07-04-08

Oorlogsschuldvraag: Rechtvaardige oorlogen

weimar
Oorlogsschuldvraag

Rechtvaardige oorlogen

Na de Eerste Wereldoorlog 1914-1918 werd voor het eerst in de geschiedenis de oorlogsschuldvraag gesteld om daaruit een schadevergoeding te eisen van de agressor. Dat feit heeft Duitsland nooit echt verkropt en blijft tot op de dag van vandaag een hekel punt. Wie is immers verantwoordelijk voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog? Het antwoord op die vraag zal in de loop van deze serie gezocht worden. Na die oorlog werd de verantwoordelijkheid voor een oorlog nog slechts overwogen in functie van de Rechten van de Mens en de UNO- besluiten . Hoe zat het voor de Eerste Wereldoorlog? Welke soort oorlogen werden gevoerd doorheen de mensheid en in welke mate werden ze moreel aanvaard? Bestonden er wetten ter regeling van een oorlog? Welke rol spelen de USA tegenwoordig in oorlogen en worden ook zij geconfronteerd met een oorlogsschuldvraag? Tal van vragen waarop in deze reeks ingegaan wordt, met uiteraard een groot accent op het unieke van de schuldvraag voor de Eerste Wereldoorlog en de gevolgen ervan. Ter verduidelijking. deze reeks behandelt de oorzaak en aanleiding en doel van een oorlog, niet het oorlogsrecht tijdens een oorlog.

Oorlogen hebben altijd bestaan, reeds sinds mensenheugenis. En steeds zijn daarbij bepaalde gewoontes en een zekere mate van moraal gehanteerd. Maar dat neemt niet weg, dat gruwelijkheden en zware vergrijpen tegen de mensheid schering en inslag zijn gebleven. Bij het onaanvaardbare van een oorlog moet men onderscheid maken tussen enerzijds de doelen tot oorlog, de oorzaken ertoe, de aanleiding tot oorlog en anderzijds het gedrag tijdens een oorlog. Deze reeks berichten behandelt het gedrag tijdens een oorlog niet.

Oorlogen in de Oudheid

Cicero

Marcus Tuilius Cicero

In de Oudheid werden aan de doelen en oorzaken of aanleidingen voor een oorlog vaak geen grenzen gezet. Veroveringsoorlogen werden als normaal gezien. Wel is er een markante stelling van Marcus Tullius Cicero (106 voor Chr. - 43 voor Chr.), een van de meest invloedrijke filosofen, redenaars en politici uit de Romeinse tijd. Hij zag een oorlog slechts aanvaardbaar indien de oorzaak 'rechtvaardig' was. Dat laatste begrip vulde hij in door verwijzing naar strafexpedities na een ontstane onrecht, of naar de verdrijving van de vijand. Loutere veroveringsoorlogen verwierp hij, wat niet weerhield dat dergelijke oorlogen schering en inslag bleven. Vooral de vaagheid van zijn stelling liet haast alle mogelijke oorlogen toe. Wat is immers het verdrijven van een vijand? Wil dit zeggen, dat de Romeinen oorlog mogen voeren, wanneer een vijand aan de grenzen van het imperium in hun ogen gevaarlijk lijkt te zijn? Na een oorlog werd zeker nooit de schuldvraag erover gesteld, omdat elke oorlog aanvaard werd en gesteund werd door het hele arsenaal van lokale goden.

Oorlogen in de eerste eeuwen na Christus

Zeer opmerkelijk is de invloed van de christelijke moraal zodra de christelijke godsdienst staatsgodsdienst werd in het Romeinse rijk. Deze invloed leidde tot een zekere beperking van oorlogen in de late Oudheid en vroege Middeleeuwen.

Het christendom werd staatsgodsdienst vanaf 380 na Chr. door een besluit van de Romeinse keizer Theodosius I. In de enkele honderden jaren tevoren weigerden christelijken om deel te nemen aan om het even welke oorlog. De oerchristenen beschouwden elke oorlog als een aantasting van waarden uit de bijbel en uiteraard speelde ook het aanroepen van alle Romeinse goden ter victorie een rol. Zij weigerden dan ook legerdienst. Dat wil echter niet zeggen, dat zij elke oorlog veroordeelden. Verre van... zij gaven hun morele steun aan oorlogen die gericht werden tegen de 'heidenen'. Daar zien we dan wel een subjectieve interpretatie van de zogezegde waarden uit de bijbel. Ja, ook christenen zijn van nature oorlogszuchtig.

Een belangrijke kentering had plaats in 313, toen de Romeinse keizer Constantijn de Grote het christendom aanvaardde in zijn rijk. Plots werden oorlogen gevoerd met de afgesmeekte hulp van de god der christenen, gezien Constantijn zelf een christen werd. Sindsdien verzetten de christenen zich niet meer tegen een legerdienst. Integendeel: Op de synode van Arles in 314 werd besloten dat christelijke deserteurs zwaar gestraft moesten worden, gezien elke oorlog gevoerd werd met de steun van hun god. Tja... hoe alles kenteren kan!

