18-10-09

18.10.89: Honecker gaat, Krenz komt

krenz Laatste maand van de Berlijnse Muur

Woensdag 18 oktober 1989: Zentralkomitee, echte veranderingen?

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: woensdag 18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt maar het volk is wantrouwerig.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Egon Krenz

Egon Krenz werd op 18 oktober de derde secretaris-generaal van het Zentralkomitee en daardoor de sterke man van de DDR, na Walter Ulbricht die die functie had van 1949 tot 1971 en Erich Honecker die Egons voorganger was van 1971 tot 1989. Krenz werd geboren in het noordoosten van Duitsland in 1937. Hij is loodgieter van beroep en werd in 1955 lid van de SED en engageerde zich in de jeugdarbeid. In 1964 volgde hij studies sociaalwetenschappen aan een hogeschool in Moskou. In 1973 werd hij lid van het Zentralkomitee. Hij gold als hardliner en is onder meer verantwoordelijk voor de massale vervalsingen van de uitslagen der gemeenteverkiezingen in mei 1989, wat de onmiddellijke aanleiding was tot de opstand van het volk in dat jaar. Wou hij nadien zijn naam en faam oppoetsen? Het was immers opvallend hoe hij van harliner een - schijnbaar? - gematigde werd binnen het Politbüro. Hij is inderdaad diegene, die op 9 oktober 1989 verhinderde dat de veiligheidstroepen het wapen trokken tegen de demonstranten van Leipzig en die openstond voor dialoog. De DDR-burgers stelden dan ook hun hoop op hem, werden echter bedrogen. De 'gematigde' Krenz bleek nog steeds een hardliner te zijn en zag dialoog enkel maar binnen de krijtlijnen van de SED-doctrine.

Op 18 oktober 1989 nam hij de plaats in van Erich Honecker. Het zou slechts een heel korte regeerperiode worden. Na zes weken - in december 1989 - werd immers zowel het Politbüro als het Zentralkomitee voltallig ontslagen en verloor de SED de macht in de DDR. Manfred Gerlach van de liberale blokpartij LDPD nam toen de macht over.

In de jaren negentig stond Krenz terecht voor de vervalsing van de gemeenteverkiezingen in 1989 en voor medeverantwoordelijkheid aan het doden van vluchtelingen aan de Berlijnse Muur. Hij werd tot meerdere jaren gevangenis veroordeeld, kwam in 2003 vervroegd vrij. Hij brengt nu zijn pensioensjaren door aan de Oostzeekust.

Woensdag 18 oktober 1989

Zentralkomitee: ontslag Erich Honecker

Op deze woensdag keken allen in de DDR uit naar de beslissingen van het Zentralkomitee. Eindelijk zouden echte veranderingen mogelijk worden. Tevoren zag het Politbüro zich niet bevoegd tot ingrijpende veranderingen, wachtte op de samenkomst van het Zentralkomitee.

Iets voor 14.30h kwam dan het bericht: Erich Honecker, de sterke man van de DDR, nam ontslag. Dat kwam als een totale verrassing voor haast iedereen. Niemand was immers op de hoogte van de strijd en de dreigmiddelen die tegen hem gebruikt waren tijdens de samenkomst van het Politbüro de dag voordien, zie artikel van 17 oktober. Officieel gaf Honecker zijn gezondheidstoestand als reden. In werkelijkheid werd hij afgezet om op die manier te pogen het vertrouwen van de bevolking te herwinnen. Honecker stond immers voor onbuigzaamheid, stroefheid en miskenning van de burgers.

De betekenis van dit ontslag was niet onbelangrijk voor de toekomst van de Berlijnse Muur. Honecker zag immers die muur als zijn paradepaardje. Hij was de man die de controle daar en aan het IJzeren Gordijn steeds opnieuw verscherpt had. Een van zijn laatste verwezenlijkingen in deze was een automatische bewaking met eveneens automatische uitschakeling van vluchtelingen.

Egon Krenz beloofde "WENDE", maar verspeelde het vertrouwen

Egon Krenz werd de nieuwe sterke man. Dat voorspelde niet veel goeds voor de verzuchtingen van het volk. Hij had tevoren reeds het vertrouwen verloren door zijn schijnbare openheid tot dialoog in te vullen met de vaste wil om de partij-ideologie hoog te houden, door aldus elke dialoog te degenereren tot een monoloog. En dat bevestigde hij in zijn rede voor het Zentralkomitee, welke hij 's avonds herhaalde op de Oost-Duitse televisie. Zijn woorden waren letterlijk:

"Vast staat, dat wij in de voorbije maanden de ontwikkelingen in de samenleving van ons land niet goed ingeschat hebben en dat wij niet tijdig de nodige gevolgen aan die ontwikkelingen gegeven hebben. Daarom wordt door de huidige zitting van het Zentralkomitee een WENDE ingeleid en zullen wij allen het politieke en ideologische offensief terug proberen te winnen [...] Wij zullen de weg vervolgen die de verklaring van het Politbüro op 11 oktober ingeslagen was."

Er zou aldus niets veranderen aan de monoloog-versie van de SED-dialoog. De wending die hij met het woord WENDE beloofde, werd helemaal geen ommezwaai. Achteraf werd dit woord wel beroemd: de hele periode van 9 oktober 1989 tot aan de hereniging van beide Duitslanden noemt men de "WENDE". Egon Krenz is aldus de vader van een begrip in Duitsland, waarvoor hij de juiste invulling niet vond.

