07-03-08

Weimarrepubliek: het einde

weimar
Weimarrepubliek

1933: Het onvermijdelijke gebeurde...

Nevenstaand plakkaat van de socialisten, de sociaal-democraten, geeft het beste weer, hoe Duitsland zwalpte in de jaren tussen de twee wereldoorlogen: de Weimarrepubliek. Zwalpen is hier het gepaste woord. In deze periode van 1919 tot 1933 lagen vier politieke strekkingen dwars op elkaar en bepaalden de pogingen tot opgang van de democratie en uiteindelijk ondergang van de democratie. Twee strekkingen werkten relatief goed met elkaar samen: aan de linkse kant de socialisten (SPD) die zich de ware democraten noemden, en aan de rechtse kant de conservatieven (Zentrum) die eigenlijk meer aan het oude keizerrijk bleven hangen dan aan democratie, en de liberalen die zich gelijk aan de conservatieven opstelden. Uiterst links van de socialisten bewoog zich de derde strekking: de communisten (KPD) die radicaal een democratie verwierpen en een radenrepubliek (sowjetrepubliek) naar het voorbeeld van Moskou nastreefden. En uiteindelijk vormden de nationalisten en nationaal-socialisten van Hitler de vierde strekking, die het uiteindelijk zou halen... Zij streefden evenmin een democratie na en dwongen een dictatuur op. Maar niet alleen de tegenstellingen tussen de vier politieke strekkingen leidden tot de agonie van de jonge Duitse democratie. Een ware leidraad doorheen deze jaren is het Verdrag van Versailles, vredesregeling na de Eerste Wereldoorlog. waarvan de gevolgen loodzwaar doorwogen. En een al even noodlottige leidraad is de grondwet van de Weimarrepubliek die de val van de ene regering na de andere mogelijk maakte. Boven dat alles kwam dan nog de beurscrash van New York, die het spel van Hitler in de hand werkte.

PROBLEMEN REPUBLIEK
Verdrag van Versailles   Vredesvoorwaarden

Grondwet   staatsorganisatie

Grondwet   grondrechten

Dolkstootlegende   erfenis uit oorlog

Ambtenarij   niet democratisch

Justitie   niet democratisch

Groener-Ebert-Pact   militair tegen communisten

Reichswehr   leger, staat in de staat

Vrijkorpsen   paramilitair

Camarilla   kring van raadsheren voor de rijkspresident

Rijksverkiezingen   resultaten dooorheen de Weimarrepubliek

"Dank, Herr General, für alles, was Sie für das Vaterland getan haben. Nun wollen wir mal sehen, wie mit Gottes Hilfe der Hase weiterläuft.." Deze woorden sprak rijkspresident Paul von Hindenburg uit op 28 januari 1933, toen hij het ontslag van Kurt von Schleicher als rijkskanselier aanvaardde. De "Hase"...!

Geen twee maanden was Kurt von Schleicher aan de macht. Dadelijk zien we waarom hij zijn ontslag aanbod. Eerst is het nuttig een duidelijke kijk te hebben op de twee strekkingen die onder de monarchisten van de camarilla leefden op het einde van 1932:

