26-09-09

Duits kiessysteem: oorlog!

Kiesbrief2 Duitse Bondsverkiezingen 27/09

Van een minderheid een meerderheid maken

De verkiezingen morgen zondag 27 september 2009 zouden wel eens kunnen leiden tot een ware oorlog in Duitsland op politiek vlak. De opiniepeilingen voorspellen een enge race voor de meerderheid tussen enerzijds de Union van Angela Merkel en een kleinere partij, en anderzijds de SPD en twee kleinere partijen. De SPD stelt mogelijk de zin van de Union in vraag. Maar nog veel problematischer zal het hele kiessysteem in Duitsland worden door een vreemd spel van overhangmandaten die ertoe kunnen leiden, dat van een minderheid een meerderheid kan gemaakt worden tot ergenis van de tegenpartijen.

1. Union: partij of geen partij?

Op de avond van de vorige bondsverkiezingen in 2005 veroorzaakte uittredend kanselier Gerhard Schröder een kleine rel om zijn partij, de SPD, opnieuw het kanseliersschap te bezorgen. Hij argumenteerde dat de SPD de grootste partij van het land was geworden en zij aldus het kanseliersschap mocht opeisen. De resultaten van de verkiezingen waren:

SPD met 34,2 % en 222 zetels
CDU met 27,8 % en 180 zetels
CSU met 7,4 % en 46 zetels.

Die cijfers spreken een klare taal: de SPD is overwinnaar. Maar... CDU en CSU komen op als een unie, de Union. Die is helemaal geen partij, weerde Schröder zich. Angela Merkel, CDU, wees er echter op dat de Union in de Bundestag vertegenwoordigd wordt door één fractieleider. Bovendien zijn CDU en CSU weliswaar partijen van dezelfde signature maar geen partijen die in heel Duitsland opkomen, maar wel elkaar aanvullen - CSU komt enkel in Bayern op, CDU in de rest van het land. Na hevige debatte moest Gerhard Schröder zich daarbij uiteindelijk neerleggen en werd Angela Merkel de nieuwe kanselier. Ditzelfde strijdpunt zou ook nu zondag wel eens op tafel kunnen liggen...

2. Van een minderheid een meerderheid maken: het spel met overhangsmandaten

Heeft u de afbeelding van de stembrief hierboven goed bekeken, dan valt het op dat een kiezer in Duitsland twee stemmen heeft: De Erststimme, de eerste stem, en de Zweitstimme, de tweede stem. Tussen haakjes: In het verloop van deze posting zal steeds de Duitse benaming van die stemmen weergegeven worden. Ziet u hoe bij de Erststimme voor elke opkomende partij slechts één kandidaat gekozen kan worden? En hoe in de Zweitstimme alleen maar partijen in hun geheel gekozen kunnen worden? Dat vraagt om verklaring... Vooraf even meegegeven: elke stemgerechtigde Duitser kan deelnemen aan de verkiezingen, moet echter niet. En bij het uitbrengen van de Erststimme en de Zweitstimme, mag men voor elk van dezen dezelfde of twee verschillende partijen kiezen. Lees dieper onderaan hoe belangrijk dit laatste 'spel' kan zijn.

2.1. De Erststimme: het directe mandaat

Er zijn principieel 598 zetels van de Bundestag te bezetten. 299 ervan - exact de helft - kunnen direct door de kiezers gekozen worden als volgt:

Heel Duitsland is ingedeeld in 299 kiesdistricten, zodanig dat elk district ongeveer 1/299ste van de totale bevolking weergeeft en geen enkel district verdeeld kan zijn over meerdere deelstaten. Voor elk district kan eenieder zich kandidaat voor een Erststimme stellen, gebonden of niet gebonden aan een partij. Een verkiezingscommissie bepaalt de voorwaarden om te kunnen kandideren. Een kandidaat kan uiteraard niet in twee kiesdistricten tegelijk kandideren. In de praktijk zijn haast alle kandidaten partijgebonden. Per partij en district mag maar één kandidaat voor de Erststimme opkomen.

Na de verkiezingen zal door telling snel duidelijk zijn welke persoon het hoogst aantal stemmen bekomen heeft in een district. Die persoon krijgt het 'Direktmandat', zetelt aldus in de Bundestag. Gevolg: Elke partij zet best een populaire of verdienstelijke persoon op de lijst van de Erststimme. Het gaat immers om alles of niets. Slechts één persoon kan winnen, de andere partijen gaan leeg uit.

