15-04-08

Oorlogsschuldvraag: de Duitse 'Sonderweg'

weimar
Oorlogsschuldvraag

De Duitse "Sonderweg"

Na de Eerste Wereldoorlog 1914-1918 werd voor het eerst in de geschiedenis de oorlogsschuldvraag gesteld om daaruit een schadevergoeding te eisen van de agressor. Dat feit heeft Duitsland nooit echt verkropt en blijft tot op de dag van vandaag een hekel punt. Wie is immers verantwoordelijk voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog? Het antwoord op die vraag zal in de loop van deze serie gezocht worden. Na die oorlog werd de verantwoordelijkheid voor een oorlog nog slechts overwogen in functie van de Rechten van de Mens en de UNO- besluiten . Hoe zat het voor de Eerste Wereldoorlog? Welke soort oorlogen werden gevoerd doorheen de mensheid en in welke mate werden ze moreel aanvaard? Bestonden er wetten ter regeling van een oorlog? Welke rol spelen de USA tegenwoordig in oorlogen en worden ook zij geconfronteerd met een oorlogsschuldvraag? Tal van vragen waarop in deze reeks ingegaan wordt, met uiteraard een groot accent op het unieke van de schuldvraag voor de Eerste Wereldoorlog en de gevolgen ervan. Ter verduidelijking. deze reeks behandelt de oorzaak en aanleiding en doel van een oorlog, niet het oorlogsrecht tijdens een oorlog.

Was Duitsland voor en tijdens (en ook na) de Eerste Wereldoorlog een geval apart in Europa, een land met een volk dat gehersenspoeld was door de Pruisische waarden, de Pruisische deugden? Mogelijk is dit inderdaad werkelijkheid. Zeer veel wijst in die richting:

Pruisische deugden en militarisme

Friedrich der Große

Friedrich der Große, Pruisische koning 18de eeuw

De impact van het Pruisische koningshuis op de bevolking is niet te onderschatten. Reeds in de 18de eeuw propageerde koning Friedrich der Große (1712-1786) een militarisme onder de bevolking. Militaire structuren werden verheven tot ideaal. Een militaire geest werd beschouwd als de maatstaf voor de samenleving. Dat werd letterlijk ingepompt in de bevolking, zozeer dat Pruisen het schoolvoorbeeld werd van militarisme in de laatste eeuwen, in zekere mate naar het grote voorbeeld van militarisme in het Spartaanse rijk uit de Oudheid.

Het Pruisische koningshuis ontwikkelde de zo gekende "Pruisische Deugden". Deze waren alle erop gericht om de bevolking trouw te houden aan het koningshuis vanuit diepe conservatieve waarden. Deemoed, dienen en gehoorzaamheid waren wel de meest opvallende deugden die het militarisme hoog hielden. Dat werd elk kind ingelepeld in de opvoeding en op school. De Pruisische deugden waren als het ware de catechismus van het Pruisische volk.

De waarden werden hoog gehouden door alle adellijke en aristocratische krachten, maar ook en wellicht met veel meer impact door de cultuur die in het land heerste. Onmiskenbaar is de literaire stroming van de "Weimarer Klassik" het schoolvoorbeeld van deze helpende hand. Goethe en Schiller hebben wellicht meer dan welke klassieke schrijver ooit die deugden gebetonneerd in het volk, in het Duitsland dat zich heden nog steeds "Het land van dichters en denkers" noemt. Het Duitse volk werd sinds de 18de eeuw gekenmerkt door een conservatieve mentaliteit gebaseerd en gefundeerd op dat militarisme, gekleurd door de hoofdwaarden: dienen en gehoorzamen.

Militarisme versus democratie

De Duitse mentaliteit is daardoor tegengesteld aan democratie. Dat blijkt zeer duidelijk uit precies die culturele erfenis van het volk. Zoals hier net aangegeven waren Goethe en Schiller de pijlers van de Duitse mentaliteit. De "Sturm und Drang"-stroming bij Goethe en Schiller was maar een korte periode in heel de Weimarer Klassik, maar zou zozeer aantonen, dat het Duitse volk democratische stromingen uiteindelijk terzijde legt en terugkeert naar de conservatieve getrouwheid aan de Pruisische deugden. Tijdens de "Sturm und Drang" voelden zowel Goethe als Schiller een frisse wind in alles wat de Franse revolutie 1789 met zich bracht: democratie, de stem van het volk, de gelijkheid van allen, de broederlijkheid en de vrijheid van elkeen. Die Franse deugden stroomden doorheen hun lijf. Zij werden er dronken door en vertolkten dat in passievolle teksten, in strijdlustige verhalen. Wilhelm Tell (van Schiller) zou het voorbeeld ervan worden. Ja... democratie leek op te komen in Duitsland, maar....

