06-03-08

Weimarrepubliek: de ultieme adrenalinestoot

weimar
Weimarrepubliek

December 1932: de ultieme adrenalinestoot

Nevenstaand plakkaat van de socialisten, de sociaal-democraten, geeft het beste weer, hoe Duitsland zwalpte in de jaren tussen de twee wereldoorlogen: de Weimarrepubliek. Zwalpen is hier het gepaste woord. In deze periode van 1919 tot 1933 lagen vier politieke strekkingen dwars op elkaar en bepaalden de pogingen tot opgang van de democratie en uiteindelijk ondergang van de democratie. Twee strekkingen werkten relatief goed met elkaar samen: aan de linkse kant de socialisten (SPD) die zich de ware democraten noemden, en aan de rechtse kant de conservatieven (Zentrum) die eigenlijk meer aan het oude keizerrijk bleven hangen dan aan democratie, en de liberalen die zich gelijk aan de conservatieven opstelden. Uiterst links van de socialisten bewoog zich de derde strekking: de communisten (KPD) die radicaal een democratie verwierpen en een radenrepubliek (sowjetrepubliek) naar het voorbeeld van Moskou nastreefden. En uiteindelijk vormden de nationalisten en nationaal-socialisten van Hitler de vierde strekking, die het uiteindelijk zou halen... Zij streefden evenmin een democratie na en dwongen een dictatuur op. Maar niet alleen de tegenstellingen tussen de vier politieke strekkingen leidden tot de agonie van de jonge Duitse democratie. Een ware leidraad doorheen deze jaren is het Verdrag van Versailles, vredesregeling na de Eerste Wereldoorlog. waarvan de gevolgen loodzwaar doorwogen. En een al even noodlottige leidraad is de grondwet van de Weimarrepubliek die de val van de ene regering na de andere mogelijk maakte. Boven dat alles kwam dan nog de beurscrash van New York, die het spel van Hitler in de hand werkte.

PROBLEMEN REPUBLIEK
Verdrag van Versailles   Vredesvoorwaarden

Grondwet   staatsorganisatie

Grondwet   grondrechten

Dolkstootlegende   erfenis uit oorlog

Ambtenarij   niet democratisch

Justitie   niet democratisch

Groener-Ebert-Pact   militair tegen communisten

Reichswehr   leger, staat in de staat

Vrijkorpsen   paramilitair

Camarilla   kring van raadsheren voor de rijkspresident

Rijksverkiezingen   resultaten dooorheen de Weimarrepubliek

"... a restauration of the imperial monarchy on the English model would be the most sensible, but least fashionable thing to do!" Zo klonken de woorden van Winston Chruchill in 1925. Hij was toen Brits minister voor Financiën en Paul von Hindenburg was verkozen tot nieuwe rijkspresident van Duitsland. De woorden van Churchill aan het adres van Paul von Hindenburg waren gevuld van vrees voor de monarchist. Men vreesde al te zeer, dat de maarschalk-generaal als rijkspresident het Pruisische keizerrijk zou herinstalleren. Dat heeft deze echter nooit gedaan, hoewel het perfect in zijn denkwereld zou gepast hebben. Nu is het de vraag: en wat indien hij daartoe toe bereid was en erin zou geslaagd zijn? Zou Duitsland dan niet beschermd zijn geweest tegen de opkomst van Adolph Hitler, omdat het volk dan terug een "koning" of "keizer" zou gehad hebben en niet op zoek moest gaan naar een "sterke man"? Mogelijk had de NSDAP dan nooit een opgang gekend en hadden de democratische partijen een ware democratie kunnen verdedigen in de zin van een parlementaire monarchie zoals in Engeland (cfr. de woorden van Churchill), zoals in België, zoals in Nederland, enzovoort). Beweegt men zich heden - anno 2008 - tussen het Duitse volk, dan speurt men nog steeds de zucht naar een monarchie. Er moet maar ergens in de buurlanden een huwelijk zijn van een prins of een gebeurtenis in een koningshuis zijn, en de Duitse zenders ARD en ZDF schakelen als bezeten over naar live-uitzendingen (veel sneller dan de meeste andere Europese landen). Die uitzendingen worden gretig gevolgd door een grote deel van het Duitse volk. Gevoelens komen dan los, gevoelens van verdrongen verlangens... Maar goed, indien en indien en indien... Neen... met "indiens" komen we niet verder.

