20-02-08

Weimarrepubliek: Paul von Hindenburg

weimar
Weimarrepubliek

Paul von Hindenburg: conservatieve wind

Nevenstaand plakkaat van de socialisten, de sociaal-democraten, geeft het beste weer, hoe Duitsland zwalpte in de jaren tussen de twee wereldoorlogen: de Weimarrepubliek. Zwalpen is hier het gepaste woord. In deze periode van 1919 tot 1933 lagen vier politieke strekkingen dwars op elkaar en bepaalden de pogingen tot opgang van de democratie en uiteindelijk ondergang van de democratie. Twee strekkingen werkten relatief goed met elkaar samen: aan de linkse kant de socialisten (SPD) die zich de ware democraten noemden, en aan de rechtse kant de conservatieven (Zentrum) die eigenlijk meer aan het oude keizerrijk bleven hangen dan aan democratie, en de liberalen die zich gelijk aan de conservatieven opstelden. Uiterst links van de socialisten bewoog zich de derde strekking: de communisten (KPD) die radicaal een democratie verwierpen en een radenrepubliek (sowjetrepubliek) naar het voorbeeld van Moskou nastreefden. En uiteindelijk vormden de nationalisten en nationaal-socialisten van Hitler de vierde strekking, die het uiteindelijk zou halen... Zij streefden evenmin een democratie na en dwongen een dictatuur op. Maar niet alleen de tegenstellingen tussen de vier politieke strekkingen leidden tot de agonie van de jonge Duitse democratie. Een ware leidraad doorheen deze jaren is het Verdrag van Versailles, vredesregeling na de Eerste Wereldoorlog. waarvan de gevolgen loodzwaar doorwogen. En een al even noodlottige leidraad is de grondwet van de Weimarrepubliek die de val van de ene regering na de andere mogelijk maakte. Boven dat alles kwam dan nog de beurscrash van New York, die het spel van Hitler in de hand werkte.

PROBLEMEN REPUBLIEK
Verdrag van Versailles   Vredesvoorwaarden

Grondwet   staatsorganisatie

Grondwet   grondrechten

Dolkstootlegende   erfenis uit oorlog

Ambtenarij   niet democratisch

Justitie   niet democratisch

Groener-Ebert-Pact   militair tegen communisten

Reichswehr   leger, staat in de staat

Vrijkorpsen   paramilitair
Zoals in de vorige posting vermeld, stierf rijkspresident Friedrich Ebert op 28 februari 1925. Er moest dan ook een nieuwe president gekozen worden. Dat hield in, dat in 1925 de wel belangrijkste verkiezingen plaatsgrepen in de Weimarrepubliek want...

PERSONEN
Paul von Hindenburg   generaal, tegenstander verdrag van Versailles, monarchist, rechtse conservatieve gerichtheid, rijkspresident 1925-1933

Erich Ludendorff   generaal, tegenstander Vrede van Versailles, nazist, putschist, dictatuur-gericht

Een rijkspresident had zeer ruime machten. Hij kon naar eigen oordeel de Reichstag buiten spel zetten (afzetten). Tevens besliste hij over de benoeming van een Rijkskanselier, en dus over de regering. De Reichstag kon enkel maar een advies uitbrengen en de benoeming goedkeuren, of door wantrouwensvragen de kanselier afzetten. De rijkspresident had ook het opperbevel over het rijksleger en hij kon ten allen tijden noodwetten uitvaardigen los van het wetgevende orgaan, de Reichstag. Ja, een rijkspresident in de Weimarrepubliek was een soort "Ersatz-Kaiser".

Toen de verkiezingen gepland waren voor 29 maart 1925, probeerden dan ook alle strekkingen binnen het politieke wereldje hun mannetje op de voorgrond te brengen. De verkiezing zelf gebeurde door het volk. De kandidaat die de absolute meerderheid haalde, won. Maar er haalde niemand een meerderheid. Er moest dan ook een tweede beurt komen, waarbij diegene gekozen is, die de meeste stemmen haalde.