Kurt von Schleicher en de monarchisten met iets of wat democratische inslag

Kurt von Schleicher, geboren 1882, camarilla-lid, had een militaire loopbaan gekozen en kwam vrij vroeg in contact met Oskar von Hindenburg, de zoon van Paul, later camarilla-lid. Beiden werden vrienden. Later werd ook Franz von Papen een nauwe vriend, eveneens camarilla-lid. Belangrijk is echter, dat Kurt in het leger nog een derde nauwe vriend had, Kurt von Hammerstein-Equord. Vooral die laatste werd meer een boezemvriend, want van dezelfde visies als hem. Beiden opteerden na de Eerste Wereldoorlog voor een herstel van de monarchie met respect voor een zekere dosis democratie. Zij droomden van een democratie, te situeren tussen de pseudo-democratie onder Otto von Bismarck in de 19de eeuw en de volle democratie zoals ze in de Weimarrepubliek betracht werd door de SPD, Zentrum, DDP en DVP. Maar toch waren beiden bereid eventueel tijdelijk een dictatuur in te stellen om precies die monarchie de gelegenheid te geven in alle rust tot stand te komen. Merkwaardig is de band tussen generaal Kurt von Hammerstein en generaal Walther von Lüttwitz. Ja, die man kent u nog uit de Kapp-putsch. Weet u nog, hoe die generaal samen met Wolfgang Kapp een staatsgreep uitvoerde in 1920, maar dat beiden tegengestelde visies hadden omtrent de toekomst? Walther wou de monarchie terug, terwijl Wolfgang een zuivere dictatuur wou. Eventueel voorzag Walther een tijdelijke dictatuur om dan een monarchie de kans te geven. Wolfgang had zich verzet en we weten hoe het afgelopen was. Ja, inderdaad, generaal Walther von Lüttwitz, generaal Kurt von Schleicher en generaal Kurt von Hammerstein-Equord waren allen van dezelfde visie. Hammerstein had in 1920 Walther von Lüttwitz gesteund bij de Kapp-putsch en meer zelfs, hij huwde zijn dochter. Dit alles kan een aanwijzing zijn hoe Kurt von Schleicher en Kurt von Hammerstein in 1932 bereid waren om in het vooruitzicht van een monarchie eventueel een voorbijgaande zuiver dictatuur te aanvaarden.

POLITIEKE PARTIJEN
KPD   communisten, niet democratisch

USPD   linkse socialisten

SPD   gematigde socialisten

ZENTRUM   conservatieven

DDP   linkse liberalen

BVP   Bayerse conservatieven

DVP   nationalistische liberalen

DNVP   nationalisten, niet democratisch

NSDAP   nazi's, niet democratisch

De wens om democratie in dergelijk monarchie toe te laten, bleek - zoals eerder reeds vermeld – uit de band die Kurt von Schleicher steeds gezocht heeft tussen het leger en de sociaal-democraten (zie Groener-Ebert-pact). Zijn keuze voor een 'parlementaire monarchie' bleek ook uit de band die hij als kanselier in december 1932 zocht met democraten (zie iets verder). Hij was ook bezorgd om het Duitse volk. Dat bleek uit de wijze waarop hij Franz von Papen verhinderde aan de macht te blijven in begin december 1932. Hij overtuigde toen immers de rijkspresident, dat een inzet van het rijksleger naar de wens van Kurt von Papen o. a. het volk in een burgeroorlog zou jagen. Neen... Kurt von Schleicher wou het leger nooit inzetten tegen het eigen volk, dat was klaar.

Hoe was zijn houding tegenover de NSDAP en Hitler? Hij was tegen. En om Hitler te breken, had hij een plan om diens partij in verdeeldheid te brengen. Samen met Kurt von Hammerstein en de uitgever van een weekblad (TAT) Hans Zehner besprak hij de mogelijkheid om de linkervleugel van de NSDAP voor zich te winnen. Die vleugel was niet onbelangrijk. Vooral in het Ruhrgebied had die een sterke aanhang. Gregor Strasser was daar de sterke man van de NSDAP en zag het doel van de partij eerder in een anti-kapitalistische sociale revolutie, dan in een dictatuur die het kapitalisme niet zou schuwen (wat hem later de dood zou kosten, gezien dit totaal tegenstrijdig was aan Hitlers doel). Het aantrekken van die vleugel was aldus een middel om de macht van Hitler te breken. Tegelijk wou Kurt von Schleicher die vleugel verzoenen met de socialisten elders in het land. Dat werd het "Querfront" tegen Hitler genaamd. Daartoe riep hij de vakbonden op om akkoord te gaan. Ja, hoe zou de rijkspresident 'daarop' reageren, hem kennende in zijn visie over de socialisten??

