19-02-08

Weimarrepubliek: het einde van Friedrich Ebert

weimar
Weimarrepubliek

Het einde van rijkspresident Friedrich Ebert

Nevenstaand plakkaat van de socialisten, de sociaal-democraten, geeft het beste weer, hoe Duitsland zwalpte in de jaren tussen de twee wereldoorlogen: de Weimarrepubliek. Zwalpen is hier het gepaste woord. In deze periode van 1919 tot 1933 lagen vier politieke strekkingen dwars op elkaar en bepaalden de pogingen tot opgang van de democratie en uiteindelijk ondergang van de democratie. Twee strekkingen werkten relatief goed met elkaar samen: aan de linkse kant de socialisten (SPD) die zich de ware democraten noemden, en aan de rechtse kant de conservatieven (Zentrum) die eigenlijk meer aan het oude keizerrijk bleven hangen dan aan democratie, en de liberalen die zich gelijk aan de conservatieven opstelden. Uiterst links van de socialisten bewoog zich de derde strekking: de communisten (KPD) die radicaal een democratie verwierpen en een radenrepubliek (sowjetrepubliek) naar het voorbeeld van Moskou nastreefden. En uiteindelijk vormden de nationalisten en nationaal-socialisten van Hitler de vierde strekking, die het uiteindelijk zou halen... Zij streefden evenmin een democratie na en dwongen een dictatuur op. Maar niet alleen de tegenstellingen tussen de vier politieke strekkingen leidden tot de agonie van de jonge Duitse democratie. Een ware leidraad doorheen deze jaren is het Verdrag van Versailles, vredesregeling na de Eerste Wereldoorlog. waarvan de gevolgen loodzwaar doorwogen. En een al even noodlottige leidraad is de grondwet van de Weimarrepubliek die de val van de ene regering na de andere mogelijk maakte. Boven dat alles kwam dan nog de beurscrash van New York, die het spel van Hitler in de hand werkte.

PROBLEMEN REPUBLIEK
Verdrag van Versailles   Vredesvoorwaarden

Grondwet   staatsorganisatie

Grondwet   grondrechten

Dolkstootlegende   erfenis uit oorlog

Ambtenarij   niet democratisch

Justitie   niet democratisch

Groener-Ebert-Pact   militair tegen communisten

Reichswehr   leger, staat in de staat

Vrijkorpsen   paramilitair
De gouden jaren sinds begin 1924 waren een zegen voor Duitsland. Alles draaide prima en de opstandige communisten hielden zich kalm, overdonderd door tussenkomsten van het rijksleger. Ook de nazi's hielden zich rustig. Hitler had het brutale geweld afgezworen (tijdelijk) om op wettelijke manieren de macht te kunnen grijpen.

In de laatste maanden van 1924 kwam een dagblad van de Mitteldeutsche Presse plots met meerdere artikels over de schuldvraag voor de Eerste Wereldoorlog. Onverbloemd werd de rijkspresident, Friedrich Ebert, beschuldigd van landverraad. Hij zou door zijn houding minstens medeschuld hebben aan de nederlaag. Dat was een regelrechte laster aan het staatshoofd. Dergelijke laster was reeds eerder geuit door andere agitators en daarover liep reeds geruime tijd een proces waarop Friedrich Ebert soms aanwezig was als getuige en eveneens als aanklager tegen de agitatoren wegens smaad. Wie zat achter deze agitatoren? Linkse radicalen? Rechtse radicalen? Het was in ieder geval een aanval op de Weimarrepubliek.

Had rijkspresident Friedrich Ebert inderdaad schuld aan de nederlaag in de oorlog? Het gerecht boog er zich over. ...

Januaristaking tijdens de Eerste Wereldoorlog

POLITIEKE PARTIJEN
KPD   communisten, niet democratisch

USPD   linkse socialisten

SPD   gematigde socialisten

ZENTRUM   conservatieven

DDP   linkse liberalen

BVP   Bayerse conservatieven

DVP   nationalistische liberalen

DNVP   nationalisten, niet democratisch

NSDAP   nazi's, niet democratisch
Friedriech Ebert, reeds van voor de oorlog voorzitter van de SPD (socialisten), heeft net voor het uitbreken van die oorlog het akkoord gegeven van zijn partij voor een goedkeuring van oorlogskredieten. Dat gebeurde weliswaar onder zware druk van Keizer Wilhelm II. Aanvankelijk waren de socialisten tegen een oorlog, maar de keizer eiste hun goedkeuring op het gevaar af een verboden partij te worden. Friedrich Ebert heeft daarop toegegeven. Nu is het echter zo, dat Ebert steeds als een monarchist is opgetreden tijdens de oorlogsjaren.

