24-02-08

Pausen onder Duitse kezers: Adrianus IV

Vatikan
Pausen onder Duitse keizers

Barbarossa versus paus Adrianus IV (1154-1159)

De adel had Europa gedurende eeuwen en eeuwen letterlijk in zijn bezit en zocht steeds macht uit oefenen op de pausen. In deze reeks worden de pausen belicht, die geregeerd hebben tijdens het bestaan van het Heilige Roomse Rijk (het Eerste Duitse Rijk). De wederzijdse beïnvloeding van pausen en Duitse keizers komt hier aan het licht, samen met alle corruptie en machtsmisbruik van dien. Of hoe de katholieke kerk zeer geschaad werd door de wederzijdse machtspositie van keizers en pausen.

In de vorige posting over pausen onder Duitse keizers werd een belangrijke overeenkomst vermeld tussen de nieuwe koning van Duitsland, Friedrich I, Barbarossa genaamd, en paus Eugenius III: het verdrag van Konstanz 1152. Toch nog even de belangrijkste punten eruit herhalen, gezien die later een grote rol zullen spelen in de verhouding keizer-paus:

  • De paus kroont Barbarossa tot keizer in 1154.
  • De keizer helpt de paus tegen de Roomse commune. Die eiste immers afstand van de paus van zijn wereldlijke macht.
  • De keizer verhindert dat Byzantium Zuid-Italië verovert.
  • De keizer sluit geen banden met de Noormannen, tenzij de paus dit wil
  • De paus vervangt alle bisschoppen in het Duitse rijk die niet op dezelfde golflengte lagen met Barbarossa.

Barbarossa
grootbeeld

Barbarossa, sculptuur in Kyffhäuser
Wat is de betekenis van dat alles? Het belangrijkste in dit verdrag is de houding van Barbarossa tegenover de kerk. Hij wou de keizerlijke investituur, het recht om zelf bisschoppen te benoemen, herinvoeren. Dat bleek al uit het laatste hierboven vermeld punt. Hij erkende de paus ook niet als macht in de wereld. Het kon niet zijn, dat de paus meer invloed had in de wereld dan de Duitse keizer. Ergens lag zijn houding in de lijn van de opstand in Rome tegen de wereldlijke macht van een paus. En dat zal ernstige gevolgen hebben in 1155. En wat de relaties met Byzantium betreft had hij ook heel andere inzichten dan de paus. Hij wou een goede verstandhouding met Byzantium en was daartoe zelfs bereid een huwelijk aan te gaan met een vrouw uit de Byzantijnse keizerlijke familie.

Paus Anastasius IV (1153-1154)

Paus Eugenius III stierf in 1153, een jaar voor hij Barbarossa tot keizer zou kronen. Hij werd opgevolgd door paus Anastasius IV die zoals gebruikelijk door de kardinalen gekozen werd. Barbarossa had geen invloed op die keuze, wellicht tot spijt van hemzelf, maar hij was nu eenmaal nog geen keizer, dus moest hij zich plooien. Toch liet hij die paus duidelijk voelen, dat hij het recht had op benoeming van bisschoppen. Hij stelde een eigen pionnetje aan tot bisschop van Magdeburg. Dat zorgde voor spanning met Rome. Slechts na heel wat discussies verzoende paus Anastasius IV zich met deze stap van Barbarossa. Een weinig later in 1154 stierf de paus.

Paus Adrianus IV (1154-1159)

Weer pech voor Barbarossa: hij was nog steeds geen keizer als de tweede paus voor zijn neus stierf. Weer kon hij zijn invloed niet laten gelden. Adrianus IV volgde Anastasius IV op. Adrianus was van Engelse afkomst (de enige Engelse paus tot nu toe). Hij was de zoon van een Engelse monnik in St-Alban (Frankrijk). Hijzelf werd ook monnik en leefde in Frankrijk tot hij benoemd werd tot kardinaal.

Als paus wou hij op de allereerst plaats schoon schip maken met de Roomse commune en met de Noormannen:

De Roomse commune streed nu reeds jaren tegen elke paus. Zoals vermeld wou Rome de wereldlijke macht van de paus breken en Arnold van Brescia steunde hen daarin. U weet nog wel, hoe Arnold van Brescia, pater augustijn, deemoed en eenvoud wou van een paus als voorbeeld voor de christenen. Wereldlijke macht is niets naders dan een belemmering daartoe, aldus Arnold. De Roomse commune zag dan weer de afbraak van de pauselijke macht als middel om zelf meer macht te krijgen.