Franz von Papen en de monarchisten met dictatoriale inslag

Franz von Papen, geboren 1879, streefde eveneens een monarchie na. Maar hij wou helemaal geen democratie, eerder een dictatoriale koning of keizer. U weet beslist nog uit de vorige posting, hoe hij stelselmatig te werk ging door het parlement telkens opnieuw te laten ontbinden en uiteindelijk zijn plan voor te leggen aan de rijkspresident: geen verkiezingen, inzet van het leger, grondwetsverandering ter installatie van een "monarchische structuur".

Hoe was zijn houding tegenover de NSDAP? Hij was er ook tegen. Hij wou echter de populariteit van Hitler benutten door hem in een regering te loodsen onder zijn kanseliersschap. Daardoor zou hij - in zijn visie – het volk meer voor zich kunnen winnen, Hitler zou daardoor minder aantrekkingskracht hebben, en uiteindelijk zou de NSDAP daardoor vanzelf ineenstorten. Herinner u uit de vorige posting, hoe Franz von Papen er als de kippen bij was om zijn plan aan de rijkspresident uit te leggen, zodra het vaststond dat de NSDAP reeds enkele procenten gedaald was bij verkiezingen.

Kurt von Schleicher
grootbeeld
Fotobron: die welt

Kurt von Schleicher, rechts op de foto, als rijkskanselier in december 1932 - januari 1933

Kurt von Schleicher en Franz von Papen werken elkaar tegen.

Kurt von Schleicher probeerde weken na elkaar de vakbonden, de democratische partijen en de linkervleugel van de NSDAP te doen samenwerken. Tevergeefs, de tegenstellingen waren te groot en het wantrouwen was nog groter.

Ondertussen kwam Franz von Papen vanaf 4 januari 1933 in het geheim samen met Adolph Hitler. Hij was geflankeerd door Otto Meißner, eveneens lid van de camarilla en kabinetschef van de rijkskanselier (ja, van Kurt von Schleicher!). Ook van de partij was Oskar von Hindenburg (jazeker, zoon van Paul en ex-vriend van Kurt von Schleicher), eveneens lid van de camarilla. Deze drie camarilla-leden vroegen in meerdere samenkomsten met Hitler zijn deelname aan een regering nadat Kurt von Schleicher ten val zou gebracht zijn. Later in de maand januari werd ook Alfred Hugenberg erbij betrokken, de voorzitter van de DNVP (de lieveling van de rijkspresident), hij was ook camarilla-lid. Men werkte aan de mogelijkheid tot een regering bestaande uit NSDAP en DNVP, aanvankelijk onder de leiding van Franz von Papen. Maar dat wou Hitler niet. Voor het overige leek hij wel geleidelijk aan akkoord te gaan: hij zag het ergens wel zitten om leden van de DNVP (voorlopig) in een regering met de NSDAP op te nemen, al was het maar om de steun van de camarilla te bekomen, maar 'hij' zou rijkskanselier moeten worden.

Kurt von Schleicher werd in de loop van die maand op de hoogte gesteld van deze geheime samenkomsten. Dat betekende een enorme druk op hem, bovenop de druk van het mislukkende Querfront. Daar komt echter nog een druk bovenop:

Op 13 januari 1933 komt de Zentrum-partij met bewijzen in de Reichstag tegen rijkspresident Paul von Hindenburg. Het ging om die subsidies aan de grootgrondbezitters ten oosten van de Elbe (zie vorige posting). De rijkspresident zou daarvan geprofiteerd hebben (en hij niet alleen), om de rijkelijk toestromende gelden te benutten voor een waar park aan luxewagens, dure reizen voor het hogere kader van de grootgrondbezitter, en zelfs dubbele boekingen.

