06-04-08

Das Wort zum Sonntag

Adam en Eva
Fotobron: raymond-faure

Adam en Eva verwerkt in de gevel van een huis in Höxter (Nordrhein-Westfalen).
Religie

Erfzonde, een fictie?

De Duitse samenleving is intens gebonden aan een christelijke cultuur. Daarbij stellen zich echter heel wat vragen rond de waarheid van een christelijke godsdienst. Vandaag een kleine beschouwing over de 'erfzonde'.

De erfzonde of zondeval werd een dogma. Tegen het einde van de 4de eeuw leefde de opvatting, dat elke mens geboren wordt in staat van zonde, veroorzaakt door de zondeval van Adam en Eva uit de bijbel. In het begin van de vijfde eeuw stelde Augustinus, een 'kerkvader' uit Noord-Afrika en heilig verklaard, het begrip van de erfzonde als fundamentele waarheid van het christendom. Zijn opvatting werd een dogma in de christelijke kerk. Daarbij wordt gesteld, dat elke mens de zondeval van Adam en Eva overerft en ervan bevrijd kan worden door het doopsel, een zinspeling is op de verrijzenis van Christus die gestorven was om de zondigheid van de mens weg te nemen en door zijn verrijzenis de poorten opende voor het eeuwige leven in een rijk gods. Is dat allemaal wel echt zo?

Vreemde(?) gedachtegang van Augustinus

Vooreerst is er de mening van Augustinus. Zijn vaststelling van de 'erfzonde' is niet het enige merkwaardige in die man. Hij is ook de uitvinder van de hel en het vagevuur, hoewel van dergelijke begrippen geen sprake is in de bijbel. Ook stelde hij het begrip "drievuldigheid' van god vast. Een heel merkwaardige man aldus. Temeer merkwaardig als we zijn andere opvattingen kennen. Zo bijvoorbeeld was hij de man die het antisemitisme in de wereld een enorm elan gaf. Hij oordeelde over de joden als "zondaars, moordenaars, lui die de bijbel lazen als blinden". Augustinus was de eerste theoloog die de joden verantwoordelijk stelde voor de Christusmoord. Joden zijn verspreid geworden over de hele wereld uit straf voor hun daad, aldus de 'kerkvader'. Het antisemitisme werd door Augustinus een werkelijkheid, ook al stond hij erop, dat een christen de joden niet mag vervolgen en zeker niet mag doden. Was Augustinus juist in al zijn stellingen? Hij geldt immers als pijler van de christelijke kerken, als een van de belangrijkste kerkvaders ooit. Blijkbaar zag hij een mens zeer negatief, vol van zonde, besmet door een erfzonde en gedoemd om in een (uitgevonden) eeuwig vuur te branden indien hij de christelijke leer niet zou volgen... een beeld dat perfect pas in de late Oudheid en de vroege, duistere Middeleeuwen.

Twee los van elkaar staande scheppingsverhalen in de bijbel

Laten we terugkeren naar het begrip erfzonde van Augustinus... Daarbij baseert hij zich op het verhaal van Adam en Eva. Is dat echter een waar verhaal? Is het niet heel gevaarlijk om een begrip (als de erfzonde) als pijler van een kerkgemeenschap te beschouwen, waarbij dat begrip gebaseerd is op een fictief verhaal? Is dat verhaal dan fictief?

De bijbel werd in overgrote mate geschreven tijdens de Babylonische verbanning van het joodse volk in de zesde eeuw voor Christus. Daarbij wilden de schrijvers ervan de "heilsgeschiedenis" van Israël weergeven en dit geheel inleiden met een referentie naar overleveringen vooraleer Israël zou ontstaan. Dat werden de eerste elf hoofdstukken van de bijbel. Daarin worden aloude verhalen weergegeven, overleveringen die leefden bij de meeste volkeren van het Nabije Oosten in de zesde eeuw voor Christus. Zo vinden we in die hoofdstukken de verhalen over de zondvloed, over de toren van Babel, over de broedermoord van Kain op Abel... allemaal sagen aldus.