Zoals in de vorige posting vermeld, werd Franz von Papen door de rijkspresident aangesteld als rijkskanselier met een regering van adellijken, zeven partijlozen en enkele politici van de DNVP. Geen enkele democraat was meer te bespeuren in deze regering. de democratie was overleden. En het zou alleen maar erger worden...

Waarom toch werd de regering von Papen op de been gesteld? Ja, het antwoord kennen we gedeeltelijk: Paul von Hindenburg had een apathie voor de SPD en het Zentrum, en de liberalen waren overbodig geworden door het wegvallen van de herstelkosten aan de geallieerden (zie vorige posting). Bovendien wou de camarilla wraak voor het verbod van de SA door de vorige (nog democratische) rijkskanselier. Maar toch.... de rijkspresident en zijn camarilla en Franz von Papen moesten toch weten, dat eens die ondemocratische regering aan de macht zou komen, de Reichstag onmiddellijk het wantrouwen zou stellen? Onbegrijpelijk, tenzij...

Het plan van de camarilla

POLITIEKE PARTIJEN
KPD   communisten, niet democratisch

USPD   linkse socialisten

SPD   gematigde socialisten

ZENTRUM   conservatieven

DDP   linkse liberalen

BVP   Bayerse conservatieven

DVP   nationalistische liberalen

DNVP   nationalisten, niet democratisch

NSDAP   nazi's, niet democratisch

De macht van de camarilla is niet te onderschatten. Zij hadden de oude, zeer oude rijkspresident onder de knoet. Alleen bij zo verregaande adviezen, dat de camarilla echt zou stoten tegen de oude verroeste denkpatronen van Paul von Hindenburg... alleen dan steigerde de oude man en trof hij eigenzinnige besluiten, zoals de keuze van de verliezerspartij – de DNVP – als regerende partij met de partijloze baronnnen. De camarilla 'wou' Hitler mee aan de macht. Lees wel: mede! De raadsheren ervan waren allen monarchistisch met dit onderscheid: een aantal van hen wou een herstel van het oude keizerrijk met behoud van de democratie op een zeker niveau, anderen wilden eerder een soort monarchistische dictatuur. Maar geen enkel van hen wou een zuivere dictatuur, zeker niet onder de leiding van Hitler. Daarom opteerden zij voor een regeringsdeelname van de NSDAP, zodat het volk haar haast psychotische hang aan de "sterke man" zou delen met de aspiraties van de camarilla. Daardoor zou Hitler verzwakken en zou de optie voor een herstel van de monarchie geen loos luchtkasteel worden. Deze kijk op de camarilla werd heel duidelijk tijdens de regering von Papen en vooral in december 1932.

De eerste ontbinding van het parlement onder Franz von Papen

Wie was Franz von Papen? Hij werd geboren in 1879 , diende als page bij het keizerlijk hof, was persoonlijke vriend van Kurt von Schleicher (eveneens lid van de camarilla). Voor de Eerste Wereldoorlog was hij actief in het diplomatieke korps van de ambassade in de USA en Mexico. Daar deed hij meestal spionagewerk voor de keizerlijke geheime diensten. In de oorlog streed hij aan het front in het Nabije Oosten en leerde later Paul von Hindenburg kennen. Hij was een katholiek aristocraat, Pruisenaar in hart en nieren, trouw aan de keizer. Met de invoering van de republiek vanaf 1918 keerde hij zich fel tegen de SPD, de verraders, de mannen die verantwoordelijk waren voor het verlies in de oorlog (dolkstootlegende).

Franz von Papen
grootbeeld
Fotobron: wiki

Franz von Papen als rijkskanselier

Hij was dan ook zeer gelijkdenkend aan Paul von Hindenburg, zelfs zozeer dat hij in 1925 openlijk opriep om voor de oude man te stemmen bij de presidentsverkiezingen, hoewel hij toen nog lid was van de Zentrum-partij die een sterke tegenkandidaat had.