Op 21 januri 1933 volgt er een zware aanval van de rijkslandbond tegen de regering Kurt von Schleicher. Die bond was een orgaan dat door de grootgrondbezitters was opgericht om hun 'belangen' te verdedigen. Die bond werkte nauw samen met de DNVP. De regering deed niets in de ogen van de bond om de aantijgingen van de Zentrumpartij te weerleggen en blameerde aldus de rijkspresident. De DNVP beschuldigde op die dag de regering bolsjewisme na te streven. Daarmee wees de partij op het Querfront waarbij Kurt von Schleicher de socialisten voor zich won en de iets of wat communistisch gerichte Gregor Strasser in Hitlers partij. Ja, de druk op de regering werd onhoudbaar,

's Anderdaags treffen Franz von Papen, Adolph Hitler, Oskar von Hindenburg en Alfred Hugenberg elkaar opnieuw. Daar werd eindelijk een 'voorlopig' akkoord bereikt om... om Hitler als rijkskanselier van een nieuwe regering op de troon te zetten! Blijkbaar had Franz von Papen het onderspit moeten delven. Maar toch zag hij nog steeds de mogelijkheid om zijn dictatuur op monarchistische leest door te drukken. Eens Hitler aan de macht, zou die snel aan populariteit verliezen, zo was hij overtuigd, daarbij Hitler dramatisch onderschattend. Hitler had echter nog niet zijn ultiem akkoord gegeven, want de zegen van de rijkspresident voor zijn kanseliersschap had hij nog niet. Mogelijk, helemaal niet zeker, werd ook op die dag geopperd, om het corruptieschandaal rond het grootgrondbezit van de rijkspresident als wapen te gebruiken.

PERSONEN
Adolph Hitler   nationalist, antisemiet, racist, tegenstander democratie, dictator

Paul von Hindenburg   generaal, tegenstander verdrag van Versailles, monarchist, rechtse conservatieve gerichtheid, rijkspresident 1925-1934

Franz von Papen   Zentrum, later partijloos, conservatief, anti-democraat, dictatuur-gezind, lid van camarilla, rijkskanselier 1932

Kurt von Schleicher   partijloos, generaal, lid camarilla, monarchist, rijkspresident in december 1932 en januari 1933

Hoe stond rijkspresident Paul von Hindenburg tegenover de twee rivalen Kurt en Franz?

Kurt von Schleicher daalde in de achting van de rijkspresident. De beoogde samenwerking met de sociaal-democraten – ook al was die gericht op de vernietiging van de NSDAP – werd hem fataal. Nooit, nooit en nooit zouden de SPD en ook andere democraten nog een kans krijgen in de denkpatronen van de rijkspresident!

Paul von Hindenburg was meer en meer gewonnen voor het voorstel van Franz von Papen: een democratieloze monarchie. Maar er lag hem iets dwars: de samenwerking tussen Franz en de DNVP met Hitler zou wel eens kunnen leiden tot een kanseliersschap van de 'böhmischer Gefreiter. Toelating voor Hitler als vice-kanselier had de rijkspresident aan Franz von Papen gegeven, maar meer niet. (Hij wist toen niet dat de kaarten reeds gelegd waren...) Op 26 januari uitte de president zich nog aan Kurt von Hammerstein-Equord: "Ich denke gar nicht dran, den böhmischen Gefreiter zum Wehrminister oder Reichskanzler zu machen!".

De laatste twee dagen van de Weimarrepubliek

Op zondag 28 januari 1933 kon Kurt von Schleicher de druk niet meer aan. Hij had immers vernomen, dat Hitler op de eerstkomende samenkomst van de Reichstag op woensdag 31 januari het wantrouwen zou stellen. Ja... Hitler plande op 31 januari de macht over te nemen. Enigste probleem was op die zondag nog: het akkoord van de rijkspresident bekomen.

