12-10-09

12.10.89: Wat wil het Oost-Duitse volk?

gerlach Laatste maand van de Berlijnse Muur

Donderdag 12 oktober 1989: "trouw aan het socialisme"

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: donderdag 12 oktober 1989: SED en alle instanties in de DDR uiten hun trouw aan het socialisme.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Blokpartijen in de DDR

De SED had het alleenheersschap in de DDR. Zij kon aldus totalitair regeren. Dat wil echter niet zeggen, dat er geen andere politieke partijen actief waren. Zo zal de liberale partij van de DDR, de LDPD, een belangrijke rol spelen in de komende weken van oktober 1989 met haar voorzitter Manfred Gerlach, waarover in de komende dagen meer. Het kan vreemd klinken, dat in de DDR andere politieke partijen actief waren, is echter een 'sluwe zet' geweest van de Sowjet-Unie. Vooraf dient wel vermeld te worden, dat burgerbewegingen uit 1989 zoals "Das neue Forum" geen politieke partijen waren.

De Sowjets hadden reeds in 1945 zogenaamde "blokpartijen" toegelaten in de Russische bezettingszone van Duitsland. Hun bedoeling was een schijnpluralisme hoog te houden en aldus enerzijds het vertrouwen van de inwoners der Russiche bezettingszone te winnen en anderzijds de westerse wereld het argument te ontnemen dat het communisme een eenpartijstelsel is. In het vooruitzicht van het ontstaan der DDR in 1949 planden de Sowjets dan ook de oprichting van een ruim spectrum van politieke partijen, gelijkaardig aan deze in de westelijke bezettingszones. Zo ontstonden op de allereerste plaats uiteraard de KPD, de communistische partij van Duitsland, en aansluitend aan het westen de SPD, de socialistische partij van Duitsland, de CDU, een Russisch versie van de West-Duitse CDU als partij van conservatieven, en in diezelfde zin de LDPD, een partij voor de liberalen. Bij de uitroeping van de DDR versmolten de KPD en de SPD tot een eenheidspartij: de SED.

De Oost-Duitse CDU en LDPD vormden samen met twee andere kleinere partijen een blok van schijnpartijen, vandaar de naam 'blokpartijen'. Zij hadden geen macht en konden slechts onder de directieven van de SED deelnemen aan verkiezingen. De SED bepaalde daarbij het aantal zetels die blokpartijen zouden bezetten in de organen van de DDR-staat. De bedoeling was om aan dergelijke partijen een informatiefunctie - de SED noemde het een transmissiefunctie - te geven waarbij de eenheidspartij haar visies over de samenleving kon verspreiden in bepaalde 'moeilijk bereikbare' lagen van de bevolking zoals de conservatieven en de liberalen. Die blokpartijen moesten echter de leidende rol van de SED erkennen en kregen een verbod om een eigen politiek te voeren. Dat leidde aanvankelijk tot talrijke aanhoudingen van leden der CDU en LDPD die zich niet hielden aan de afspraak.

Sinds de vluchtelingenstromen en manifestaties in 1989 werkten de CDU en LDPD zich meer vrij van de SED. Een van de prominenteste figuren daarbij was Manfred Gerlach.

Donderdag 12 oktober 1989

De koerswijziging van de SED die zich op 11 oktober 1989 voordeed en beschreven werd in het vorige artikel over die dag, dreigde de fundamenten van de DDR aan te tasten. Daarvan waren zich de leden van het Politibüro zeer bewust, lees: zij waren ervoor bevreesd. En die vrees was niet ten onrechte. Een deel van de bevolking jubelde reeds in die zin. Dat waren zij die de DDR wilden ontvluchten en zij die de maniferstaties uit de voorbije dagen en weken benutten om de DDR aan het wankelen te brengen en een kapitalistische staat op te richten. Bovendien speelden enkele West-Duitse zenders daarop in en verspreidden reeds de gedachte van een einde van de communistische DDR.