Toen hij aangesteld werd als rijkskanselier in juni 1932, liet hij zijn partijlidmaatschap bij het Zentrum ongedaan maken. Hijzelf werd aldus ook een partijloze. Was dit op vraag van de rijkspresident... die "Katholen"? Franz begon onmiddellijk Hitler te bewegen om deel te nemen aan de regering. Deze weigerde echter. Hij wou immers geen coalities. Slechts de absolute macht wou hij in zijn handen om zuiver en onverkort zijn 25-puntenprogramma uit te werken. Bovendien was hij 'allergisch' aan aristocraten. Ja... Hitler had zo zijn afkeer, net zoals Paul von Hindenburg zijn afkeer had. De afkeer van beiden werkte wel tegen elkaar in.

Het plan van Franz von Papen – lees met quasi zekerheid: het plan van de camarilla - zou toch uitgevoerd worden. Hij was nog maar een klein aantal dagen aan de macht, en daar gebeurde wat men zo op voorhand kon weten: de Reichstag stelde het wantrouwen. Hij reageerde onmiddellijk zonder dralen en eiste van de rijkspresident de ontbinding van het parlement. Deze ging akkoord, hoewel hij goed moet geweten hebben, dat de NSDAP bij mogelijke verkiezingen nog sterker uit de bus zou komen gezien de massale hang van het volk aan de 'sterke man'. En toch ontbond de rijkspresident het parlement.- Gevolg: verkiezingen in juli 1932 met volgende resultaten:

De NSDAP kreeg dubbel zoveel stemmen als in 1930 en steeg van 18,0 % naar 37,36 %. De partij werd met overdonderend succes de grootste partij van het land. De SPD verloor haar cachet van grootste partij tijdens heel de Weimarrepubliek; zij daalde nog verder dan in 1930 van 24,53 % naar 21,58 %. De KPD steeg lichtjes van 13,13 % naar 14,56 % en de DNVP (de partij van de monarchisten, grootgrondbezitters en nationalisten) verloor alweer een klein percentage van 7,03 % naar 5, 93 %.

De tweede ontbinding van het parlement onder Franz von Papen

PERSONEN


Paul von Hindenburg   generaal, tegenstander verdrag van Versailles, monarchist, rechtse conservatieve gerichtheid, rijkspresident 1925-1934

Franz von Papen   Zentrum, later partijloos, conservatief, anti-democraat, dictatuur-gezind, lid van camarilla, rijkskanselier 1932

Kurt von Schleicher   partijloos, generaal, lid camarilla, monarchist, rijkspresident in december 1932 en januari 1933

Adolph Hitler   nationalist, antisemiet, racist, tegenstander democratie, dictator

Wat waren de gevolgen? Nu had de NSDAP als grootste partij het recht om een regering te vormen.. Meer zelfs: samen met hun aartsvijanden – de KPD – hadden zij de meerderheid gehaald in de Reichstag. Vanaf juli 1932 was dan ook elke regeringsvorming met democraten sowieso onmogelijk! En nog meer: vanaf dan kon Hitler elke regering die aan de macht zou komen, kelderen vanaf de eerste dag met het wantrouwen. De macht lag toen reeds voluit in zijn handen.

Franz von Papen begon alweer rond Hitler te draaien om hem te bewegen in zijn regering te stappen. Hij deed zelfs een grote geste door per noodbesluit de SA terug toe te laten in het land. Na ja... noodbesluit? Waar was hier de nood? Maar Hitler weigerde alweer.

De Reichstag was nog maar net voor het eerst samengekomen na de verkiezingen, daar stelden de communisten het wantrouwen. Hitler sloot zich aan en... Franz von Papen ijlde naar de rijkspresident en vroeg een tweede maal de ontbinding van het parlement! En weer stemde de rijkspresident toe. Onbegrijpelijk? Was hij reeds te oud geworden om nog klaar te denken? Zag hij dan niet in, dat al zijn beslissingen Hitler ten voordele zouden zijn? Of zag hij uiteindelijk dan toch een mogelijkheid om hem aan de macht te laten komen? Zou hij zijn verachtelijke "böhmischer Gefreiter" een kans geven? Of had de camarilla het geheel gestuwd? Had de camarilla door intriges de oude man kunnen doen inlepelen dat de opeenvolgende ontbindingen van het parlement een "goede zaak" waren? Of... en hier bewegen we ons op speculaties: dreigde Hitler toen reeds met de schandalen rond het misbruik van de staatssubsidies voor de grootgrondbezitters, schandalen waarvan bewijzen zouden bestaan ten laste van de rijkspresident (zoals Erich Ludendorff deze bewijzen op tafel legde - zie vorige posting)? Veel wijst erop dat de camarilla ten koste van wat ook Hitler zou misbruiken om een deel van zijn populariteit voor hen te winnen bij een regeringsdeelname van die man, met het uiteindelijke doel: instelling van een monarchie (eventueel een monarchistische dictatuur). Dit bleek trouwens in december 1932. Wat was er gebeurd?