ROND DIT THEMA
Noormannen    op Sicilië

Byzantium   geschiedenis

Arnold van Brescia   levensloop
De Noormannen op Sicilë was het tweede probleem van de laatste pausen. Hun koning, Roger II, had nauwe banden gesmeed met Arabische volkeren, wat de paus als een direct gevaar zag voor de christenen. De Noormannen hadden in het verleden de paus steeds gesteund in militaire acties, die steun viel echter weg door de tegenstellingen. In het begin van 1154 stierf Roger II en werd opgevolgd door zijn zoon Wilhelm I. Deze had nog verder gaande plannen dan zijn vader. Niet alleen de relaties met Arabische volkeren moesten aangehouden worden, maar hij wou ook gebiedsuitbreiding in Zuid-Italë en dat was natuurlijk een rechtstreekse aanval op de paus, gezien Zuid-Italië deel was van de kerkelijke staat.

In datzelfde jaar 1154 trok Barbarossa naar Italië om zich tot keizer te laten kronen. Paus Adrianius IV eist onmiddellijk de toepassing van het verdrag van Konstanz. Met name eiste hij sancties tegen de Roomse commune en de bestrijding van de Noormannen. Barbarossa liet daarop Arnold van Brescia aanhouden. Deze werd levend verbrand op de stapel. Dat was zijn eerste stap om aan het verlangen van de paus te voldoen. Daarop werd hij tot keizer gekroond. Het verdrag van Konstanz leek aldus gerespecteerd te zijn door beide partijen, maar... verder zou het niet gaan!

Toenemende breuk tussen paus Adrianus IV en Barbarossa

Paus Adrianus eiste na de kroning de inzet van het keizerlijke leger tegen de Roomse commune. Samen met het beperkte pauselijke leger werd een veldslag geleverd, maar de keizerlijke troepen gingen niet voluit. De paus verloor die slag en keizer Friedrich I (Barbarossa) was daar ergens tevreden mee. Hij wou trouwens ook de indijking van de wereldlijke macht van de paus., net als de Romeinse adel. De manke steun tegen Rome was dan ook een eerste inbreuk op het verdrag van Konstanz. Het machtsspelletje tussen keizer en paus was begonnen. Een tweede inbreuk zou weldra volgen...

De paus eiste de inzet van het keizerlijke leger tegen de Noormannen. Nu was Barbarossa daar wel toe bereid, maar zijn raadsleden (Duitse vorsten) verzetten zich. Ondertussen had een ontmoeting plaats met Byzantijnse afgevaardigden. Deze wezen de keizer op een oude overeenkomst (zie een vorige posting) tussen Byzantium en het Duitse Rijk, waarbij zij gezamenlijk de Noormannen zouden bestrijden en Sicilië in het Byzantijnse rijk zou ingelijfd worden. Wat moest hij nu doen? Zijn raadgevers volgen en de Noormannen niet aanvallen, of de oude overeenkomst met Byzantium naleven en parallel daaraan de wens van de paus voldoen? Hij koos voor het standpunt van zijn raadsheren, de tweede inbreuk op het verdrag van Konstanz.

Uiteindelijke breuk tussen paus Adrianus IV en Barbarossa

De Byzantijnen bleven echter bij hun intentie de Noormannen definitief uit te schakelen en hun macht in te stellen in Zuid-Italië en Sicilië. Er werden contacten belegd met de paus. Deze zag nu plots een bondgenoot in Byzantium om de Noormannen te straffen voor hun banden met Arabische volkeren. Bovendien zag hij in een samenwerking met Byzantium een ideale gelegenheid om de tegenstellingen tussen de katholieken in het Westen en de orthodoxen in het Oosten met elkaar te verzoenen. Er kwamen dan ook meerdere gesprekken tussen beide kerken, maar resultaten kwamen er niet uit de bus om dezelfde reden als de huidige paus Benedictus XVI in zijn pogingen om katholieken en protestanten te verenigen: de visie dat de paus van Rome het hoofd is van de hele christelijke wereld. Er was echter wel een punt dat tegen een samenwerking met Byzantium speelde: militaire acties van Byzantium in Zuid-Italië konden betekenen dat delen van de kerkelijke staat verloren gingen aan dat rijk.

paus Adrianus IV
grootbeeld

paus Adrianus IV, Engelse paus in permanent conflict met Barbarossa
En inderdaad... in een relatief korte tijd was de belangrijkste stad van Zuid-Italië, Brindisi, in de handen van Byzantium gevallen. Daar kwam het tot een bloedige slag tussen Byzantium en de Noormannnen. Die laatsten waren immers ook uit op een deel van Zuid-Italië en waren met een sterk leger vanuit Sicilië naar Brindisi getrokken. Zij versloegen het Byzantijnse leger. Al met al hebben daardoor de Noormannen aan de paus een grote dienst bewezen. Zuid-Italië bleef gevrijwaard van Byzantijnse bezetting.