2.2. De Zweitstimme: partijkeuze en lijstmandaten

Na het vaststellen van de 299 directe mandaten uit de Erststimme, rest nog de overige 299 zetels in de Bundestag te verdelen. Daartoe komt de Zweitstimme van elke kiezer aan bod. Bij die stem kiest men een partij in haar geheel - zie de afbeelding bovenaan.

Na de verkiezingen worden voor heel Duitsland alle Zweitstimmen per partij geteld. De Zweitstimmen van een partij die geen 5 % der totaal aantal stemmen in het land haalt, vallen weg, tenzij die partij drie directe mandaten in heel het land heeft kunnen bekomen. Voorbeeld: Als de NPD 3,5 % heeft gehaald, vallen al haar Zweitstimmen in heel het land weg tenzij zij 3 directe mandaten met de Erststimme heeft verworven.

Dan verdeelt men het totaal van 598 zetels - dit is de 299 directe mandaten en de 299 nog vrije zetels - over de resterende partijen in verhouding tot de bekomen Zweitstimmen. Bijvoorbeeld: haalt de Union 30 % der Zweitstimmen in heel Duitsland, dan krijgt zij 30 % van de 598 zetels, wat 179 zetels betekent. Tussen haakjes: het totaal van 598 zetels dat kan verdeeld worden onder de resterende partijen wordt eigenlijk vooraf verminderd met de eventuele 1 tot 2 directe mandaten van partijtjes die de 5 %-drempel niet gehaald hebben en met eventuele partijloze kandidaten die ergens een direct mandaat hebben verworven. Na de verdeling van de zetels over de partijen, worden de toegekende zetels per partij nog eens verder verdeeld over elk van de 16 deelstaten van Duitsland.

Vervolgens komt in elke deelstaat en voor elke partij een speciale lijst aan de oppervlakte. Hier gaat het om een geheime lijst van kandidaten voor de verdeling van de toegekende zetels uit de Zweitstimmen. Voorbeeld: Niedersachsen zou voor de SPD een lijst van 30 kandidaten hebben kunnen opgesteld. Die lijsten zijn aldus voor de gewone burger geheim en komen alleen maar de verkiezingscommissie onder de ogen. Bij die verdeling worden eerst de kandidaten, die eventueel door de Erststimme direkte mandaten verworven hebben, van die lijst geschrapt. Die directe mandaten hebben trouwens reeds hun zetel in de Bundestag. Resteren er dan nog toe te kennen zetels voor die partij, dan worden de lijstkandidaten afgelopen van boven naar onder. Een voorbeeld: Veronderstel dat Bayern uit de pot van de Zweitstimme 40 zetels voor de CSU bekomt en dat er 35 direkte mandaten uit de Erststimme waren gekozen voor die partij. In dat geval worden van de CSU-lijst 40 - 35, dat is 5 zetels toegekend aan de resterende lijstkandidaten van boven naar onder. Die mandaten noemt men lijstmandaten. Zo, daarmee is de kous af en wordt de Bundestag volledig bezet door verkozenen. De nieuwe legislatuur kan beginnen, zou u denken. Maar...

2.3. Overhangmandaten.

Er kan zich het volgende voordoen in de deelstaten. Veronderstel dat Hessen uit de pot van de Zweitstimme 20 zetels voor de FDP bekomt en dat er 25 direkte mandaten uit de Erststimme waren gekozen voor die partij. In dat geval wordt de speciale geheime lijst van de FDP niet meer geraadpleegd, want er zijn 5 directe mandaten meer dan het aantal toe te kennen zetels uit de Zweitstimmen. Dat overschot van 5 zetels blijft echter wel behouden. Het heilige principe is immers: een direct mandaat zetelt altijd in de Bundestag. In totaal heeft de FDP aldus 25 zetels verworven en... nu komt iets merkwaardigs: Het aantal zetels van de hele Bundestag stijgt daardoor van 598 naar 598+5, dat is 603 zetels! Dergelijke zetels in overschot worden 'Überhangmandate' genoemd, overhangmandaten, en kunnen het aantal zetels in de Bundestag aanzienlijk doen toenemen. Zo bijvoorbeeld zetelden in de Bundestag sinds 2005 in totaal 614 vertegenwoordigers: 598 normale mandaten + 9 overhangmandaten voor de SPD + 7 overhangmandaten voor de CDU. Overhangmandaten kunnen het vlotst verworven worden door de grote partijen. Zij beschikken immers over meer bekende gezichten om via Erststimmen directe mandaten te bekomen.

