10-10-09

10.10.89: Er roert wat in de SED

hager Laatste maand van de Berlijnse Muur

Dinsdag 10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED?

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: dinsdag 10 oktober 1989: er roert zich wat in de SED.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

De macht van de ideologen in de DDR

De SED voerde de starste politiek onder alle Sowjet-satellieten. De partijbonzen waren niet anders opgeleid. Daarvoor was de oude stalinistische Sowjet-Unie verantwoordelijk. De DDR zou haar paradepaardje worden. Zo hadden de bonzen in Moskou het beslist, nadat Duitsland verdeeld was onder de bezetters na de tweede Wereldoorlog. Het begin van de Koude oorlog droeg er nog toe bij, dat vooral de DDR het uithangbord van het communisme zou worden. Dat moest gebeuren, moest... ten koste van de mening der Oost-Duitse burgers. Indoctrinatie, het bespioneren van de burgers, en intimidatie sierden het uithangbord. Het Ijzeren Gordijn en de Berlijnse Muur werden de omlijsting ervan.

De verstarde houding van de SED kwam halverwege de jaren tachtig frontaal in botsing met de glasnost, openheid, en de perestrojka, herstructurering van Michail Gorbatsjov. Die reformen in Moskou waren slechts een vluchtig, een voorbijgaand modeverschijnsel, aldus de SED-kopmannen. Zij zagen niet in, wilden, of eerder konden niet inzien dat Sowjet-president Gorbatsjov een ruime economische hervorming vooropstelde, waartoe glasnost en perestrojka de hamer en de sikkel waren. De blindheid van de SED-bonzen is in hoofdzaak te wijten aan de samenstelling van het Politbüro, het centrale comité van de partij. Daarin zetelden voornamelijk ideologen en het ontbrak er aan pragmatici en ware staatsmannen. Een schrijnend voorbeeld van die ideologen is Kurt Hager. Hij had grote invloed op Erich Honecker, de sterkste man in de DDR. Hager wimpelde bij herhaling de perestrojka af. De aloude planeconomie heeft geen hervormingen nodig, verweerde hij zich. En van glasnost, openheid, kreeg hij zowaar de stuipen. Openheid naar het volk toe? Het volk moet aanhoudend gemotiveerd - lees geïndoctrineerd - worden voor de aloude en degelijke dogma's van het marxisme. Alleen zo kan de economie bloeien ten dienste van de arbeidersklasse. In 1987 formuleerde hij zijn weerstand tegen Gorbatsjovs visie aan westerse journalisten als volgt: "Als uw gebuur zijn woning renoveert, zou u zich dan verplicht voelen om ook uw woning te vernieuwen?" Mede onder zijn impuls werd het Sowjet-tijdschrift Sputznik in de DDR verboden. Dat tijdschrift was een aloud propagandablad van de Sowjet-Unie en was graag gelezen. Maar halverwege de jaren tachtig bruiste het blad van glasnost en perestrojka.

Nochtans was de DDR dringend aan hervorming toe. Net als haar motor, haar grote beschermheer, de Sowjet-Unie, was de DDR niet in staat op te tornen tegen de op dreef gekomene globalisering in de westerse wereld. Het netwerk van industriële, economische en commerciële samenwerking binnen die globalisering had geen nood aan verouderde producten uit de communistische wereld. Michail Gorbatsjov zag dit in en voerde daarom zijn hervormingsplannen door. Zonder deze zou de Sowjet-Unie op wereldhandelsvlak ten dode opgeschreven zijn. Maar hoezeer gold dit voor de DDR! Daar was de industrie nog veel meer verouderd. Dat konden de SED-bonzen echter niet inzien. De ideologen, de Mullahs van het orthodoxe marxisme beheersten immers alles. De torenhoge schuldenlast der DDR namen ze in koop.

10 oktober 1989: Eerste tekens van openheid

Onder invloed van Gorbatsjov's openheid ontstonden in 1989 in de DDR meerdere burgerbewegingen. Deze waren al evenmin economisch gericht. Voor die forums was glasnost zoveel belangrijker dan perestrojka. Dat is ook logisch, als men weet hoezeer de vrije mening in de DDR onderdrukt werd. Het waren dan ook vooral de kerkelijke instanties en de intelectuelen die in 1989 demonstraties organiseerden en forums oprichtten. Daartoe tellen enkele zeer invloedrijke forums zoals 'Das Neue Forum', 'Democratie Jetzt' en 'Democratischer Aufbruch'. In dat laatste forum was huidig kanselier Angela Merkel actief.

Het niet optreden van de veiligheidstroepen tijdens de massale betoging in Leipzig op 9 oktober 1989 gaf de DDR-bevolking een sprankeltje hoop. Ook een kleinere betoging in Oost-Berlijn werd op diezelfde dag ongemoeid gelaten. Zoiets was tevoren nooit gebeurd. Roerde er wat in de SED? Had Michail Gorbatsjov dan toch iets bereikt tijdens zijn aanwezigheid op de 40ste verjaardag der DDR? Bekwamen pragmatici als een Egon Krenz meer zeggenschap binnen het Politibüro? Dinsdagmorgen, 10 oktober 1989, verbaasde het velen, dat de officiële kranten in het kort melding maakten van de betoging in Leipzig. Dat wees op een nieuwe wind! Tevoren werden manifestaties steeds doodgezwegen.

Meer zelfs... voor het eerst werd in de loop van de dag gesproken tussen SED-leden en plaatselijke kerkelijke kringen. Met burgerforums werd op locaal vlak zowaar onderhandeld over de vrijlating van betogers uit vorige manifestaties. Ja... er roerde zich wat! Maar voorzichtigheid was geboden. In dezelfde kranten waar de betoging van Leipzig even vermeld werd, verschenen tegelijk artikels over de schande van betogers en relschoppers die de stabiliteit van het land in gevaar brachten. Wees dit laatste erop dat in het Politbüro een strijd was losgebarsten tussen ideologen en pragmatici? Hoe dan ook, het was een goed teken, en het was met spanning afwachten, wat de komende dagen zouden brengen...

In de BRD waren de West-Duitse politici al even hoopvol gestemd. Op die dinsdag werd in Frankfurt de jaarlijkse boekenmarkt geopend. Bij die gelegenheid riep bondskanselier Helmut Kohl de SED op tot vrijheid en democratie. Hij beklemtoonde de solidariteit van het West-Duitse volk met de Oost-Duitse vluchtelingen en met hen die verkozen om in de DDR te blijven. Dat echter het zwaartepunt van de Frankfurter Messe op Franse cultuur en literatuur lag, en helemaal niet op de evoluties in de DDR, klonk iets of wat als een mistoon. Maar goed... de organisatoren konden onmogelijk voorzien dat op de vooravond van de Messe een ware wending zou ontstaan in de SED-houding in Oost-Berlijn.

Video: Tagesschau West-Duitse ARD van 10 oktober 1989.

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

14:42 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (1) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

Commentaren

Het is al héél lang geleden dat ik hier nog was. Jij was er al bij het begin van mijn blog.
Vele interresante berichten staan er hier weer. Dat is mijn gedacht er over omdat ik in Berlijn geboren ben en dan nog op het einde van die nare tijd.
Zo weet ik iedere keer iets meer er over.
Nog vriendelijke groeten en fijn weekend.

Gepost door: emmy | 10-10-09

De commentaren zijn gesloten.