02-03-08

Pausen onder Duitse keizers: Alexander III (1159-1181)

Vatikan
Pausen onder Duitse keizers

Barbarossa en paus Alexander III (1159-1181)

De adel had Europa gedurende eeuwen en eeuwen letterlijk in zijn bezit en zocht steeds macht uit oefenen op de pausen. In deze reeks worden de pausen belicht, die geregeerd hebben tijdens het bestaan van het Heilige Roomse Rijk (het Eerste Duitse Rijk). De wederzijdse beïnvloeding van pausen en Duitse keizers komt hier aan het licht, samen met alle corruptie en machtsmisbruik van dien. Of hoe de katholieke kerk zeer geschaad werd door de wederzijdse machtspositie van keizers en pausen.

Barbarossa, keizer Friedrich I van het Heilige Roomse Rijk (eerste Duitse rijk), was de eerste keizer uit het adelgeslacht der Staufer. Hij heerste over het Duitse rijk als koning sinds 1147 en als keizer vanaf 1152 tot 1190. Tegenover de kerk wou hij de aloude visie uit vervlogen keizertijden herstellen: de keizer is van geboorte uit door god uitverkoren en aldus staat de kerk onder zijn gezag, bisschoppen en paus incluis. Daarmee ging hij regelrecht in tegen de evolutie doorheen de laatste eeuw waarbij de aanstelling van bisschoppen en pausen een zuivere kerkelijke aangelegenheid werden. De scheiding kerk en staat lapte hij aan zijn laars. Bovendien stapte hij in het scheepje dat slechts kort voor zijn optreden in het Duitse rijk afgevaren was: de strijd tegen de wereldlijke macht van de paus. Vooral de monnik Arnold van Brescia had de aanschaffing van de wereldlijke macht van de paus op gang gebracht en werd daarbij gretig gevolgd door talrijke grote steden in Italië, die niet alleen los wilden komen van de paus maar evenzeer van het Duitse rijk. Barbarossa maakte van de onderwerping van Italië, de afschaffing van de wereldlijke macht van de paus en het herstel van de oude keizerlijke investituur tot zijn hoofddoelen.

Reeds in de vorige posting zagen we hoe hij daarbij in botsing kwam met paus Adrianus IV, die Barbarossa tot keizer had gekroond. De paus wou met alle middelen zijn wereldlijke macht verdedigen. In 1159 stierf hij echter.

Paus Alexander III (1159-1181) en tegenpaus Victor IV

Bij de dood van Adrianus IV stond Barbarossa voor het eerst als keizer voor een mogelijkheid om de pauskeuze te beïnvloeden naar de aloude gewoonte van Duitse keizers in lang vervlogen tijden. Terwijl de kardinalen een nieuwe paus kozen, liet Barbarossa het Romeinse volk oproepen om naar het oude recht uit de 10de-11de eeuw een paus te kiezen. Ook een klein aantal kardinalen in de curie kon overtuigd worden. Toen de meerderheid van de kardinalen het hoofd van de curie verkozen tot paus Alexander III, stormden bewapende mannen de zaal binnen en stelden een andere kardinaal als paus aan, gesteund door een kleine minderheid van de curie-leden. Dat werd tegenpaus Victor IV. Deze eiste met zijn aanhangers de erkenning door alle kardinalen. Reeds voor de pauskeuze was men overeengekomen dat een volgende paus slechts bij eenstemmigheid kon verkozen worden. Victor IV verwierp dan ook de keuze van Alexander III, daarbij hij wel in alle talen zweeg over het feit dat ook hij niet bij eenstemmigheid gekozen was (laat staan dat er van een verkiezing zou geweest zijn). Alexander III liet zich daarop bekleden met de pauselijke gewaden... Victor IV trok die echter van zijn lijf en eigende ze zichzelf toe.

Barbarrossa en Alexander III waren al voor de pauskeuze van die laatste aartsvijanden geworden. Twee jaar tevoren, in 1157, wou paus Adrianus IV een poging ondernemen om vrede te sluiten met Barbarossa. Daartoe had hij een schrijven opgesteld dat Alexander III, - toen nog hoofd van de curie – aan Barbarossa overhandigde. De bisschop van Keulen had die brief dan vertaald. Maar daarbij was een fout ingeslopen. Adrianus IV had geschreven dat de keizer voor zijn keizersschap het "beneficium" van de paus kreeg. Daarmee wou de paus uitdrukken dat Barbarossa het keizersschap gegund was. Maar de bisschop van Keulen vertaalde dit door "een onderdanigheid aan de paus". Barbarossa was meer dan woedend. Nu vroeg hij aan Alexander III, toen aldus nog kardinaal, wat dit te betekenen had. Die laatste voelde de nattigheid. Hij wist dat Barbarossa de wereldlijke macht van de paus wou breken. Hij repliceerde dan ook heel gevat: "Aan wie heeft de keizer zijn ambt te danken?". Toen ontstond de vete tussen Barbarossa en Alexander III.

