13-04-08

Pausen onder Duitse keizers: heresie (ketterij)

Vatikan
Pausen onder Duitse keizers

Vervolging van heresie

De adel had Europa gedurende eeuwen en eeuwen letterlijk in zijn bezit en zocht steeds macht uit oefenen op de pausen. In deze reeks worden de pausen belicht, die geregeerd hebben tijdens het bestaan van het Heilige Roomse Rijk (het Eerste Duitse Rijk). De wederzijdse beïnvloeding van pausen en Duitse keizers komt hier aan het licht, samen met alle corruptie en machtsmisbruik van dien. Of hoe de katholieke kerk zeer geschaad werd door de wederzijdse machtspositie van keizers en pausen.

In het beschrijven van de pausen onder Duitse keizers zijn we gekomen aan een niet onbelangrijke paus: Innocentius III (1198-1216) , opvolger van paus Celestinus III. Zoals in de vorige posting beschreven, zag Innocentius III de paus als "plaatsbekleder van Christus op aarde". Een tweede merkwaardig iets aan die man is het elan dat hij gaf aan de bestrijding van heresie (ketterij): de inquisitie nam concrete vormen aan. Innocentius III was in deze een fervente volgeling van de theorie van Augustinus. Ook de huidige paus Benedictus XVI is een hevig aanhanger aan vele stellingen van Augustinus.

Wat is heresie (ketterij)? Heresie is elke afwijking van de 'ware' leer door een lid van de christelijke gemeenschap. Het heeft altijd bestaan. Reeds tijdens het leven van Jezus zien we de eerste vormen van heresie. De apostelen geloofden niet echt in hem. Zij zagen hem niet gemakkelijk als de zoon van god (zoals hij zichzelf voorstelde). Pas na zijn dood waren ze van die stelling overtuigd geraakt.

Heresie is niet te vermijden wanneer stellingen aanvaard worden door leidinggevende figuren. Oorspronkelijk werd in de christelijke wereld alles per consensus aanvaard. Dat op zich hield al het gevaar voor heresie in zich. Zo bijvoorbeeld waren de volgelingen van Jezus het alles behalve eens over het al of niet besnijden van de christenen op het concilie van Jerusalem in de jaren vijftig na Christus. Uiteindelijk werd elke besnijdenis als niet nodig beschouwd, maar toch bleven ondanks de consensus enkelen ervan overtuigd dat dit wel nodig is. Heresie aldus.

Heresie (ketterij) is eigenlijk helemaal geen kwaad iets. Het doet de gemeenschap nadenken over maatregelen of leerstellingen en is aldus een gezonde factor in de evolutie van een godsdienst. Maar zij die de leer bepaalden hadden het er nooit makkelijk mee. Paulus bijvoorbeeld was een keiharde in het verdedigen van zijn stellingen. Hij hanteerde als eerste het middel van de excommunicatie voor hen die zijn stellingen niet aanvaardden. Ketters werden door Paulus tot verwerpelijke personen, zonder pardon. Heresie werd een strafbaar iets. Nu waren er wel visies over het christelijk geloof die zeer sterk afweken van wat men als normale navolging van Christus kan beschouwen. Er ontstonden ook kruisingen tussen christelijkheid en Griekse filosofische strekkingen. vele van die afwijkingen dwaalden inderdaad zeer, maar hun visies hadden soms wel kunnen bijdragen tot een evenwichtige opbouw van het christendom. Zij werden echter door Paulus en nadien door anderen categoriek afgekeurd en met verbanning uit de genade van god bedreigd.

Nog heviger werd heresie bestreden rond de tijd van Augustinus (354-430 na Chr.). De man bepaalde heel veel in de christelijke kerk. Hij werd beschouwd als een van de belangrijkste kerkvaders ooit, en werd uiteraard heilig verklaard. Zijn stellingen werden opperste goed en wie daarmee niet kon leven, was een ketter en moest de gevolgen daarvan dragen. Augustinus ging ervan uit, dat men het geloof met de zachte hand moet aanbrengen. Wil men de stelling van de kerk (zijn stelling veelal) niet aanvaarden, dan moet gepraat worden ter overtuiging. Helpt dat niet, dan is zachte dwang noodzakelijk. Helpt dat nog niet, dan kan folter een middel zijn om de afvallige tot inkeer te brengen. Folter is in dit geval een gebaar van naasteliefde ter redding van een verloren ziel, aldus Augustinus! Helpt dat nog niet, dan kan in het alleruiterste geval gedood worden. Ketters die aanhouden in hun 'valse leer' doden immers gelovige zielen door hun prediking...