Bij die eerste elf overleveringshoofdstukken horen ook twee scheppingsverhalen, haast totaal los van elkaar staande en geschreven door twee verschillende auteurs (duidelijk te herkennen aan de verschillende woordkeuzes en stijlen). Het tweede scheppingsverhaal gaat over Adam en Eva en hun 'zondeval'. Daarbij wordt echter nergens gesteld, dat hun zonde een erfelijk karakter had. Ook nergens in de verdere bijbel wordt allusie gemaakt op een erfelijkheid van die zondeval.

Het tweede scheppingsverhaal wordt echter voorafgegaan door een heel ander scheppingsverhaal, totaal los van dat tweede. Dat eerste verhaal vertelt over de zes scheppingsdagen van god. Daarbij wordt met geen woord gerept over een Adam of een Eva. De mens ontstaat er als één van de realisaties van de schepping, zonder in te gaan op wie dan wel de allereerste mens op aarde zou geweest zijn. Het verhaal stelt enkel (maar niet onbelangrijk!), dat de mens geschapen is naar het evenbeeld van god: een wezen dat volledige vrijheid kreeg, dat de vervanger werd van god op aarde. Zo bijvoorbeeld zegt dat eerste scheppingsverhaal, dat het aan de mens was om alles op aarde een naam te geven. Dat onderstreepte de vrijheid van de mens. God liet zijn eigenschappen overvloeien in de mens: liefde, respect, verantwoordelijkheid en vrijheid. Alle kenmerken aldus van een god. Zo werd in dat verhaal de mens verantwoordelijk over alle andere levende wezens. Dat betekent: respect en liefde hebben voor alles wat leeft en er voor te zorgen als een goede vader. Man en vrouw werden in dat eerste scheppingsverhaal gelijk gesteld: "En god schiep de mens als zijn beeld... man en vrouw schiep hij hen", aldus vers 27 uit het allereerste hoofdstuk. Het daaropvolgende hoofdstuk met Adam en Eva is totaal los van dat eerste en geeft een heel andere overlevering weer, alsof de schrijvers van de Bijbel het open lieten naar de lezer toe, om een waarde aan deze twee verschillende verhalen te geven.

Het is zeer vreemd, hoe Augustinus en ook andere fundamentele kerkvaders zich haast enkel baseren op het tweede scheppingsverhaal, alsof het beter in hun 'kraam' past met een zondeval en met de mogelijkheid om een 'ongelijkheid' van man en vrouw eruit af te leiden. Augustinus ging ervan uit dat de mens in se een boosaardig wezen is. Vreemd niet, vooral daar waar in het eerste scheppingsverhaal de mens als een evenbeeld van god wordt weergegeven! Hoe zondig en erfelijk besmet moet dan god niet zijn?? Na ja... een mens kan naar de opvatting van Augustinus enkel maar gered worden door een doopsel waarbij de erfelijkheid van de zondeval opgeheven wordt. Zonder dat doopsel is de mens verdoemd te verdwijnen in een 'hel', aldus de man. Twee begrippen die hij uitvond en als basis nam. Maar nergens in het oude testament, noch in de evangelies of brieven van apostelen en anderen, is er sprake van een erfzonde of van een hel... nergens.

Zou het niet veel 'menswaardiger' zijn om zich te baseren op het eerste scheppingsverhaal? Op het verhaal dat weergeeft hoe de mens – zonder te verwijzen naar een oermens Adam en een oermens Eva - in zichzelf een goddelijk iets draagt: liefde, respect, verantwoordelijkheid en vrijheid? En is het niet door die vrijheid, dat een mens fouten kan begaan, en dus helemaal niet door een erfelijkheid uit een fictief verhaal?

Blijkbaar wou de christelijke kerk het verhaal van Adam en Eva benutten om de verrijzenis van Christus als basis van het geloof te stellen. Het doopsel immers verlost - naar de opvatting van Augustinus – de mens van de erfelijkheid van Adams en Evas daad. Daarbij is dat doopsel een genade die de mens krijgt van god, dankzij de kruisdood van Christus en zijn verrijzenis, aldus Augustinus. Daarom aldus moest die zondeval erfelijk verklaard worden, anders had de kruisdood en de verrijzenis van Christus geen zin. Maar.... is Christus werkelijk gestorven om de mens te bevrijden van zonde? Is Christus werkelijk verrezen?