Franz von Papen ontplooit zijn plan voor een monarchistische structuur

Bij de verkiezingen die volgden op de tweede ontbinding van het parlement – in november 1932 – steeg de KPD nog meer van 14.54 % naar 16,86 %. Zij werden aldus aanzienlijk sterker. En... zelfs de DNVP, de favoriet van Paul von Hindenburg, steeg plots terug van 5,93 % naar 8,66 %. En dan de donderslag: Hitlers partij verloor! De NSDAP daalde van 37,36 % naar 33, 09 %.

Deze verkiezingen gaven in zekere zin steun aan het plan van de camarilla, hoewel het kiezerspotentiaal helemaal niet op de hoogte zal geweest zijn. Die steun bleek uit enerzijds de minderheid van de democraten, Zij bleven uitgesloten (Hitler en de communisten hadden samen 296 zetels op de 584). Anderzijds kwam de partij van de monarchisten als overwinnaar uit de bus ten kosten van Hitler, samen met de communisten.

Franz von Papen probeerde onmiddellijk voor de derde maal contacten te leggen met Hitler om hem toch te bewegen deel te nemen aan de regering... om het plan van de camarilla te doen slagen. Maar Hitler weigerde alweer eens en dreigde alweer met het stellen van het wantrouwen zodra de Reichstag zou samenkomen. En toen.. toen maakte Franz von Papen 'het' plan bekend aan de rijkspresident met één wijziging: Hitler zou niet meer gevraagd worden ter deelname aan een regering. Integendeel... hij zou voluit de lading van de toorn van Franz von Papen op zich krijgen.. Franz stelde het volgende voor op 2 december 1932 (ergens met in het achterhoofd de angst voor de succesrijke communisten):

  • De rijkspresident zou het parlement voor de derde maal ontbinden
  • Er zouden geen verkiezingen meer op volgen gedurende minstens een half jaar
  • Het rijksleger zou ingezet worden tegen de KPD en tegen de NSDAP
  • De grondwet moet per noodbesluit veranderd worden zodat een (woordelijk) "monarchistische staatsstructuur" ingesteld kan worden.

Daar is 'het' plan! Het werd nu openlijk verkondigd! "... a restauration of the imperial monarchy on the English model would be the most sensible, but least fashionable thing to do!"

Kurt von Schleicher
grootbeeld
Fotobron: die welt

Kurt von Schleicher in de Eerste Wereldoorlog

Kurt von Schleicher probeert de republiek in laatste instantie te redden

In de camarilla kwam echter plots verzet uit een onverwachte hoek. De oude vriend van Franz von Papen, Kurt von Schleicher, ging niet akkoord met dit plan, hoewel het voor de rijkspresident zeer interessant was (Hitler uitschakelen... de monarchie herstellen). Kurt von Scleicher stelde dat de inzet van het rijksleger onvoorspelbare gevolgen zou hebben. Hij zag het - als generaal en toen rijksminister voor Landsverdediging – niet zitten dat het rijksleger voldoende manschappen zou hebben om de KDP en de NSDAP in heel het land te bestrijden. Tevens zou Polen wel eens lont kunnen rieken van een onmogelijke situatie in het rijk en Oost-Pruisen aanvallen. Bovendien zou er een dramatische ineenstorting komen van de voedselbevoorading. En het was niet uit te sluiten, dat ook de democraten met geweld de straat op zouden trekken.