Rechtvaardige oorlogen

Een totale ommekeer inzake oorlogen ontstond zodra het christendom staatsgodsdienst werd vanaf 380. De christelijke instanties kregen plots de volle macht in het Romeinse rijk en konden zelf bepalen wanneer een oorlog toelaatbaar was of niet. Dat had tot gevolg, dat zij in synodes en concilies intens beraadden over de zin en onzin ervan. Kort voor 380 begon de grote invloed van Augustinus (354-430) op de christelijke kerk. Hij werd beschouwd als een van de pijlers van het christendom. Zijn stellingen waren haast steeds doorslaggevend. Voor 380 stelde hij, dat voor christenen een oorlog niet aanvaardbaar was, noch ter verovering, noch ter bestrijding van heidenen, tenzij het ging om repressie van ketters. De heresie (ketterij) was in zijn ogen de grootste kwaal in de christelijke wereld. Elke visie rond het christendom, die niet strookte met de in consensus aanvaarde christelijke leer, werd als heresie beschouwd. Augustinus was vrij hard tegen ketters. Hij stelde: "Een afvallige moet men de ware weg tonen, in het uiterste geval onder dwang. Folter mag daarbij gebruikt worden en eventueel oorlog. Folter kan daarbij een daad van ware liefde zijn! Folter en oorlog mogen echter enkel een middel zijn om het 'vlees' te tuchtigen, zonder de 'ziel' te schaden. [Hoe doe je dat: het lichaam pijnigen zonder de psyche van die persoon aan te tasten?] Ketters doodden de ziel van gelovigen. Voor hen is er dan ook geen pardon. Zij worden beter levend verbrand met het vuur van de hel bij aanhoudende ketterij."

Zodra het christendom staatsgodsdienst geworden was, veranderde Augustinus zijn houding en vaardigde in 420 het begrip "Bellum justum" (rechtvaardige oorlog) in. Hij werd daarbij gesteund door een andere belangrijke kerkvader, Ambrosius. Een rechtvaardige oorlog was de enige oorlog die nog toelaatbaar werd in het laat-Romeinse rijk en ook in de Middeleeuwen. Dit begrip hield volgende doelen voor een oorlog in:

  • Herstelling van de rechtsorde
  • Bestrijding van heresie
  • Een tegenstander dwingen tot vrede

Augustinus

Augustinus

Sindsdien werden nog slechts heel beperkt oorlogen ter verovering gevoerd. Meestal werden de normen van de rechtvaardige oorlog gehanteerd. Men mag dan toch wel besluiten, dat het christendom een indijkende invloed gehad heeft op het aantal oorlogen. Maar er zijn ook negatieve aspecten van Augustinus' stelling. Een bellum justum kon elke vorm van oorlog zijn: zowel een verdedigings- als een aanvalsoolog. En nergens werd gesteld hoe een oorlog kon verlopen. Wel ging Augustinus ervan uit, dat men ketters eerst de gelegenheid moest geven om zonder geweld terug te keren tot de 'ware leer'. Bij een oorlog kon dan aanvankelijk zacht geweld gebruikt worden, maar bij halsstarrigheid der ketters, moest met de hardste hand ingegrepen worden. In oorlogen wegens het handhaven van de rechtsorde of wegens het dwingen van een tegenstander tot vrede, werden geen beperkingen gesteld. Eens een oorlog afgelopen was, werd gewoon verder geboerd, zonder ook maar ergens een bedenking over de schuldvraag voor die oorlog.

En zo werden dan in hoofdzaak rechtvaardige oorlogen gevoerd doorheen de eeuwen volgend op het Romeinse rijk. Let wel... in hoofdzaak, want het hing sterk af van de paus die aan de macht was. Pausen hadden sinds 380 een wereldlijke macht en hadden die macht verstevigd in de vroege Middeleeuwen. Zij konden de zegen gegeven aan een oorlog of een oorlog verbieden. De ene paus volgde daarbij strikt de richtlijnen van Augustinus, de andere zag het even anders. Zo bijvoorbeeld zag paus Gregorius de Grote (590-604) elke zuivere veroveringsoorlog voor mogelijk. Het begrip rechtvaardige oorlog werd daarbij omgebogen om zijn doel te bereiken: het veroveren van gebieden om er de heidenen onder dwang, wapen en vuur, te christianiseren. Het kruis werd er dus door vuur en vlam opgelegd aan alle heidenen. Een tegengesteld voorbeeld is paus Nikolaus I (858-867). Hij zag de visie van Augustinus inzake een rechtvaardige oorlog als veel te liberaal. Hij verbood elke aanvalsoorlog om heidenen te christianiseren onder dwang. Alleen verdedigingsoorlogen ter handhaving van de rechtsorde kon hij aanvaarden. Sinds de 12de eeuw werd het begrip rechtvaardige oorlog door haast alle pausen zeer ruim opgevat. Elke aanvalsoorlog om het christendom te handhaven op uit te breiden was welkom, ongeacht de gruwelijkheid ervan. Voorbeelden zijn de kruistochten.

PERSONEN
Cicero   levensloop

Augustinus   levensloop

Paus Gregorius de grote   levensloop

Paus Nikolaas I   levensloop

Algemeen had de stelling van de rechtvaardige oorlog en van de heersende pausen tot gevolg dat in Europa nog slechts oorlogen op grote schaal gevoerd werden naar die principes. Men kan dan ook besluiten, dat het christendom over het algemeen een sterk indijkende rol gespeeld heeft in de Middeleeuwen. Slechts lokale oorlogen – meer conflicten dan wel oorlogen - tussen vorsten in het Duitse keizerrijk, in Frankrijk en Engeland weken van de christelijke visie af. Dat wil echter niet zeggen, dat er geen grote oorlogen plaats vonden, verre van, maar steeds werden die gemotiveerd vanuit het principe van een rechtvaardige oorlog, ook al lagen de doelen vaak helemaal elders (meestal uitbreiding van de invloedssfeer).

In de dertiende eeuw zou Thomas van Aquino (1225-1274), theoloog en filosoof met grote invloed op de kerk, het begrip rechtvaardige oorlog corrigeren. Ook Luther (1483-1546) bepaalde in zekere mate het aanvaardbaar zijn van een oorlog. Daarover morgen meer...

 

OORLOGSSCHULDVRAAG

17:59 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: oorlog, oorlogsschuld, rechtbvaardige oorlog |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.