Met de democratie en de Franse deugden kwam tegelijk de chaos. Goethe en Schiller zagen hoe werkelijk losbandigheid het volk te pakken kreeg, hoe ongecontroleerde vrijheden en 'barbaarse' ontwikkelingen zich begonnen op te bouwen. Met de democratie veroverde ook de wanorde het Duitse volk. En dat... dat botste letterlijk met de Duitse inborst. Vandaar dat Goethe en Schiller vrij snel het pad van de "Sturm und Drang" verlieten en terugkeerden naar de aloude conservatieve deugden van het Pruisische koningshuis.

Democratie op basis van vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid kreeg door de klassieke schrijvers geen kans meer in Duitsland. En dat vertoonde zich doorheen de latere 19de en 20ste eeuw. Grote Duitse schrijvers die in tegenstelling aan de Pruisische mentaliteit democratie als opperste waarde beschouwden, ontvluchtten Pruisen; denken we maar aan Heinrich Heine en Hermann Hesse. In Duitsland bleven nog slechts de schrijvers die hun existentie verweven voelden met Pruisen. Voorbeeld daarvan is Thomas Mann.

Thomas Mann
grootbeeld

Thomas Mann, toonaangevend Duits schrijver in de eerste helft van de twintigste eeuw

Thomas Mann (1875-1955) is wel de grootste schrijver uit de periode van de beide Wereldoorlogen. Een van zijn merkwaardigste werken is "Betrachtungen eines Unpolitiken", werk waaraan hij drie jaren zwoegde tussen 1915 en 1918. Daarin stuurde aan tot een conservatieve revolutie als reactie op de democratisch gerichte Novemberrevolutie 1918. Hij ijverde door een herinstallatie van de conservatieve idealen, van de romantiek en verwerping van de idealen der Franse revolutie. Hij was immers zeer geschokt door de wanorde en chaos die heerste tijdens de maand november 1918 onder de impuls van de socialistische democratische wind die doorheen Duitsland waaide. Westerse democratie en westerse civilisatie spreken tegen het innerlijke van het Duitse wezen, was zijn stelling. Met overtuigingskracht legde hij opnieuw de accenten op de deugden van deemoed, het dienen en de gehoorzaamheid. Vrijheid, democratie en westerse civilisatie leiden enkel maar tot chaos en losbandigheid, aldus zijn pleidooi dat groot gehoor kreeg bij heel wat Duitsers. Duitsland heeft geen Novemberrevolutie nodig, maar wel een soliede volksstaat die tegengesteld is aan de chaos van het westerse democratie en het kapitalisme en evenzeer tegengesteld is aan alle waarden van het Russische communisme en dat totalitarisme. Thomas Mann sprak als eerste over de "Deutsche Mitte". Later noemde men deze middenweg van Duitsland tussen de westerse democratie en het Russische totalitarisme de "Sonderweg". Het is pas op latere leeftijd, dat Thomas Mann zijn visie over de Duitse Sonderweg herzag en meer aanleunde bij democratie.