Verrijzenis

Die twee laatste vragen zijn heel moeilijk te beantwoorden, net als de vraag rond de werkelijkheid van het tweede scheppingsverhaal (en uiteraard ook het eerste verhaal). De verrijzenis is een geloofspunt, niet meer en ook niet minder. Voor het eerst werden de dood van Christus als verlossing uit de zonde alsook de verrijzenis vermeld in een brief van Paulus aan de Korintiërs. Dat is het oudste geschreven document inzake christelijke religie sinds de dood van Jezus van Nazareth. Het werd geschreven in 54-55 na Christus, aldus ongeveer twintig-vijfentwintig jaar na die kruisiging en verrijzenis en ongeveer twintig jaar voor het schrijven van het allereerste evangelie. Wat die evangelies betreft: de allereersten werden geschreven in ongeveer 70 na Christus. Daarbij ging het om het evangelie van Marcus (aanvaard door de katholieke kerk) en het evangelie van Thomas (niet aanvaard door de katholieke kerk). Marcus vermeld de verrijzenis van Christus, net als Paulus deed in zijn eerste brief. Thomas echter spreekt met geen woord over een verrijzenis. Is Christus dan ook verrezen? Dat feit zou de ronde gedaan hebben nadat Jezus van Nazareth in visioenen te zien was na zijn dood. Paulus is de allereerste die deze verschijningen vermeld in zijn brief. Hij spreekt over verschijningen op verschillende tijdstippen en aan meerdere personen die totaal los van elkaar stonden. Slechts in een enkel geval verscheen Christus aan een groep van 500 man, aldus Paulus. overigens verscheen hij aan de apostelen en aan andere personen. Kan hier sprake zijn van hallucinaties, van illusies? Gelijkaardige hallucinaties doen zich wel meer voor. Het gebeurt dat een overlevende de overledene in een hallucinatie ziet. Maar dat eenzelfde hallucinatie aan meerdere personen verschijnt over verschillende tijden gespreid... neen, dat is alleen maar in het geval van Jezus van Nazareth vermeld. Dan zou het ook aanneembaar zijn, dat iets dergelijks met Christus wel zou kunnen gebeurd zijn. Het blijft in ieder geval een geloofspunt, zonder enige bewijs ervoor.

Gestorven voor de zonden van de mens

Ook stelt Paulus, dat Christus gestorven is voor de zonden van de mens. Hij zou aldus de poorten voor een eeuwig leven geopend hebben, wat wellicht logisch is, indien men de verrijzenis aanvaardt. Een leven na de dood kan men immers het best voorstellen als een zondenvrij – een foutenvrij – leven.

Maar is dat een aanwijzing voor bevrijding van een erfzonde?

Elke mens doet fouten in zijn leven. Er is geen één mens, die kan beweren nooit fouten te begaan. Zelfs Jezus van Nazareth was niet foutenvrij. Zijn onstuimigheid waarmee hij wild tekeer ging in de tempel van Jeruzalem om handelaars te verdrijven, was vrij agressief. Daarvoor zou hij in onze tijden een gerechtelijke veroordeling wegens agressie hebben kunnen riskeren. Elke mens is vatbaar voor fouten... Maar wanneer dan een figuur als Christus – diezelfde Jezus van Nazareth - de bevrijding van fouten aankondigt door zijn verrijzenis, dan geeft dit een enorme hoop voor elke mens op een eeuwig en gelukkig eeuwig leven... als deel van een god die niets anders is dan liefde, respect, verantwoordelijkheid en vrijheid... precies zoals het beschreven is in het eerste scheppingsverhaal. Maar een erfzonde is daarbij blijkbaar niet nodig. Het is dan ook zeer de vraag, waarom de christelijke kerken blijven vasthouden aan dat begrip, dat enkel en allen ontstaan is uit de (wel erg vreemde) geest van tijdgenoten van Augustinus, gebaseerd op een willekeurige keuze tussen de twee bestaande scheppingsverhalen in de bijbel. De verrijzenis van Christus blijft even zinvol als men ervan uitgaat, dat elke mens fouten kan doen, los van een zogezegd erfelijke oerzonde.

Tja... in verleden tijden zou ik door de inhoud van dit artikel als ketter bestempeld worden...

12:23 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: religie, godsdienst, erfzonde, verrijzenis, doopsel |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.