Dat orakel van Kurt von Schleicher werd bekend als het "Spel Ott", naar een simulatie die Kurt van Schleicher liet uitvoeren door een zekere militair deskundige, Eugen Ott. Het orakel sloeg in bij de rijkspresident. Vooral de angst voor de Polen in verband met zijn domein Neudeck zal hem zeker wakker geschud hebben. Hij weigerde gehoor te geven aan Franz von Papen, en in december 1932 werd Kurt von Schleicher aangesteld als nieuwe rijkskanselier.

ROND DIT THEMA
Spiel Ott   Orakel van Kurt von Schleicher

Waarom keerde Kurt von Schleicher zich zo plots tegen het plan? Zijn orakel kwam toch maar eerder amateuristisch over? Of toch niet? Welke krachten hebben hier een rol gespeeld?

Hij moest een regering vormen met niets anders dan partijlozen en twee leden van de DNVP. Er zaten in zijn kabinet slechts enkele adellijken meer. Nu is Kurt von Schleicher een generaal die bekend staat om zijn compromisbereidheid met de democraten. Zoals in een vorige posting vermeld, stuurde hij in 1918 aan op een overeenkomst tussen het keizerlijke leger en SPD-voorzitter Friedrich Ebert om het leger in te zetten ten nadele van de communisten (het Groener-Ebert-pact) en in se dan ook ten voordele van de revolutie. Vanaf de eerste dag van zijn regering in december 1932 zocht hij een brug te slaan tussen de vakbonden van de democratische partijen en de linkse vleugel van de NSDAP. Kijk eens aan. er kwam opnieuw hoop voor de democratie... de Weimarrepubliek zou toch nog gered worden in allerlaatste instantie. De democratie was eigenlijk reeds overleden in de republiek, maar de republiek zelf kreeg een ultieme adrenalinestoot door Kurt von Schleicher.

Maar... een ultieme adrenalinestoot is het begin van de dood... Morgen zien we hoe Hitler de macht in handen krijgt en de Weimarrepubliek de laatste doodskramp ondergaat.

 

WEIMARREPUBLIEK
Het ontstaan van het Verdrag van Versailles   (14 jan 2008)

De bepalingen van het Verdrag van Versailles   (15 jan 2008)

Staatsbestel naar de grondwet   (16 jan 2008)

Grondrechten en politieke partijen   (17 jan 2008)

Factoren die het de Weimarrepubliek moeilijk maakten   (18 jan 2008)

Een staatsgreep kondigt zich aan: de Kapp-putsch 1920   (21 jan 2008)

Kapp-putsch schijnbaar voltooid   (22 jan 2008)

Kapp-putsch mislukt, communisten lokken burgeroorlog uit   (23 jan 2008)

Oorlogskosten en het ultimatum van Londen in 1921   (24 jan 2008)

Oorlogskosten en het verdrag van Rapallo   (25 jan 2008)

De Duitse inflatie beginjaren twintig   (28 jan 2008)

De Rijnrepubliek   (29 jan 2008)

Het begin van de Ruhrbezetting   (30 jan 2008)

Ruhrbezetting 1923: verzet   (31 jan 2008)

Hyperinflatie 1923   (11 feb 2008)

Heropflakkering Rijnrepubliek 1923   (12 feb 2008)

Aanloop tot de Hitler-putsch   (13 feb 2008)

Hitler-putsch brengt hem in de gevangenis   (14 feb 2008)

Het Dawes-plan en de gouden jaren   (18 feb 2008)

Het einde van rijkspresident Friedrich Ebert   (19 feb 2008)

Paul von Hindenburg, conservatieve ommezwaai   (20 feb 2008)

Verdragen van Locarno verstevigen de vrede   (22 feb 2008)

Yound plan 1930   (28 feb 2008)

DNVP, extreem recht in de jaren twintig   (29 feb 2008)

Paul von Hindenburg en zijn camarilla   (03 maa 2008)

1930-1932: Eerste golf van ondemocratische maatregelen   (04 maa 2008)

1932: De democratisch Weimarrepubliek sterft   (05 maa 2008)

1932: De ultieme adrenalinestoot   (06 maa 2008)

1933: Hitler aan de macht   (07 maa 2008)

19:26 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: weimarrepubliek, democratie, dictatuur, monarchie |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.