Deze eigen instelling en mentaliteit van het Duitse volk, gebaseerd op een angst voor chaos en wanorde, leeft nog steeds onder het volk. Zo bijvoorbeeld ervoeren vele Duitsers de instelling van democratie na de Tweede Wereldoorlog als een 'opgedrongen' iets door de geallieerden. Bij de studentenrevolte 1968 kregen de studenten in Duitsland lang niet de steun die hun collega's in Frankrijk te beurt viel. Er werd ook veel harder tegen hen ingegaan door politici, daarbij gesteund door het overgrote deel van de Duitse pers. Het volk distantieerde zich dan ook tegenover de studentenrevolte. De emancipatie en ontvoogding uit die revolte werden wel eigen aan het volk, maar zeer voorzichtig en gefilterd door de conservatieve waarden. Een ander voorbeeld is paus Benedictus XVI. Hem zou u kunnen beschouwen als een replica van wat Goethe en Schiller waren in de Weimarer Klassik. Joseph Ratzinger was aanvankelijk een heel progressief theoloog, geïnspireerd door de nieuwe winden die vanuit de vrijheid door de studenterevolte op Duitsland toekwam. Maar net zoals Goethe en Schiller greep hem de angst bij het zien van de chaos en de wanorde die op die wind volgden. Hij herpakte zich, keerde terug naar de oude conservatieve waarden en werd een van de meest conservatie theologen uit onze tijd. Internationaal gebruikt men voor hem wel eens de toenaam "de rottweiler van god'. Een ander voorbeeld is Matthias Platzeck, de huidige minister-president van de deelstaat Brandenburg. Hij werd na de strubbelingen in de SPD (socialistische partij) op het einde van de regering Gerhard Schröder gekozen tot voorzitter van de partij. Hij moest orde en tucht terug invoeren, de chaos wegwerken. Daarbij verdedigde hij in 2006 voor de pers de conservatieve Pruisische deugden in zijn woorden: "bewährte Grundeigenschaften wie Anständigkeit, Verlässlichkeit und Pflichterfüllung". De socialistische partij moest zich herbronnen op die diepe waarden die in se vanuit de Pruisische gedachte anti-democratisch waren.

PERSONEN
Friedrich der Große   Pruisisch koning, levensloop

Thomas Mann   schrijver, levensloop

Johann Wolfgang Goethe   schrijver, levensloop

Friedrich Schiller   schrijver, levensloop

De Duitse mentaliteit en cultuur zijn aldus gefundeerd op een geestelijke hang aan trouw en gehoorzaamheid, tegengesteld aan de 'oppervlakkigheid' van de westerse civilisatie. Militarisme en monarchistische structuren waren dan ook voor de Eerste Wereldoorlog vaste kenmerken van het Duitse volk. Dat bleek ook na die oorlog, toen niemand in de politieke wereld van de Weimarrepubliek moeite deed om het conservatieve uit de structuren van het rijksleger, de justitie, de hogescholen en het bestuur van het land te weren. Daar begon men niet aan, gezien het letterlijk gebetonneeerd was in de bestaande structuren. Dat is trouwens een van de redenen waarom de democratische Weimarrepubliek mislukte. Wanneer Duitsland in 1914 ten oorlog trok, dan gold ongetwijfeld het Duitse volk als een oorlogszuchtig volk, trouw en gehoorzaam aan haar keizer. Herhaalde dit zich niet in 1945?

Nu is het wel zo, dat die "Sonderweg" van het Duitse volk zich het meest kristalliseerde in het Pruisen ten oosten van de Elbe. Men kan dit tegenwoordig nog steeds vaststellen. Eigenlijk bestaat Duitsland uit vier regio's wat de mentaliteit van het volk betreft: Ten oosten van de Elbe leeft nog steeds de hang aan Pruisische deugden met een conservatieve instelling van het volk, wat sterk tot uiting komt sinds het communisme van de DDR er geen kans meer kreeg en wat zich ook uit in het succes van het neonazisme onder de jeugd aldaar. Een tweede regio in Duitsland is het westen, ten westen van de Rijn. Daar heeft de Pruisische mentaliteit minder vat gehad doorheen de geschiedenis en leeven dan ook meer de waarde vanuit de Franse revolutie: democratie, vrijheid en gelijkheid met een sterke ontvoogding van het volk. Tussen de Rijn en de Elbe kunnen we over een overgangsregio spreken. Een vierde regio is de Bayerse: eveneens conservatief, maar doorspekt van meer katholieke waarden in plaats van Pruisische deugden.

 

OORLOGSSCHULDVRAAG

18:01 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (2) | Tags: oorlogsschuld, oorlog, duitse mentaliteit |  Facebook |

Commentaren

onzinverhaal
leest u o.m. eerst eens 'de andere waarheid' door Andriessen en 'Churchill - Hiltler' door Buchanan, volg ook eens wat lesjes sociale/culturele geschiedenis Pruissen

Gepost door: p.g.meijer | 29-06-09

Ik zet grote vraagtekens bij de mening van Fritz Fischer. Ook ik verwijs naar het boek van Andriessen.

Er is echter meer: verzwegen wordt de agressieve kuiperijen van poincaré. die de gedragingen van frankrijk in dezen personifieerde.
ook noemt u veel "feiten", doch de verwijzingen daarnaar om zelf te controleren ontbreken.

Gepost door: P.J. van de Weg | 15-02-11

De commentaren zijn gesloten.