08-04-08

Oorlogsschuldvraag: de weg naar humanere oorlogen

weimar
Oorlogsschuldvraag

Na de Eerste Wereldoorlog 1914-1918 werd voor het eerst in de geschiedenis de oorlogsschuldvraag gesteld om daaruit een schadevergoeding te eisen van de agressor. Dat feit heeft Duitsland nooit echt verkropt en blijft tot op de dag van vandaag een hekel punt. Wie is immers verantwoordelijk voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog? Het antwoord op die vraag zal in de loop van deze serie gezocht worden. Na die oorlog werd de verantwoordelijkheid voor een oorlog nog slechts overwogen in functie van de Rechten van de Mens en de UNO- besluiten . Hoe zat het voor de Eerste Wereldoorlog? Welke soort oorlogen werden gevoerd doorheen de mensheid en in welke mate werden ze moreel aanvaard? Bestonden er wetten ter regeling van een oorlog? Welke rol spelen de USA tegenwoordig in oorlogen en worden ook zij geconfronteerd met een oorlogsschuldvraag? Tal van vragen waarop in deze reeks ingegaan wordt, met uiteraard een groot accent op het unieke van de schuldvraag voor de Eerste Wereldoorlog en de gevolgen ervan. Ter verduidelijking. deze reeks behandelt de oorzaak en aanleiding en doel van een oorlog, niet het oorlogsrecht tijdens een oorlog.

Rechtvaardige oorlogen was een begrip in de late Oudheid en de vroege Middeleeuwen, omschreven door Augustinus. De wereldlijke machten in Europa hielden zich daar aan in die mate, dat het paste in hun drang tot grotere invloedssferen. Een al te grove veroveringsoorlog werd steeds ingekleed zodat hij beantwoordde aan de vooropstellingen van Augustinus en de interpretatie ervan door de paus in functie. De kerk was immers heer en meester op het continent (zie vorige posting). Maar er schortte wel heel wat aan dat begrip 'rechtvaardige oorlog'. Alleen oorlogen ter herstel van de rechtsorde, ter bestrijding van ketters en ter dwang tot vredelievende houding van andere volkeren waren tolereerbaar, aanvalsoorlogen konden daarbij vrij aangewend werden, en zij moesten steeds in het teken van het geloof(!) staan. Bovendien was in niets een regeling getroffen voor het gedrag tijdens een oorlog. Gruwelijkheden werden als inherent aan het verschijnsel beschouwd.

Thomas van Aquino
grootbeeld

Thomas van Aquino

Thomas van Aquino: o.a. eerste regeling van het verloop van een oorlog

Thomas van Aquino (1225-1274), gezaghebbende kerkvader, wijzigde dan ook meerdere stellingen van een 'rechtvaardige oorlog'. Hij stelde voorop:

  • Tijdens een oorlog moet steeds de zorg voor het geestelijk christelijk heil van de mensen gerespecteerd en bevorderd worden. Hier zien we een eerste poging om het verloop van een oorlog te kanaliseren.
  • Vrede staat gelijk met een geestelijke christelijke politieke eenheid onder de volkeren, daartoe moet men soms oorlogen voeren ter verwezenlijking.
  • Elke oorlog moet onder het ultieme gezag staan van de paus.
  • Alleen wereldlijke autoriteiten mogen oorlog voeren. Dat hield in, dat ook de paus daartoe gerechtigd was, gezien hij staatshoofd van de kerkelijke staat was.
  • Oorlogen konden gevoerd worden om de rechtsorde (lees: de orde van de christelijke wereld) te herstellen. Daartoe rekende Thomas van Aquino ook elke oorlog om afvalligen en ketters te bestrijden.
  • Elke oorlog vanuit hebzucht, haat, wraak of eerzucht was verboden.

De bepalingen van Thomas van Aquino werden aanvaard door de paus en heersten dan ook over elke oorlog vanaf de 13de eeuw. De paus had immers dankzij het Dictatus Papae uit de 11de eeuw de absolute macht op aarde. Alle koningen en de Duitse keizer waren onderworpen aan zijn gezag. Dit wil dan ook zeggen, dat alleen oorlogen ter behoud en eventueel verspreiding van het christelijk geloof nog konden. De pausen maakten er gretig gebruik van om kruistochten te organiseren en zelfs kruistochten tegen ketters in Europa. En alle Europese machten verdraaiden elke oorlog tot een daad die officieel in overeenstemming was met de bepalingen van Thomas van Aquino. Gruwelijkheden werden door die bepalingen helemaal niet verboden, zolang ze voldeden aan het allereerste punt van zijn rechtvaardige oorlog: de zorg voor het christelijke zielenheil van de volkeren. En dat hield in, dat het geloof met alle middelen (!?) kon afgedwongen worden.

Martin Luther
grootbeeld

Martin Luther

Martin Luther verbod van aanvalsoorlogen als zijnde godsdienstoorlogen

  • Elke aanvalsoorlog is verboden en wordt beschouwd als een godsdienstoorlog, een oorlog ter verspreiding van het geloof. Kruistochten zijn aldus verboden.
  • De paus heeft geen ultiem gezag over het al of niet toelaten van een oorlog.
  • Oorlogen tegen de Duitse keizer of tegen de paus zijn aanvaardbaar, indien daartoe het (protestants) geloof verdedigd moet worden.
  • Overigens gelden de bepalingen van Thomas van Aquino.