Alexander III hervormde het rechtssysteem van het Vaticaan

Het pausschap van Alexander III was uitzonderlijk lang (van 1159 tot 1181). In die ongeveer twintig jaren overheersten twee thema's het Vaticaan. Enerzijds de aanhoudende strijd tegen Barbarossa en anderzijds en juridische hervorming van het recht in het Vaticaan. Dat laatste maakte Alexander III tot een van de belangrijkste pausen uit de Middeleeuwen. Hij was van opleiding een jurist en gaf het recht in het Vaticaan een definitieve juridische grondslag. Het is deze paus die de decreten van het Vaticaan geldend maakte voor de hele katholieke kerk in de wereld.

Barbarossa en zijn pogingen tot erkenning van tegenpaus Victor IV

Maar zoals gezegd, de strijd tussen Barbarossa en Alexander III was het tweede hoofdthema gedurende die twintig jaren. Deze strijd verliep vaak tot in het haast belachelijke. Zo riep Barbarossa in 1160 een bisschoppensynode samen in Padua. De keizer had al lang geen bevoegdheid meer om synodes samen te roepen, maar Barbarossa wou herstel van de keizerlijke macht over de kerk en dus... Op die synode werd Victor IV door de meerderheid der bisschoppen (al of niet onder dwang) erkend als paus. Alexander III verscheen niet op die synode. Volgens de ene bronnen weigerde hij, volgens andere bronnen zou Barbarossa hem en zijn gevolg de deur gesloten gehouden hebben. Daarop vervaardigde Barbarossa de rijksban over Alexander III, en tegenpaus Victor IV sloeg Alexander in de kerkban. En hoe reageerde Alexander? Net hetzelfde...

Al even vreemd was de steun die Barbarossa zocht bij andere koningen in Europa. Zo had hij in 1162 een samenkomst gepland met de Franse koning Louis VII op een brug over de Saone. Daar zouden de twee pausen ook moeten verschijnen. Nu sprak Barbarossa met Louis VII af dat, indien een van de pausen niet op de brug zou opdagen, de andere door beide monarchen zou erkend worden als enige en echte paus. Belachelijk, maar ja... Alexander III liet zich niet op die wijze vernederen en verscheen niet. De Franse koning wist echter dat de meerderheid van de Franse bisschoppen achter Alexander III stond en was overigens gebonden door een vergadering in Toulouse twee jaar terug, waarop zowel Engeland, Frankrijk, Spanje, Noorwegen als Ierland Alexander III erkend hadden. Hij vroeg dan ook aan Barbarossa om nog geduld te hebben. Maar die laatste wou nu definitief de erkenning van Victor IV doordrukken en riep zo snel mogelijk een concilie samen! Ja, niet alleen synodes, maar zelfs concilies kon de keizer samenroepen. Dat concilie kwam samen en tot verbijstering van Barbarossa werd Alexander III bevestigds als paus.

Tegenpaus Paschalis III

In 1164 stierf tegenpaus Victor IV. Zijn aanhangers verkozen daarop een andere kardinaal als tegenpaus, Paschalis III. Die kreeg dan ook de steun van Barbarossa, hoewel zelfs in het Duitse rijk meer en meer bisschoppen Alexander III erkend hadden. In Italië groeide de tegenstand tegen Barbarossa, niet alleen door zijn verwerping van Alexander III door de keizer, maar veel meer door een onafhankelijkheidsbeweging. Barbarossa trok dan ook met een groot leger naar Italië, geflankeerd door een al even uitgebreid leger van de bisschop van Keulen. Die laatste zou orde op zaken stellen in Rome en tegenpaus Paschalis doen aanvaarden. In een mum van tijd was Milaan gevallen en viel de ene Noord-Italiaanse stad na de andere. Vanuit Milaan schonk Barbarossa de relikwieën van de Drie Koningen aan de bisschop van Keulen uit dank voor zijn steun. Die relikwieën rusten sinds dat jaar nog steeds in de Dom van Keulen. Paschalis III verklaarde uit dankbaarheid voor de militaire steun de oude keizer Karel de Grote uit de 8ste-9de eeuw heilig. Niet slecht hé... een heiligverklaring kan aldus ook een koopje zijn... Waarom zou god niet openstaan voor een beetje corruptie?? Ook kroonde hij de echtgenote van Barbarossa tot keizerin.

