16-04-08

Taalhulp: deelwoorden van werkwoorden

bild3
Spraakkunst

Deelwoorden van werkwoorden

Deelwoorden worden in het Duits heel eenvoudig gebruikt. Hier en daar zijn voor een Nederlandstalige echter kleine dingetjes in het oog te houden...

Het tegenwoordig deelwoord wordt steeds gevormd door de werkwoordstam en de uitgang "-end". Maar bij werkwoorden die eindigen op een "-ern, -ern" wordt de uitgang van het tegenwoordig deelwoord "-nd". Voorbeelden:

  • singend
  • gehend
  • schreibend
  • lächelnd (!)
  • zögernd (!)

Het voltooid deelwoord van regelmatige werkwoorden of werkwoorden die in bepaalde omstandigheden regelmatig vervoegd worden, heeft de uitgang "-t". Een uitgang "-d" voor een voltooid deelwoord zoals in het Nederlands bestaat niet in het Duits. Een bijzonderheid is wel de uitgang "-et" bij haast alle werkwoorden waarvan de stam eindigt op een "-d, -t" (niet bij "senden, wenden"). Voorbeelden:

  • gelobt
  • gekauft
  • genannt
  • gesandt
  • gewandt
  • gehabt
  • gedurft
  • gemußt
  • gewollt
  • geredet (!)
  • gemietet (1)

Bij sterke (onregelmatige) werkwoorden en werkwoorden die in bepaalde omstandigheden sterk vervoegd worden is de uitgang "-en" (behalve bij "schreien, speien, tun"waar de voltooide deelwoorden gevormd worden door weglating van de "e" in de uitgang – moet echter niet bij "schreien, speien"). Voorbeelden:

  • gerieben
  • geschlafen
  • gegeben
  • gegossen
  • geschrie(e)n (!)
  • gespie(e)n (!)
  • getan (!)

Het gebruik van het voorvoegsel "ge-" bij het voltooid deelwoord is iets meer gecomplexeerd. Bij alle eenvoudige werkwoorden en samengestelde werkwoorden die niet gesplitst worden bij vervoeging, waarbij de klemtoon op de eerste lettergreep ligt, wordt het voorvoegsel "ge--" voor het voltooid deelwoord geplaatst. Voorbeelden (klemtoon is weergegeven door een streepje onder de klinker van de beklemtoonde lettergreep):

  • geschlafen
  • gebaut
  • gefrühstückt
  • gekennzeichnet
  • geweissagt
  • gewetteifert

Wordt een afgeleid werkwoord van bovenstaande gevallen op de eerste lettergreep beklemtoond, dan wordt het voorvoegsel "-ge--" tussen de afleiding en het basiswerkwoord geplaatst. Voorbeelden:

  • abgeschrieben
  • eingelenkt
  • hinausgegangen
  • zusammengeschlagen
  • zugehört

In alle andere gevallen laat men het voorvoegsel "-ge--" weg. Dat is het geval voor werkwoorden die niet op de eerste lettergreep beklemtoond worden of niet op de afleiding van een werkwoord beklemtoond worden. Voorbeelden:

  • berufen
  • befolgt
  • bestellt
  • entgangen
  • erzählt
  • widersprochen
  • zerschnitten

Ook alle samenstelllingen van deze laatst behandelde werkwoorden laten de "-ge--" weg, ook al ligt dan de klemtoon op de eerste lettergreep. Voorbeelden:

  • einberufen
  • nacherzählt
  • vorbestellt

Ook bij alle werkwoorden die eindigen op "-ieren" en een aantal vreemde werkwoorden wordt de "-ge--" weggelaten, alsook bij afleidingen ervan. Voorbeelden:

  • probiert
  • akzeptiert
  • demonstriert
  • studiert
  • einstudiert
  • posaunt
  • herumposaunt
  • prophezeit

ROND DIT THEMA
Sterke werkwoorden

wisselende klemtoon   op werkwoorden met voorvoegsel uit een voorzetsel

Zoals in het Nederlands zijn er heel wat werkwoorden die samengesteld worden uit de voorzetsels "-durch-, hinter-, über-, um-, unter-, wieder-" en een werkwoord, waarbij al naargelang de betekenis de klemtoon ofwel op het voorzetseldeel ofwel op het eigenlijke werkwoorddeel ligt. Bij klemtoon op het voorzetseldeel wordt het voltooid deelwoord gevormd met een "-ge-" tussen het voorzetsel- en het eigenlijke werkwoorddeel, in het andere geval wordt geen "ge" gebruikt. Voorbeelden:

  • durchgebohrt, durchbohrt
  • umgebaut, umbaut
  • untergehalten, unterhalten

11:18 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: taalhulp, duits, spraakkunst, werkwoorden, deelwoorden |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.