Paus Adrianus IV verzoende daardoor met de Noormannen en deze boden hem opnieuw militairesteun aan bij conflicten. Hun banden met Arabische volkeren waren plots geen belemmering meer. Dank zij de inzet van hun koning Wilhelm I werd zelfs het probleem met de Roomse commune opgelost. De Noormannen betaalden een 'afkoopsom' aan de stad Rome om de paus er in ere te herstellen zonder dat zijn wereldlijke macht aangetast werd.

De situatie was aldus geheel veranderd. Er heerste weer vrede met de Noormannen en meer zelfs: de banden tussen Byzantium en de paus werden verstevigd, omdat Adrianus IV verder wou werken aan verzoening tussen katholieken en orthodoxen. De gevolgen van dit alles zijn niet te onderschatten. De band tussen het Duitse Rijk en de paus werd erdoor ongedaan gemaakt. De breuk tussen hem en Barbarossa (en heel het Duitse rijk) was een feit geworden. De kerkelijke staat onderhield nu nauwere banden met Byzantium. Tja... heeft het ooit in de geschiedenis al eens geboterd tussen Duitsers (in dit geval Barbarossa) en Engelsen (in dit geval de Engelse paus)??

Barbarossa kon het daar niet bij laten. Hij trok in 1158 een tweede maal naar Italië, botste daar echter op felle weerstand van zowel Rome als heel Noord-Italië. Na zware tussenkomsten kon hij echter het tij doen keren, waardoor Noord-Italië opnieuw onder zijn gezag kwam. Maar ook in Rome verstevigde hij zijn invloed. Dat was dan weer tegen de wens van de paus. Die stond op het punt Barbarossa daarvoor te excommuniceren, toen hij echter stierf, 1159.

Een volgende pauskeuze kwam eraan en... nu was Barbarossa keizer, dus... nu zou hij eens laten zien wie de pauskeuze bepaalt! Dat zien we komende zondag.

 

PAUSEN ONDER DUITSE KEIZERS

Johannes XII (955-964)   (20 mei 2007)

Leo VIII (964-965) en Benedictus V (964)   (27 mei 2007)

Johannes XIII (965-972)   (3 jun 2007)

Pausen onder keizer Otto II (973-985)   (10 jun 2007)

Johannes XV (985-996)   (24 jun 2007)

Gregorius V (996-999)   (2 sept 2007)

Silvester II (999-1003)   (9 sept 2007)

Pausen van 1003 tot 1012   (16 sept 2007)

Benedictus VIII (1012-1024)   (23 sept 2007)

Johannes XIX (1024-1032)   (30 sept 2007)

Benedictus IX (1032-1048)   (7 okt 2007)

Leo IX (1049-1054)   (14 okt 2007)

Victor II en Stefanus IX   (21 okt 2007)

Nicolaas II(1058-1061) en tegenpaus Benedictus X   (4 nov 2007)

Alexander II (1061-1073) en tegenpaus Honorius II   (11 nov 2007)

Gregorius VII (1073-1085) eerste deel   (18 nov 2007)

Gregorius VII (1073-1085) tweede deel   (25 nov 2007)

Machsspel en de eerste kruistocht   (2 dec 2007)

Paschalis II (1099 – 1118) en enkele tegenpausen   (9 dec 2007)

Einde van de Investituurstrijd in 1122   (13 jan 2008)

Paus Honorius II (1124-1130)   (20 jan 2008)

Paus Innocentius II (1130-1143) en tegenpausen   (27 jan 2008)

Invloedrijke monniken in 11de-12de eeuw   (10 feb 2008)

Eugenius III (1145-1153) en twee voorgangers   (17 feb 2008)

Adrianus IV (1154-1159) en Barbarossa   (24 feb 2008)

15:12 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: paus, keizer, barbarossa |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.