Tegenpaus Calixtus III en de knieval van Barbarossa

In 1168 stierf Paschalis III en werd Calixtus III gekozen tot tegenpaus. [Wees niet al te ongerust over de nummering van tegenpausen. Deze is in de geschiedenis vaak fout gelopen.] Ondertussen was er ook in Engeland weerstand ontstaan tegen Alexander III. King Henry II steunde Barbarossa in de overtuiging, dat de kerk niets met wereldlijke macht te doen heeft. In 1164 onderwierp hij per koninklijk besluit de kerk aan het koninklijke gezag, tegen de wil van de meeste Engelse bisschoppen in. Henry II ging echter met stalen vuist tegen de opstandige bisschoppen in. Thomas Becket moest het gelag betalen en werd vermoord in Canterbury. In 1174 kon Alexander III zijn gezag echter herstellen over de Engelse katholieke kerk en dwong king Henry II tot onderwerping. Deze had geen aanhang meer en knielde voor de paus. Alexander III liet toen even zijn 'macht' gelden: hij liet de Engelse koning geselen in de kathedraal van Canterbury en dwong hem de hele daaropvolgende nacht te bidden aan het graf van Thomas Becket. Of hoe de paus zo zijn manieren had om zijn wereldlijke macht te vestigen... God is toch een god van toorn en bestraffing, of niet?

Ook Barbarossa zou weldra moeten voelen wie de lakens op aarde uitdeelt. In 1176 waren alweer heel wat noordelijke steden van Italië, in opstand gekomen tegen de Duitse keizer. Veel van die Lombardische steden werden militair gesteund door het pauselijke leger. Barbarossa trok aldus weer naar Italië, maar moest een van de zwaarste nederlagen in zijn loopbaan ondergaan. Alexander III eiste daarop de rekening als paus en ... Barbarossa knielde neer! Zijn lange strijd tegen de wereldlijke macht van een paus was roemloos beëindigd. Als keizer werd hij niet vernederd zoals een koning zou moeten ondergaan, maar hij moest de pauselijke waarde van tegenpaus Calixtus III afzweren. De gebroken Barbarossa voldeed aan die eis. Calixtus III begaf zich naar Alexander III en knielde eveneens, maar hij bleef zich nadien toch nog verzetten, ook al was dat tegen de wens van Barbarossa in..

Tegenpaus Innocentius III

De aanhangers van Calixtus III wilden van geen ophouden weten en verkozen een volgende tegenpaus, Innocentius III, eveneens tegen de wil van Barbarossa in. Die kerel werd echter door de milities van paus Alexander III opgepakt en levenslang opgesloten in een klooster. Opgeruimd staat netjes... of hoe paus Alexander III zo zijn manier had om het gezag uit te oefenen. Innocentius III was de laatse tegenpaus tot in 1328. Even later organiseerde de paus het derde Lateraans concilie waarop besloten werd om een pauskeuze afhankelijk te maken van een 2/3de meerderheid der kardinalen. Enige tijd later ontstond in Rome een volksopstand tegen de paus. Ook nu weer was de wereldlijke macht van de paus over de stad de grote inzet. Alexander III moest vluchten en stierf in ballingschap in 1181.

Volgende week zien hoe een reeks andere pausen kennis zal moeten maken net Barbarossa, die toch nog steeds de oude vos bleef ondanks zijn knieval voor Alexander III...

 

PAUSEN ONDER DUITSE KEIZERS

Johannes XII (955-964)   (20 mei 2007)

Leo VIII (964-965) en Benedictus V (964)   (27 mei 2007)

Johannes XIII (965-972)   (3 jun 2007)

Pausen onder keizer Otto II (973-985)   (10 jun 2007)

Johannes XV (985-996)   (24 jun 2007)

Gregorius V (996-999)   (2 sept 2007)

Silvester II (999-1003)   (9 sept 2007)

Pausen van 1003 tot 1012   (16 sept 2007)

Benedictus VIII (1012-1024)   (23 sept 2007)

Johannes XIX (1024-1032)   (30 sept 2007)

Benedictus IX (1032-1048)   (7 okt 2007)

Leo IX (1049-1054)   (14 okt 2007)

Victor II en Stefanus IX   (21 okt 2007)

Nicolaas II(1058-1061) en tegenpaus Benedictus X   (4 nov 2007)

Alexander II (1061-1073) en tegenpaus Honorius II   (11 nov 2007)

Gregorius VII (1073-1085) eerste deel   (18 nov 2007)

Gregorius VII (1073-1085) tweede deel   (25 nov 2007)

Machsspel en de eerste kruistocht   (2 dec 2007)

Paschalis II (1099 – 1118) en enkele tegenpausen   (9 dec 2007)

Einde van de Investituurstrijd in 1122   (13 jan 2008)

Paus Honorius II (1124-1130)   (20 jan 2008)

Paus Innocentius II (1130-1143) en tegenpausen   (27 jan 2008)

Invloedrijke monniken in 11de-12de eeuw   (10 feb 2008)

Eugenius III (1145-1153) en twee voorgangers   (17 feb 2008)

Adrianus IV (1154-1159) en Barbarossa   (24 feb 2008)

Alexander III (1159-1181), tegenpausen en Barbarossa   (2 maa 2008)

14:28 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (1) | Tags: paus, keizer |  Facebook |

Commentaren

Dag Sebastian Fijn dat je weer eens langs kwam. En terwijl Emma heel Europa omver blaasde zat ik lekker warm thuis te cocoonen ;-))
Groetjes en nog een fijne zondag.

Gepost door: emmy | 02-03-08

De commentaren zijn gesloten.