Het zag ernaar uit, dat men in een impasse zou komen in de voorbereidingen tot die tweede beurt. De partijen en partijtjes geraakten het maar niet eens om een valabel kandidaat naar voren te brengen. Tot... tot de meer rechtsgezinde partijen op het idee kwamen om een generaal-veldmaarschalk op rust aan te spreken: Paul von Hindenburg. Die rechtse partijen waren in hoofdzaak: De DVP (liberalen met Gustav Stresemann als voorzitter), BVP (Bayerse conservatieven), de Bayerse boerenbond, enkele kleinere partijen en ook de DNVP, een partij van hoofdzakelijk nationalisten. De Zentrumpartij, de conservatieven, stonden niet dwars op dat voorstel, maar hadden hun eigen sterke kandidaat. Adolph Hitler gaf echter ook zijn steun aan die keuze.

Paul von Hindeburg

Paul von Hindenburg als kadett
Paul von Hindeburg: monarchist tot in de kist

Wie is deze Paul von Hindenburg, die zo bekend is, onder andere door zijn houding tegenover Hitler in 1933, en naar wie meerdere hedendaagse instellingen genaamd zijn en naar wie ook de grootste Duitse zeppelin ooit genaamd is? Wel, Paul was het zoontje van een rijke adellijke familie. Hij werd geboren in 1847 en volgde eens in de puberjaren de kadettenschool. Als achtienjarige werd hij aangesteld als 'page' van koningin Elisabeth, de weduwe van de Pruisische koning Friedrich Wilhelm IV. Daar moet hij zijn onvoorwaardelijke hang aan het koninghuis opgedaan hebben. Een jaartje later werd hij als 17-jarige reeds luitenant in het leger. Er zijn een aantal feiten die erop wijzen hoezeer hij koningsgezind was, meer dan (waarschijnlijk) wie ook. Zo bijvoorbeeld werden in 1871 op het einde van de Frans-Duitse oorlog enkele vooraanstaande hogeren uit het leger uitgenodigd aanwezig te zijn bij de uitroeping van het Tweede Duitse Rijk in het kasteel van Versailles. Daar werd Wilhelm I de eerste keizer van dat nieuwe rijk. Paul von Hindenburg was een van de weinige militaire uitgenodigden. Toen in 1888 keizer Wilhelm I overleed, flankeerde Paul samen met enkele andere officieren de lijkwagen. Hij stond er persoonlijk op deze taak te mogen vervullen.

Duitsland roept hem ter hulp in de Eerste Wereldoorlog

Ja, Paul von Hindenburg was monarchist tot in de kist. In 1911 was hij reeds 64 jaar oud en vroeg zijn pensioen aan. Hij zal voorzeker genoten hebben van de rust. maar... De Eerste Wereldoorlog brak uit. Paul had er niet echt vertrouwen in. Hij wou per se terug in het leger om mee te vechten aan de zijde van 'zijn' keizer, Wilhelm II. Aanvankelijk weigerde men een gepensioneerde terug op te nemen. Maar aan het oostfront leed het keizerlijke leger de ene nederlaag na de andere. Uit nood riep men dan Paul von Hindenburg terug. Hij werd aangesteld als opperbevelhebber van de troepen aan het oostelijk front. Aan zijn zijde werd een generaal, Erich Ludendorff, aangesteld als stafchef. Ludendorff ken u met zekerheid uit vorige postings. Die was ook wel monarchist, had echter eerder dictatoriale trekjes in zich. Samen bewerkten de twee een overweldigende overwinning aan het oostfront. Die overwinning gaf Paul von Hindenburg een naam als geen ander. Hij wed beroemd en geëerd in heel Duitsland. Men bevorderde hem tot generaal-veldmaarschalk. Tussen haakjes: eigenlijk was die overwinning te danken aan Erich Ludendorff. Paul von Hindenburg liet Ludendorff alle strategieën uitbouwen en hield zich als 'gepensioneerde' eerder op de achtergrond. Hijzelf schreef daar later over: "Ik heb goed geslapen aan het front!"