In de tijd van Augustus leefde heel wat heresie en lang niet steeds ondoordachte. Zo beweerden trouwe gelovigen dat Jezus een mens is door dewelke god werkte, maar dat hij geen god was. Anderen beschouwden de ziel van Jezus goddelijk, maar zijn lichaam menselijk. Weer anderen zagen een christen helemaal niet als een zondig wezen. Donatus (315-355) ging zelfs zover, dat hij bekennende zondaars uitsloot van de christelijke gemeenschap. Al die stellingen waren diep doordacht, maar werden verworpen door Augustinus.

Augustinus zag in zijn werk "De civitate Dei" oorspronkelijk twee engelenstaten. Die vormden in zijn visie de oorsprong van alles. Er was een staat van boze engelen en een staat van goede. Wij mensen op aarde zijn een gevolg van die boze engelenstaat. Wij moeten alles doen om een toegang tot de staat der goede engelen weer te kunnen verdienen. De ene staat is de hel, de andere de hemel. Tussen beiden is er een vagevuur, waar het zieltje van de mens week gemaakt wordt om toch nog de mogelijkheid te krijgen deel te nemen aan het hemelse geluk na een vrij zondig aards bestaan.

Is dat op zich geen verschrikkelijke heresie? Neen, zegt de kerk, wat Augustinus besloot is de waarheid! Zo heftig is het nu ook wel niet gesteld geweest door de kerk, maar het kwam daar wel op neer. De hel, het vagevuur en de hemel werden vaste punten in de christelijke leer. Wie daar niet in geloofde, was een ketter en moest dan maar de gevolgen op zich nemen, tot folter en de dood toe.

Augustinus is ook de man die de 'zonde' een speciale dimensie gaf. In het Oude Testament is nergens expliciet sprake over een zonde, wel van fouten die een mens kan begaan. Paulus is de man die het begrip 'zonde' concretiseerde. Hij is als het ware de sttichter van de leer der zonde. Augustinus volgde hem daarin rigoureus en ontwikkelde de leer van de erfzonde. En.. ooh weeh, wie daaraan twijfelen zou!Nog volgens de leer van Augustinus zijn lichaam en seksualiteit vijandig aan een christelijk bestaan. Ook daarin volgde en verfijnde hij de leer van Paulus. Seksualiteit kwam daardoor in de verdrukking, werd een taboe en een doodzonde tot in onze tijden. Het is slechts sinds de studentenrevolte '68 dat seksualiteit uit de taboesfeer kon komen.

Was Augustinus een ketter? Neen, want hij bepaalde de 'ware' leer van de kerk! De meeste van zijn visies werden in latere concilies dogma's. Merkwaardig is hetgeen Hieronymus (ongeveer in 420 – in de tijd aldus van Augustinus) schreef. "De verdoemden worden later rijkelijk deel van de troost en genade van Jezus door zijn kruisdood, maar dat moet geheim gehouden worden, zodat de gelovigen uit vrees voor een hellevuur niet zouden zondigen." Daarmee ondersteunde hij Augustinus in zijn leer van de zonde en de hel. )Hieronymus is de man die de griekse bijbel vertaalde in het Latijn – hij werd heilig verklaard). Is de visie van Augustinus en de verrechtvaardiging ervan door Hieronymus geen verschrikkelijke heresie tegenover de liefde en barmhartigheid die Jezus verkondigde? Neen... het is uit diezelfde liefde en barmhartigheid, dat de zondige mens gestraft moet worden, aldus de (heilige!) Augustinus. Clemens van Alexandria (150-215 na Chr.) en Origines (185-254 na Chr.) stelden lang voor Augustinus dat de genade van de kruisdood van Christus geldt voor allen. God is geen god van haat en wraak. Dat was de leer van de kerk in de tweede eeuw. Wie daaraan twijfelde, was een ketter. En dan plots komt Augustinus en die maakt van god een donder en bliksem, een absolute tiran die een afvallige verdoemt naar eeuwig vuur. Dat werd nu de leer van de kerk. Neen, zegt Augustinus, god is nog steeds wars van elke haat en wraak. Het is uit liefde voor de mens dat god hen, die zondigen, in de hel werpt... Tja... heresie!