2.4. Van een minderheid een meerderheid maken met overhangmandaten.

Van het begin der Bundesrepublik Deutschlands in 1949 tot op heden heeft het mechanisme van overhangmandaten nog geen invloed gehad op het bepalen van de meerderheid bij de vorming van een coalitie na de verkiezingen. Gelukkig maar, want dat spel der mandaten kan de resultaten van de verkiezingsuitslag behoorlijk vervalsen. Een klein voorbeeld. Veronderstel volgend kiesresultaat nu zondag - volgens specialisten een reële mogelijkheid:

Union: 36 %
FDP: 13 %
SPD: 27 %
Die Grüne: 11 %

Van het totaal aantal 598 zetels zou dit betekenen:

Union: 215 zetels
FDP: 77 zetels
SPD: 161 zetels
Die Grüne: 65 zetels

Bij een totaal van 598 zetels moet een coalitie 300 zetels halen om een meerderheid te hebben. Dat is immers de helft + 1. Laten we uit bovenstaande verkiezingsresultaten even twee mogelijke coalities beschouwen:

Een zwart-gele coalitie, Union + FDP, zou dan 292 zetels halen, 8 zetels tekort voor een meerderheid.
Een Ampelcoalitie, SPD + Die Grüne + FDP, zou dan 303 zetels halen, een tamelijk goede meerderheid.

Maar! Veronderstel eveneens dat de CDU 20 overhangmandaten in de wacht kon slepen, en de SPD 5, en de kleinere FDP en Die Grüne geen enkele - dat is volgens experten eveneens een realistisch uitgangspunt. Kijk nu echter eens aan:

Union: 215 zetels + 20 overhangmandaten
FDP: 77 zetels
SPD: 161 zetels + 5 overhangmandaten
Die Grüne: 65 zetels

Voor een meerderheid moet een coalitie nu plots 312 zetels halen, 1 zetel meer dan de helft van 598 + 20 + 5 zetels. Die zwart-gele coalitie zou nu plots stijgen tot 292 + 20, dat is 312 zetels, en aldus haar minderheid omgezet hebben in een meerderheid. En...de Ampelcoalitie zou dan slechts stijgen naar 303 + 5, dat is 308 zetels, en tot grote verbijstering geen meerderheid meer. Oorlog, oorlog!

Schrijnend daarbij is dat het opperste gerechtshof vorig jaar dit spel met overhangmandaten ongrondwettelijk heeft verklaard wegens een nog bijkomend verschijnsel van een zogenaamd negatief stemgewicht door die overhangmandaten, waarop hier niet nader wordt ingegaan wegens al te technisch. Het opperste gerechtshof heeft een herziening van de kieswet opgelegd tegen ten laatste 2011. Waarschijnlijk waren de rechters ervan uitgegaan, dat die mogelijkheid om van minderheden meerderheden te maken, zich in het verleden nog nooit had voorgedaan en dus met alle waarschijnlijkheid zich ook nu zondag niet zou voordoen...

En nog meer ergernis nodig? In enkele deelstaten heeft de FDP de kiezers opgeroepen om met hun Erststimme de CDU-kandidaat te kiezen, waarbij de kans op een hoger aantal overhangmandaten voor de CDU aanzienlijk stijgt. Tegelijk roept de FDP de kiezers op om met de Zweitstimme voor haar te kiezen en aldus het aantal lijstmandaten voor haar eveneens te doen toenemen. Ja... dit jaar worden de verkiezingen bikkelhard gestreden en is oorlog als het ware voorgeprogrammeerd.

Tenslotte nog een merkwaardig detail. Zoals hierboven uitgelegd kan een partij die de 5 %-drempel niet bereikt heeft, toch aanspraak maken op zetels via de Zweitstimme indien zij minstens drie directe mandaten uit de Erststimmen heeft bekomen. Denken we daarbij even aan het gevaar van de nazistische partij NPD. Zij kent in de laatste jaren een groot succes in een aantal Oost-Duitse deelstaten en zou in enkele kiesdistricten aldaar wel eens een direct mandaat kunnen bekomen - hoewel de andere partijen dit beseffen en daarom één van hun sterke kandidaten in dat district zullen inzetten. Lukt het de NPD toch om 1 of 2 directe mandaten te verwerven, dan zit zij in de Bundestag. Maar het 'horrorscenario' kan nog erger toeslaan. Veronderstel - die kans is wel heel klein - dat de NPD drie directe mandaten haalt. Dan heeft zij aanspraak op de verdeling van zetels uit de Zweitstimmen, ongeacht of zij de kiesdrempel van 5 % overschreden heeft of niet. Neem even aan dat zij 1,7 % der stemmen haalde. Dan bekomt zij plots 1,7 % van de 598 zetels, wat 10 zetels betekent. Daar zitten dan plots de neonazi's met 10 man in de Bundestag!

De commentaren zijn gesloten.