In 1916 werd hij nog meer beloond voor zijn diensten. Hij werd samen met Erich Ludendorff aangesteld als opperbevelhebber van heel het leger. In die tijd verzwakte de invloed van keizer Wilhelm II en namen de twee generaals de leiding van zowel het leger als van heel Duitsland op zich. En weer eens was het in hoofdzaak Ludendorff die de strategie en handelswijze in grote mate bepaalde. Dat had tot gevolg dat die twee meer dictatoriaal optraden tot ergernis van de Duitse bevolking en de socialisten. Het gevolg kennen we ervan. De socialisten haalden het in populariteit en dirigeerden de Novemberrevolutie 1918.

In 1919, toen het verdrag van Versailles getekend werd, was Paul von Hindenburg zeer teleurgesteld door de inhoud ervan. Hij zag het niet meer zitten en liet zich ontslaan uit al zijn functies. Hij trok zich terug als gepensioneerde, echter slechts nadat hij samen met Erich Ludendorff de dolkstootlegende deed ontstaan... ja, eigenlijk alweer een zet van Ludendorff met Paul von Hindenburg in de achtergrond.

Duitsland roept een tweede maal Paul von Hindenburg ter hulp

En zo komen aan het jaar 1924. De rechts partijen hadden hem dus gevraagd opnieuw actief te worden, ditmaal in de politiek. Hij weigerde aanvankelijk, was reeds 77 jaar oud. Maar uiteindelijk gaf hij toch toe. Merkwaardig is, dat hij slechts besliste na... inderdaad, na de afgezette keizer Wilhelm II op te zoeken in zijn asiel in het plaatsje Doorn in Nederland. Wat zullen die twee besproken hebben? Mogelijk zal Paul het akkoord gevraagd hebben van 'zijn' keizer om de president te worden van een niet-monarchistische democratie, wat ergens tegen zijn levenshouding in ging.

Paul von Hindenburg
grootbeeld

Paul von Hindenburg als rijkspresident, gefotografeerd in 1927
De reacties bleven niet uit, toen het nieuws bekend werd. Vooral Gustav Stresemann, de voorzitter van de DVP, de nationaal-liberalen die een van de belangrijkste partijen was die Paul von Hindenburg voorgesteld had, verweerde zich, ook al was hij voorzitter van de die partij. Hij was rijksminister voor Buitenlandse zaken en pragmaticus. Hij vreesde in hoofdzaak de angst van de geallieerden voor een zo uitgesproken monarchist als von Hindenburg, die trouwens ook dictatoriale trekjes vertoonde in de oorlogsjaren. Bovendien stond Paul von Hindenburg op de lijst van de 'oorlogsmisdadigers' en moest hij eigenlijk uitgeleverd worden aan de geallieerden. Die laatsten reageerden precies zoals Stresemann het vreesde.

POLITIEKE PARTIJEN
KPD   communisten, niet democratisch

USPD   linkse socialisten

SPD   gematigde socialisten

ZENTRUM   conservatieven

DDP   linkse liberalen

BVP   Bayerse conservatieven

DVP   nationalistische liberalen

DNVP   nationalisten, niet democratisch

NSDAP   nazi's, niet democratisch
Zowel de USA, Frankrijk als Groot-Brittannië lieten hun ongenoegen blijken. In Londen reageerde men niet al te overdreven, maar liet men toch verstaan, dat zo iets niet kon. Winston Churchill, de grote man uit de Tweede Wereldoorlog, was toen in 1925 Engels minister voor Financiën. Hij verwoordde met laconieke - typisch Engels - woorden zijn houding: "... a restauration of the imperial monarchy on the English model would be the most sensible, but least fashionable thing to do!" Daarbij uitte hij zijn vrees, dat Paul von Hindenburg een herstel van de monarchie zou nastreven en verhoopte dan maar, dat hij het zou doen naar het Engelse model van een parlementaire monarchie. Zijn vrees echter voor een ondemocratisch herstelde monarchie was niet ongegrond. Een Duits rijkspresident kon immers uit eigen beweging de Reichstag uitschakelen en noodwetten uitroepen, met andere woorden dictatoriaal optreden.