Kurt von Schleicher wou op die zondag de plannen van Hitler dwarsbomen en vroeg aan de rijkspresident de ontbinding van het parlement, maar... voor het eerst in zijn loopbaan weigerde Paul von Hindenburg. Waarom? Hij was toch steeds akkoord gegaan met dergelijk ontbindingen tijdens de regering Franz von Papen? Wees die weigering op twijfel bij de rijkspresident? Vreesde hij Hitler? Had hij geen echt vertrouwen in het plan van Franz von Papen om Hitler af te zwakken als vice-kanselier (hij wist niets van een kanseliersschap)? Wou hij daarom meer tijd om alles op een rijtje te zetten en ondertussen Kurt von Schleicher voort te laten boeren? Of wou hij het stellen van het wantrouwen op 31 januari laten doorgaan om Kurt von Schleicher te affronteren wegens zijn samenwerking met de socialisten?

Kurt von Schleicher gaf daarop onmiddellijk zijn ontslag. De rijkspresident reageerde met de woorden: "Dank, Herr General, für alles, was Sie für das Vaterland getan haben. Nun wollen wir mal sehen, wie mit Gottes Hilfe der Hase weiterläuft.."

Maandag 29 januari 1933 had Paul von Hindenburg bezoek van schrijver Reinhold Quaatz. Aan hem had de rijkspresident toen gezegd: "Ich perhorriziere Hitler!" [Ik verafschuw Hitler]. De schrijver heeft die woorden vastgelegd in zijn werk "Die Deutschnationalen und die Zerstörung der Weimarer Republik". Hieruit blijkt, dat Paul von Hindenburg nog steeds niet gerust was. En waarschijnlijk was hij toen nog steeds niet op de hoogte, dat Franz von Papen het kanseliersschap had afstaan aan Hitler. Had de rijkspresident dat geweten, dan zou hij waarschijnlijk vanuit een verbolgenheid een derde persoon aangesteld hebben als nieuwe rijkskanselier. Dat is niet gebeurd.

In diezelfde voormiddag kwam Kurt von Schleicher samen met Kurt von Hammerstein. Zij bespraken de situatie en opperden de mogelijkheid om het Potdsdamer garnizoen van het rijksleger in te zetten om Franz von Papen, Otto Meißner en Oskar von Hindenburg aan te houden. Daardoor zou Hitler zijn geplande regering niet kunnen realiseren.

Tegen de middag waren die besprekingen uitgelekt en zou Hitler op de hoogte gesteld zijn door een zekere Werner von Alvensleben. Die had mogelijk een heel verhaal errond verzonnen, of uit vrees voor werkelijkheid gehouden hebben. Hij zou Hitler bericht hebben dat de legerleiding een staatsgreep voorbereidde. De rijkspresident zou in zijn domein van Neudeck ingesloten worden. Oskar, Otto en Franz zouden aangehouden worden, en indien Hitler zich daarbij zou verzetten, zou ook hij aangehouden worden!

Hitler vergaderde in allerijl met Josef Goebbels en Hermann Göring. Zij wachtten af. De SA troepen werden in paraatheid gebracht. Maar er gebeurde (natuurlijk) niets. De hele nacht van 29 op 30 januari bleven de drie bonzen van de NSDAP waakzaam... er gebeurde niets.

 

Dinsdag 30 januari 1933, 11 uur in de voormiddag

In de voormiddag van 30 januari maakten SA-troepen zich paraat voor een defilé... Hitler begaf zich naar de rijkspresident en zou hem op de hoogte gesteld hebben van de staatsgreepplannen van het rijksleger. Zou...zou... Wat wel vaststaat: Paul von Hindenburg nam toen de uiteindelijke beslissing: HITLER WERD AANGESTELD TOT KANSELIER...

 

De Weimarrepubliek was dood. Friedrich Schillers woorden "Alle Menschen werden Brüder" werden vanaf dat uur een loos begrip.

