrijheden, en uit zijnde op meer welvaart. Van de 18 miljoen DDR-burgers waren in 1961 reeds iets meer dan 2 miljoen uitgeweken. Het land leek wel leeg te lopen.

Er was in die periode echter nog meer aan de hand. Naast de 2 miljoen vluchtelingen waren er zeer velen - cijfers zijn niet bekend - die profiteerden van beide Berlijns. Zij gingen massaal werken in West-Berlijn aan rijkelijke lonen, verschaften zich welvaartskoopjes, bleven echter in Oost-Berlijn wonen. Dat systeem ondermijnde de DDR bijkomend. Die enorme hoeveelheid grensarbeiders brachten immers geen geld in het laadje, voerden niet tot de nodige consumptie van DDR-goederen, zogen alleen maar het DDR-laadje duchtig uit door zich als inwoners van dat land te goed te doen aan de gratis sociale diensten. Ja, er was in 1961 voor de SED-bonzen geen andere keuze dan de grens hermetisch af te sluiten met een muur, tenzij men bereid was het communisme op te geven en het economisch bestel van de BRD over te nemen.

De te verwachten gevolgen van een reisvrijheid vanaf 1989

Het openstellen van de Berlijnse Muur in 1989 zou onvermijdelijk leiden tot dezelfde leegloop en hetzelfde probleem van grensarbeiders als voor 1961. Het verschil in levensstandaard tussen BRD en DDR was in 1989 immers veel groter geworden dan in 1961. En in niets zouden de DDR-bonzen dit kunnen tegenhouden. Egon Krenz stond voor een letterlijke muur met zijn wetsvoorstel want het knelpunt was, dat de BRD de DDR nooit erkend heeft als onafhankelijke staat. De inwoners ervan werden door Bonn beschouwd als 'Duitsers' en hadden dan ook in de ogen van de West-Duitse regering alle Duitse burgerrechten. Dat hield in dat DDR-inwoners het recht hadden om zich vrij in de BRD te vestigen, en het recht hadden om daar te werken, wat in de jaren tachtig niet zo eenvoudigweg gold voor buitenlanders. Egon Krenz was ervan uitgegaan dat er een overeenkomst met Bonn zou kunnen gesloten kunnen worden om de inwoners van de DDR als buitenlanders tegenover de BRD te beschouwen... wat echter meer droom dan werkelijkheid was.

Foute inschatting van reisvrijheid door Egon Krenz

Het belangrijkste doel voor het invoeren van een reisvrijheid was voor Egon Krenz het voorkomen van een wilde emigratie, het voorkomen van de vluchtelingenstroom die het land sinds de zomer 1989 kende. Hij liet zich inspireren door de Hongaarse aanpak. Daar was het IJzeren Gordijn opengesteld en dat leidde niet tot een leegloop. Inderdaad, dat was zo, maar de Hongaarse constellatie kon men onmogelijk vergelijken met die van de DDR. Hongarije kende een veel hogere welvaart door een bloeiende economie, gebaseerd op marktprincipes in de mate van het mogelijke binnen een communistisch bestel. Er was dan ook geen enkele reden voor een Hongaar om zijn land te verlaten. En zij die dat toch wensten, botsten in westerse landen als buitenlanders op de toenmalige hoge barrière van de internationale migratieregeling. Dat burgers van andere Oost-Europese landen via Hongarije naar het Westen konden... tja, redeneerde Boedapest: "Dat is ons probleem niet!" Er waren overigens in verhouding tot DDR-burgers weinig Tjechen, weinig Polen enzomeer die van dat Honaarse 'gate' in het IJzeren Gordijn profiteerden. Alleen DDR-burgers vluchtten massaal door dat 'gate' wegens weliswaar de relatieve armoede in hun land en de harde stalinistische repressiepolitiek, maar vooral wegens hun gebondenheid met de BRD-burgers als één Duits volk en het feit dat zij in de BRD niet als buitenlanders werden beschouwd.

Donderdag 19 oktober 1989

Het wantrouwen van de bevolking tegenover de nieuwe sterke man Egon Krenz bleef groot, hoewel deze alles deed om de gunst van het volk te winnen. Aansluitend bij zijn rede op 18 oktober, zie het artikel over die dag, begaf hij zich persoonlijk naar een aantal bedrijven om er zelf een dialoog met de arbeiders te voeren. Maar steeds opnieuw botste hij op eisen die hij vanuit zijn vaste wil om het communisme hoog te houden en de SED-doctrine te handhaven, niet kon realiseren.

Op diezelfde dag zocht hij gesprekken met de katholieke en evangelische bisschoppen. De kerken lagen immers aan de basis van het ontstaan van vele burgerbewegingen. Egons stap was op zich positief en stond in schril contrast met de weigering van Erich Honecker om met tegenstrevers te praten. Het hoofd van de evangelische kerk ontving Krenz zeer hartelijk en gaf hem krediet, hoewel met enige reserve. Hij verklaarde dat de nieuwe leider van het land tijd moest gegeven worden om te groeien naar open dialoog. Het hoofd van de katholieke kerk was meer gereserveerd en eiste ter kredietwaardigheid openlijke verontschuldigingen voor de vervalsingen van de gemeenteverkiezingen in mei 1989. Krenz reageerde niet...

Die kredietwaardigheid probeerde hij te winnen door allerlei sterk opvallende maatregelen onmiddellijk door te voeren. Zo werd op die donderdag reeds de opdracht aan het ministerie voor binnenlandse zaken gegeven om het wetsvoorstel ter reisvrijheid zo snel mogelijk uit te werken. Tevens werd het 'Büro für Agitation' volledig opgedoekt. In het artikel van 18 oktober werd reeds beschreven dat 'agitatie' het principe was om de bevolking via de media ie indoctrineren. Het hoofd van die dienst was op 18 oktober door Krenz ontslagen. 's Anderendaags werd aldus die hele dienst opgedoekt. Dat het menens was om indoctrinatie te bannen, bleek ook uit de stellingname van het hoofd van de film- en televisiebond in de DDR. Hij verklaarde dat "alle krachten moeten gemobiliseerd worden om van de media een werkzaam orgaan te maken dat leidt tot dialoog met alle krachten uit de samenleving." Wees deze stelling op bereidheid van de media om eindelijk een 'open' dialoog te voeren? Bovendien werd op die eerste werkdag van Egon Krenz het Russische tijdschrift Sputnik terug toegelaten in de DDR. Dat tijdschrift was zowat de spreekbuis van de Kremlin-doctrine in Moskou. Het blad was in de DDR sinds enkele jaren verboden wegens de propaganda voor glasnost en perestroja.

Het volk liet zich door deze nieuwe maatregelen niet beïndrukken. Men geloofde niet in de bereidwilligheid van de SED tot 'open' dialoog. Bovendien werden geen stappen ondernomen tegen de repressie van de staatsveiligheid. Had Krenz dit over het hoofd gezien? De Stasi ging gewoon verder met het tijdelijk oppakken van burgers ter ondervraging, zelfs kinderen werden verhoord. Het kwam dan ook in de namiddag en avond tot betogingen zoals 10.000 man in Rostock, 3.000 man in Zeuleroda en enkele duizenden in andere steden.

Egon Krenz poogde op die donderdag adus te redden wat er te redden viel, maar botste op het vasthoudenaan de SED-doctrine, en was geconfronteerd met zijn eigen onkunde.

Video song "Nikita" van Elton John, een imaginatie Berlijnse Muur.

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

11:48 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.