Heresie bleef vervolgbaar doorheen de tijden. Zodra het chrsitendom staatsgodsdienst werd, werd heresie zelfs als verraad tegen de staat beschouwd. Ook in de Middeleeuwen was heresie een aantasting van de wereldlijke macht van de paus en werd in de koninkrijken en het Duitse keizerrijk als staatsvijandig beschouwd. Tot de 12de eeuw was het de taak van de paus om een ketter gevangen te nemen, te onteigenen en in het ergste geval te excommuniceren. Men baseerde zich daarbij op de leer van Augustinus, eveneens op de woorden uit het evangelie zelf. Jezus zou daarbij gezegd hebben "Wie niet in mij blijft, wordt weggeworpen als een verdorde tak", aldus het Johannes-evangelie 15de hoofdstuk, zesde vers. Een wel vreemde interpretatie van die woorden door de paus, maar ja... de paus bepaalde de leer van het christelijk geloof, de leer aldus van die Jezus. Sterk eigenlijk: de paus bepaalde de leer van Jezus! Dat wil zeggen: zijn interpretatie van de woorden uit de evangelies werd de 'ware' leer. En zo gebeurt het nog steeds, anno 2008, hoewel in de laatste decennia pausen zich laten leiden door een geloofscongregatie en door consensus in synodes en concilies (wat in de Middeleeuwen ook wel het geval was, maar toen hadden de pausen nog meer absoluut gezag tegenover tegenwoordig). Wel is het tegenwoordig zo, dat alleen streng conservatieve kardinalen toegang krijgen tot de geloofscongregatie, en dat overwegend streng conservatieve kardinalen en andere hooggeplaatsten benoemd zijn geworden door paus Johannes- Paulus II en de toon op synodes bepalen. Bloedarmoede, niet?

ROND DIT THEMA
Katharen   informatie

Waldenser   informatie

Humiliaten   informatie

Augustinus   levensloop

Hieronymus   levensloop

Paus Alexander III   informatie

Paus Lucius III   informatie

De vervolging van ketters (inquisitie) nam sterke vormen aan vanaf de 12de eeuw. Er leefden toen grote gemeenschappen die afweken van de 'ware' leer. Zo leefde in Occitanië (zuiden van Frankrijk) de opvatting dat armoede, onthouding en bescheidenheid de hoogste doelen waren om het lichaam los te wringen van de gezuiverde ziel. Lichaam en ziel waren niet één naar hun opvatting. Zij werden de Katharen genaamd. Zij zagen het Oude Testament als waardeloos. Zij hadden sterke aanhang ook ver buiten het zuiden van Frankrijk tot in Italië en Duitsland toe. Een andere grote groep ketters waren de Waldenser. Zij leenden de verering van heiligen af en aanvaardden de uitvinding van het vagevuur helemaal niet. Zij verzetten zich tegen persoonlijk bezit, leefden van het bedelen en handenarbeid en predikten hun leer vooral in eveneens het zuiden van Frankrijk en in Italië. In het noorden van Italië waren ook de Humiliaten actief. Zij stelden armoede, boetedoening, deemoed en handenarbeid als opperste goed en verkondigden overal het evangelie vanuit die waarden. Dat werd eveneens als heresie beschouwd.

Hoe reageerde de paus in de 12de euew? Paus Alexander III (1169-1181) riep het derde Lateraans concilie samen en bepaalde dat de Waldenser en de Huniliaten onder bewaking moesten gesteld worden. De Katharen werden geëxcommuniceerd. Zijn opvolger Lucuis III (1181-1185) sloot een pact met de Duitse keizer Barbarossa in 1184 waarbij bepaald werd, dat de kerk vaststelt wie heresie bedreef en dat de staat daarbij de nodige straffen uitvoerde zoals onteigening, gevangenneming, verplichting tot boetedoening en zo meer.

Paus Innocentius III (1198-1216) had zijn buik vol van die afvalligen. Hij zou er korte metten mee maken. Hij beriep zich op Augustinus om ketters in het ergste geval te laten folteren en eventueel te laten doden. De inquisitie in haar verschrikkelijke vormen nam gestalte. Daarover meer volgende zondag...

 

14:43 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: heresie, ketterij |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.