 

Adolph Hitler
grootbeeld
Fotobron: die welt

Adolph Hitler heeft net de aanstelling tot rijkskanselier ontvangen en groet de voorbijtrekkende SA-defilé

PS: Het verhaal over die zogezegde staatsgreep van het rijksleger, gelanceerd door Werner von Alvensleben werd bevestigd door Herman Göring op het Nürnbergproces na de Tweede Wereldoorlog. Historici twijfel echter aan de werkelijkheid van Alvenslebens fantasie. Kurt von Hammerstein verklaarde in 1934, dat hij en Kurt von Schleicher helemaal geen staatsgreep planden, maar dat zij akkoord gingen om Hitler als rijkskanselier te aanvaarden. Dat laatste kan hij geuit hebben onder druk van de geïnstalleerde dictatuur. Het eerste is echter best aan te nemen, gezien Kurt von Schleicher steeds angst had om het leger in te zetten (zie "Spiel Ott" in vorige posting). Men sluit niet uit, dat Hitler de rijkspresident onder druk had gezet met verdere onthullingen over het corruptieschandaal inzake zijn grootgrondbezit. Enige dingen wijzen daarop, zoals het geschenk van Hitler aan Paul von Hindenburg enkel dagen later: een haast even groot domein naast Neudeck viel in Pauls handen. Maar ook over het corruptieschandaal als chantagemiddel is geen zekerheid te bekomen. Het net vermelde geschenk kan immers ook uit andere motieven verklaard worden. Feit is zeker: tot op vandaag is er geen eenduidigheid waarom Paul von Hindenburg op 30 januari een bocht nam van 180 graden.

Kurt von Schleicher werd op 30 juni 1934 op bevel van Hitler vermoord, samen met Gregor Strasser.

Franz von Papen werd op het proces van Nürnberg vrijgesproken en stierf op 2 mei 1969.

Paul von Hindenburg stierf op 2 augustus 1934.

 

WEIMARREPUBLIEK
Het ontstaan van het Verdrag van Versailles   (14 jan 2008)

De bepalingen van het Verdrag van Versailles   (15 jan 2008)

Staatsbestel naar de grondwet   (16 jan 2008)

Grondrechten en politieke partijen   (17 jan 2008)

Factoren die het de Weimarrepubliek moeilijk maakten   (18 jan 2008)

Een staatsgreep kondigt zich aan: de Kapp-putsch 1920   (21 jan 2008)

Kapp-putsch schijnbaar voltooid   (22 jan 2008)

Kapp-putsch mislukt, communisten lokken burgeroorlog uit   (23 jan 2008)

Oorlogskosten en het ultimatum van Londen in 1921   (24 jan 2008)

Oorlogskosten en het verdrag van Rapallo   (25 jan 2008)

De Duitse inflatie beginjaren twintig   (28 jan 2008)

De Rijnrepubliek   (29 jan 2008)

Het begin van de Ruhrbezetting   (30 jan 2008)

Ruhrbezetting 1923: verzet   (31 jan 2008)

Hyperinflatie 1923   (11 feb 2008)

Heropflakkering Rijnrepubliek 1923   (12 feb 2008)

Aanloop tot de Hitler-putsch   (13 feb 2008)

Hitler-putsch brengt hem in de gevangenis   (14 feb 2008)

Het Dawes-plan en de gouden jaren   (18 feb 2008)

Het einde van rijkspresident Friedrich Ebert   (19 feb 2008)

Paul von Hindenburg, conservatieve ommezwaai   (20 feb 2008)

Verdragen van Locarno verstevigen de vrede   (22 feb 2008)

Yound plan 1930   (28 feb 2008)

DNVP, extreem recht in de jaren twintig   (29 feb 2008)

Paul von Hindenburg en zijn camarilla   (03 maa 2008)

1930-1932: Eerste golf van ondemocratische maatregelen   (04 maa 2008)

1932: De democratisch Weimarrepubliek sterft   (05 maa 2008)

1932: De ultieme adrenalinestoot   (06 maa 2008)

1933: Hitler aan de macht   (07 maa 2008)

De commentaren zijn gesloten.