Veranderingen: hervormingen in de industrie

De intenties van Krenz bevatten toch een aantal merkwaardige veranderingen. Zo verklaarde hij: "We richten ons aan de arbeiders, de leidende klasse van onze samenleving, om met ons voor een verdere versterking van het socialisme te strijden [...] We erkennen problemen in de industrie en zullen die aanpakken." Daarmee verwees hij naar de zeer marode toestand van de industrie, die onder Erich Honecker gericht was op een verouderde stroeve niet-consumptie-gerichte planeconomie. Om zijn woorden kracht bij te zetten, ontsloeg Egon Krenz meteen de verantwoordelijke voor planeconomie in het land, Günter Mittag. Die man was een enge vertrouweling van Honecker.

Veranderingen: Hervorming van de media

Een van de belangrijkste veranderingen was de versoepeling van het indoctrinatie-doel van de media. Tot dan toe gold de harde onverbiddelijke lijn van de "Agitation". Daartoe bestond een speciaal departement binnen de SED. "Agitation" betekent volledige controle over de media ter verspreding van de ideologie door gerichte en exclusief werkende propaganda ter politieke overtuiging en opvoeding van het volk. Het hoofd van die dienst, Joachim Herrmann, werd ontslagen. Tevens ging Egon Krenz in op de eis van het volk voor meer persvrijheid. Maar tegelijk stelde hij een rem in. Persvrijheid zou slechts mogelijk worden indien de pers zich aan de versterking van het socialisme - lees communisme - houdt. Daartoe voegde hij de woorden "Journalisten moeten verantwoordelijkheid opnemen en zich hoeden voor simpele antwoorden."

Veranderingen: Vrijheid tot reizen

De wel belangrijkste verandering was het plan om de vrijheid tot reizen te versoepelen. Het belang ervan werd enkele weken later duidelijk, omdat dit thema de onmiddellijke aanleiding voor de val van de Berlijnse Muur op 9 november 1989 zou worden. Krenz verkondigde dat het Politbüro had voorgesteld om een wetsvoorstel te laten uitwerken voor reizen naar het buitenland. Het Zentralkomitee steunde dit voorstel. Het zou aan alle DDR-burgers de mogelijkheid bieden om korte reizen naar West-Duitsland te ondernemen. Dat zou werkelijk een revolutie zijn. Tevoren kon geen DDR-burger de Berlijnse Muur of het IJzeren Gordijn passeren, tenzij SED-functionarissen. Het spreekt voor zich, dat het volk enthousiast reageerde. Stel u voor... na 28 jaar zouden eindelijk familieleden die door de Muur gescheiden waren, elkaar kunnen ontmoeten. Dit wetsvoorstel mocht dan ook zo snel mogelijk een echte wet worden...

Besluit: hoop en vertwijfeling ontstonden

De machtswissel schiep aldus hoop op verbeterde economische toestanden, op meer vrijheid in de media en vooral op vrijheid om West-Duitsland te mogen bezoeken. De massademonstraties hadden dan toch iets bereikt, maar twee essentiële eisen van het volk werden niet ingewilligd: vrije meningsuiting en het recht om te emigreren naar het westen, hoewel beide elementen in de grondwet van de DDR waren ingebouwd. Zo verklaarde Egon Krenz in verband met de meningsvrijheid: "Wij bemerken, dat de tegenstanders van ons socialisme versterkt hun voordeel proberen te halen [...] Wij lossen onze problemen zelf op. De vele gesprekken en eisen en protesten van de DDR-burgers noodzaken ons ertoe om Bonn en de van-daaruit-gedirigeerde media op te vorderen zich niet meer in de binnenlandse aangelegenheden van de DDR te mengen. Dit betreft de absurde pogingen om onze partij voor te schrijven hoe een dialoog moet gevoerd worden." Daarmee stelde hij paal en perk aan vrije meningsuiting.
Het recht tot emigratie naar het westen keurde hij met volgende woorden af: "Meer dan honderduizenden, waaronder niet weinig jongeren, hebben ons land verlaten [...] Hun stap voelen we als een grote aderlating. Ieder van ons kent de tranen van achtergelaten moeders en vaders. We hebben daardoor veel menselijk, politiek en economisch verlies geleden. Niet weinigen onder hen hebben voor de camera van westelijke televisiestations de waardigheid en trots van hun ouders, vrienden en collega's geschaad [...] Hier is vooral een dankwoord op zijn plaats aan allen die zonder aarzelen en in de interesse van de samenleving bijkomende lasten op zich genomen hebben."

Het protest van het volk zou dan ook niet luwen en ook in West-Duitsland reageerde men met argusogen. West-Duits kanselier Helmut Kohl riep Egon Krenz op tot ware hervormingen.

Volledige tekst afscheidsrede Erich Honecker
Volledige tekst rede Egon Krenz
Video song "Mein Zuhaus" van Wolfgang Petry over de gevolgen van het IJzeren Gordijn en de Berlijnse Muur, volg vooral het tweede deel van de song.

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

15:29 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, bdr, sed |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.