Het bleef aldus bij oorlogen omwille van het geloof. De situatie werd door de stelling van Martin Luther hopeloos. Katholieke oorlogvoerders hielden zich aan Thomas van Aquino en beschouwden de protestanten als afvalligen, en protestantse oorlogsvoerders hielden zich aan Martin Luther en zagen een aanval op katholieken als een verdediging van het eigen geloof. Het zou dan ook niet lang duren, eer een verschrikkelijk oorlog het Europese continent zou teisteren: de dertigjarige oorlog 1618-1648. Het werd de wellicht gruwelijkste oorlog aller tijden op het Europese continent. Alle koningshuizen stonden tegen elkaar. Tijdens die drie decennia stierf een derde van de hele Europese bevolking aan het wapengeweld of de pest en andere besmettelijke ziektes als gevolg van die oorlog.

Opkomst van het allereerste volkenrecht

Werkelijk gortig werd het in diezelfde 16de eeuw toen Spanje massaal overging tot het veroveren van Midden- en Zuid-Amerika. Het waren zuivere aanvalsoorlogen ter gebiedsuitbreiding, hoewel de Spanjaarden zich deels verdedigden door het 'geloof uit te dragen'. De gruwelijkheden kenden een hoogtepunt, gebeurden immers toch maar ver van Europa. De Spaanse scholastiekers (filosofen en theologen) verweerden zich heftig tegen deze slachtpartijen, tevergeefs. Op zeker moment verdedigden de Spanjaarden zich, door de Indianen als niet-mensen te beschouwen. Het kwam tot een proces met de pauselijke instanties. De paus had immers geen akkoord gegeven voor deze gruwelijke veroveringsoorlogen. Op het proces werd nagegaan of Indianen wel degelijk mensen waren. Toen bleek dat enkele voorgeleide Indianen niet konden lachen, besloot de kerk dat het inderdaad niet om mensen gaat, want geen gevoelens hebbend. Spanje kreeg aldus carte blanche. De Spaanse scholastiekers distantieerden zich van de paus en stelden eigen normen op voor oorlogen:

  • Het doel van elke oorlog moet het stichten van vrede zijn.
  • Een oorlog mag onrechtvaardige toestanden niet verslechten ten opzichte van de toestand tevoren.
  • Er mogen geen onschuldige slachtoffers vallen
  • Iedereen kan vanuit zijn of haar geweten weigeren aan een oorlog deel te nemen, indien die in zijn of haar mening onrechtvaardig is.

Hier is een heel belangrijke stap gezet:

ROND DIT THEMA
Thomas van Aquino   levensloop

Martin Luther   levensloop

Scholastiekers   info

Dictatus papae   info

Het was voortaan niet meer de paus die het ultieme gezag had over het al of niet doorvoeren van een oorlog. De scheiding tussen kerk en staat begon beetje bij beetje gestalte te krijgen. Er werd in de bepalingen van de Spaanse scholatiekers niet meer gesproken over een oorlog ter behoud of uitbreiding van het geloof of een oorlog ter bestrijding van afvalligen en ketters. Men ging over tot humane doelstellingen. En tegelijk werden de gewoontes tijdens een oorlog duidelijk omschreven: er mochten geen onschuldige slachtoffers vallen en zij die de oorlog niet rechtvaardig vonden vanuit een humaan (niet per se christelijk) standpunt, konden weigeren eraan deel te nemen.

De allereerste bepalingen van een volkenrecht kwamen aldus tot stand, los van alle geloofsgebonden oorlogen van tevoren. De Spaanse veroveraars bleven hun verwoestende oorlogen in Amerika weliswaar doorvoeren, maar in Europa kregen de scholatiekers meer en meer gehoor

Kabinetsoorlogen tussen de 17de en de 19de eeuw

Het tanen van het gezag van de paus en tegelijk de deemstering van het Duitse keizerrijk in Europa werd een ware triomftocht van het humane oorlogvoeren. Grote oorlogen (op uitzondering van Napoleons gekheid) kwamen niet meer voor. De bepaling om onschuldige slachtoffers te vermijden leidde tot kleine oorlogen tussen de verschillende staten, gevoerd door kleinere legers en op beperkte schaal. De openbaarheid werd zoveel mogelijk gespaard. Beslissing tot oorlogen was een aangelegenheid van de kabinetten der koninklijke heersers. Daarom spreken we van kabinetsoorlogen.

Het einde van deze 'humane beschaving' werd ingeleid door Napoleon. Hij stoorde zich aan niets en voerde grote oorlogen zonder pardon voor de bevolking. Een echte golf van grote oorlogen zou eruit ontstaan, culminerend in de Tweede Wereldoorlog. Daarover morgen meer...

 

OORLOGSSCHULDVRAAG

17:53 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: oorlog, oorlogsschuld, rechtbvaardige oorlog |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.