Nochtans leek het erop, dat het grootste deel van de bevolking helemaal geen afbraak wilde van de communistische staat, maar meer reële inspraak in de verwezenlijking van de samenleving binnen het raam van de bestaande DDR. De demonstranten uit de voorbije manifestaties waren dan ook een amalgaan van tegenstanders van het communisme en voorstanders van een humanere hervorming, van aldus een ware glasnost in de zin van Sowjet-president Michail Gorbatsjow. Die laatsten ervoeren sinds 11 oktober 1989 steun bij de nieuwe koers van het Politbüro. De eersten daarentegen wou het Politbüro 'bekeren'. Vandaar de woorden van Kurt Hager op 11 oktober: "We zijn getroffen door de golf van vluchtelingen en beloven een onderzoek naar de oorzaken."

In de officiële krant 'Neues Deutschland' verscheen op donderdag 12 oktober een ruim artikel waarin de SED haar wil bevestigde om hervormingen door te voeren, maar wees zij er tegelijk op dat de 'socialistische' - lees communistische - staat niet in vraag gesteld zou worden. Gelijkaardig uitte zich een woordvoerder van het Politbüro op radio: "Veranderingen aan de politieke structuren worden afgeleend. Anti-socialistische krachten krijgen geen ruimte." Ja ook Wolfgang Berghofer, de dialoogbereide burgemeester van Dresden - zie het artikel over 11 oktober - kwam op die donderdag met spoed aan het woord en verklaarde dat het socialisme helemaal niet ter discussie stond en dat alleen de grotere openheid tot dialoog aan de orde was. Kurt Hager, zie eveneens vorige artikels, was op die donderdag in Moskou ter gelegenheid van een happening over de Oost-Duitse cultuur. Ook hij legde nadrukkelijk het accent op de bereidheid van de SED tot dialoog. Maar... hij zag 'dialoog' in een ander kader dan de ontstane volksbewegingen en forums. Ja, hier kwam de aloude, aan het orthodoxe marxisme getrouwe ideoloog weer even boven. Hij wees er namelijk op dat er helemaal geen nood was aan nieuwe dialoogorganen. Hij legde er accent op, dat binnen de bestaande structuren van de DDR ruime informatie- en dialoogmogelijkheden bestonden. Daarbij verwees hij naar de aanwezigheid van vertegenwoordigers der blokpartijen in alle organen van de republiek.

Die blokpartijen werkten zich echter beetje bij beetje, zonder aanstoot te geven, los van de SED. Zo viel op 12 oktober een toespraak op van LDPD-voorzitter Manfred Gerlach. Heel voorzichtig haalde hij aan dat de zijn partij trouw aan het socialisme zou blijven - wat een contradictie eigenlijk voor een liberale partij! - en alludeerde hij aldus op de eerdere woorden van Kurt Hager, maar hij wees erop dat de nieuwe burgerbewegingen niet te negeren zijn. Ook de kerkelijke instanties wezen op 12 oktober in een samenkomst met de burgemeester van Oost-Berlijn op de noodzaak om met de forums te converseren. Die toenaderingen tot de forums zal de SED argwanend gemaakt hebben, zonder twijfel. Er kwamen weliswaar reeds op 11 oktober winden uit het Politbüro dat de SED op vraag van Wolfgang Berghofer het 'Neues Forum' als gesprekspartner zou erkennen, maar het omzetten ervan in daden was nog wat anders!

Ondertussen groeide in de bevolking het ongenoegen over het zwijgen van de SED over voorbije manifestaties en over het niet vrijlaten van aangehouden demonstranten. In Oost-Berlijn greep op de avond van 12 oktober in die zin een kleinere betoging plaats. Echte manifestaties kwamen sinds 9 oktober niet meer voor, want de organisatoren ervan gaven de recente ontwikkelingen alle kansen. Maar het niet vrijlaten van aangehoudenen en het niet erkennen van demonstratierecht laadden de 'vulkaan' geleidelijk weer op. Een uitbarsting ervan in de nabije toekomst was niet uit te sluiten...

Video: Tagesschau West-Duitse ARD van 12 oktober 1989.

Stellingnames kerk, bewegingen en LDPD op 12 oktobeer 1989.

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

14:09 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.