Nu goed, op 26 april 1925 had de tweede ronde van de presidentsverkiezingen plaats en... Paul von Hindenburg won.

Conservatieve ommezwaai in de Weimarrepubliek

Na enkele weken bleek reeds, dat hij geen dictatuur wou instellen. En ook latere jaren bewezen dit. Hij heeft nooit zijn recht op noodwetten gebruikt tot in 1930. Ook streefde hij geen herstel van de monarchie na, tot verbazing van zeer velen. Integendeel bleef hij trouw aan de grondwet van de Weimarrepubliek. Inzake het buitenland liet hij alle bevoegdheid aan Gustav Stresemann en zijn politiek van toenadering. Stresemann en ook de geallieerden lieten dan ook hun wantrouwen varen.

Wel drukte Paul von Hindenburg zijn conservatieve stempel op de hele politiek van het land. Hij maakte er een eer van om de socialisten, en zeker de communisten, geen kans te gunnen, hoewel hij later in de jaren twintig daar even zal op moeten terugkomen. De nationalisten van de DNVP waren teleurgesteld. Zij hadden achter de kandidatuur van Hindenburg gestaan, in de heimelijke hoop, dat hij een dictatuur zou nastreven. En Hitler... die was al evenzeer ontgoocheld.

Het bleef echter rustig in Duitsland. De communisten hielden zich kalm en Hitler bleef bij zijn mening om de macht te kunnen grijpen op een wettelijk wijze in plaats van met geweld. Gustav Stresemann zou nu de gouden jaren blijven beheersen. Morgen zien we zijn verdere successen.

 

WEIMARREPUBLIEK
Het ontstaan van het Verdrag van Versailles   (14 jan 2008)

De bepalingen van het Verdrag van Versailles   (15 jan 2008)

Staatsbestel naar de grondwet   (16 jan 2008)

Grondrechten en politieke partijen   (17 jan 2008)

Factoren die het de Weimarrepubliek moeilijk maakten   (18 jan 2008)

Een staatsgreep kondigt zich aan: de Kapp-putsch 1920   (21 jan 2008)

Kapp-putsch schijnbaar voltooid   (22 jan 2008)

Kapp-putsch mislukt, communisten lokken burgeroorlog uit   (23 jan 2008)

Oorlogskosten en het ultimatum van Londen in 1921   (24 jan 2008)

Oorlogskosten en het verdrag van Rapallo   (25 jan 2008)

De Duitse inflatie beginjaren twintig   (28 jan 2008)

De Rijnrepubliek   (29 jan 2008)

Het begin van de Ruhrbezetting   (30 jan 2008)

Ruhrbezetting 1923: verzet   (31 jan 2008)

Hyperinflatie 1923   (11 feb 2008)

Heropflakkering Rijnrepubliek 1923   (12 feb 2008)

Aanloop tot de Hitler-putsch   (13 feb 2008)

Hitler-putsch brengt hem in de gevangenis   (14 feb 2008)

Het Dawes-plan en de gouden jaren   (18 feb 2008)

Het einde van rijkspresident Friedrich Ebert   (19 feb 2008)

Paul von Hindenburg, conservatieve ommezwaai   (20 feb 2008)

Verdragen van Locarno verstevigen de vrede   (22 feb 2008)

Yound plan 1930   (28 feb 2008)

DNVP, extreem recht in de jaren twintig   (29 feb 2008)

Paul von Hindenburg en zijn camarilla   (03 maa 2008)

1930-1932: Eerste golf van ondemocratische maatregelen   (04 maa 2008)

1932: De democratisch Weimarrepubliek sterft   (05 maa 2008)

1932: De ultieme adrenalinestoot   (06 maa 2008)

1933: Hitler aan de macht   (07 maa 2008)

19:17 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: weimarrepubliek, monarchie, democratie |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.