In augustus 1918, drie maanden voor het einde van de oorlog, leed het Duitse leger een smadelijke nederlaag. De opperste legerleiding zag het toen helemaal niet meer zitten. In Duitsland was het volk uitgeput door de ontberingen en de soldaten aan het front in Frankrijk en België waren op het einde van hun Latijn. De leidinggevend generaals in de opperste legerleiding waren Erich Ludendorff (kent u hem nog als man die Wolfgang Kapp steunde in zijn putsch en ook Hitler steunde in zijn putsch?) en Paul von Hindenburg. Deze twee voerden sinds 1917 een echte dictatuur in Duitsland waarbij zij de bevolking dwongen om hun laatste rijkdom af te staan ten voordele van de oorlogsindustrie en hun zonen af te staan on te vechten aan het front. Het was een keiharde dictatuur, de keizer kwam er nauwelijks in tussen. In het land reageerden in hoofdzaak de socialisten tegen deze dictatuur. Onder de socialisten waren er de gematigden van Friedrich Ebert, de meer fanatieke en pacifistische linksen (USPD) en de extreem linksen. Die laatsten organiseerden zich in de Spartakusbond (die in 1919 omgevormd werd tot een onafhankelijke communistische partij: de KDP). Vooral de communisten van de Spartakusbond organiseerden het verzet tegen de dictatuur van de opperste legerleiding, gretig gesteund weliswaar door USPD. Beiden organiseerden ze in januari 1918 een algemene staking in heel het land. Vooral de oorlogsindustrie leed er sterk onder, tot wanhoop van Erich Ludendorff en Paul von Hindenburg. Friedrich Ebert, de voorzitter van gematigd socialisten (SPD) liet zich in januari 1918 verkiezen tot lid van de stakingscommissie. Een heel vreemde stap, gezien de gematigde socialisten helemaal niet akkoord gingen met die staking. Dat konden ze ook niet, gezien zij in 1914 de steun aan de keizer gegeven hadden in een "Burgfriede". Daarbij werd overeengekomen om niet tussenbeide te komen zolang de oorlog duurde, noch politiek noch maatschappelijk via vakbonden. Waarom dan deed Friedrich Ebert die stap?

Op het proces in december 1924 werd hem dat precies zeer kwalijk genomen. Hij zou daardoor medeschuld hebben aan de nederlaag door blokkering van de oorlogsindustrie. Maar Ebert verdedigde zich met volgende stelling: hij wees erop hoe de gematigde socialisten tegen de staking waren. Dat was algemeen bekend. Hij als voorzitter heeft zich, naar eigen zeggen, echter laten verkiezen in de stakingscommissie van de Spartakusbond en de USPD met de bedoeling intern te bekomen, dat de staking zou beëndigd worden. Die verklaring van de rijkspresident kan kloppen en past in de houding van de gematigde socialisten. Maar de rechters geloofden hem niet., of beter gezegd: ze wilden hem niet geloven. In 1924 waren immers nog steeds de oude keizersgetrouwe rechters aan de macht in het gerechtelijk apparaat en dienden in hoofdzaak de rechtse extremisten.

PERSONEN
Friedrich Ebert   SPD, rijkspresident 1919-1925, democraat, dirigent van de Novemberrevolutie 1918 in de richting van democratie

Friedrich Ebert   zeer ruime informatie

Erich Ludendorff   generaal, tegenstander Vrede van Versailles, nazist, putschist, dictatuur-gericht

Paul von Hindenburg   generaal, tegenstander verdrag van Versailles, monarchist, rechtse gerichtheid, rijkspresident 1925-1933

Dolkstootlegende

Tijdens dat proces in 1924 kwamen meerdere aanklagende personen met de dolkstootlegende voor de pinnen. Volgens deze legende zouden de socialisten het einde van de oorlog hebben afgedwongen terwijl het leger de overwinning nabij zou geweest zijn. De socialisten hebben aldus het keizerlijke leger een dolk in de rug gestoken. De waarheid is lichtjes anders...

Toen in augustus 1918 het Duitse leger geen stand meer kon houden tegen de Entente van de geallieerde troepen, vreesden Erich Ludendorff en Paul von Hindenburg het ergste. Zij wilden in die maand de oorlog doen beëndigen. Hun eigen woorden bevestigen dit. Erich Ludendorff verklaarde toen de houding van de hogere generaals als volgt:

Ich habe aber Seine Majestät gebeten, jetzt auch diejenigen Kreise an die Regierung zu bringen, denen wir es in der Hauptsache zu verdanken haben, dass wir so weit gekommen sind. [...] Die sollen nun den Frieden schließen, der jetzt geschlossen werden muss. Sie sollen die Suppe jetzt essen, die sie uns eingebrockt haben.

Vertaling: Ik heb zijne majesteit gevraagd on hen [de socialisten] in de regering te brengen. Aan hen is het te danken dat wij zover staan [op de rand van de nederlaag]. Zij zullen nu de vrede moeten sluiten. Zij moeten de soep maar slikken, die zijzelf gemaakt hebben.

Die woorden vertolken dat, wat leefde in de opperste legerleiding. Zij verloren de oorlog en zagen de stakers uit januari van dat jaar als de verantwoordelijken die de oorlogsindustrie lam gelegd hadden: de communisten en socialisten. Het is echter zeer de vraag of een staking van enkele weken de oorlogsindustrie dermate geschaad heeft, dat de hele oorlog erdoor verloren was....

Friedrich Ebert
grootbeeld

Rijkspresident Friedrich Ebert
Paul von Hindenburg schreef in zijn memoires in 1920 het volgende over de situatie in augustus 1918:

Wir waren am Ende! [...] Unsere Aufgabe war es nunmehr, das Dasein der übriggebliebenen Kräfte unseres Heeres für den späteren Aufbau des Vaterlandes zu retten. Die Gegenwart war verloren. So blieb nur die Hoffnung auf die Zukunft.

Vertaling. We waren aan het einde van ons Latijn. Het was dan ook onze opgave om het wezen van het leger en de overgebleven krachten te redden voor latere opbouw van het vaderland. De situatie was hopeloos. Zo bleef alleen nog hoop op de toekomst.

Die woorden gebruikte Paul von Hindenburg om aan te tonen hoe rampzalig de toestand was in augustus 1918 en hoe hij vreesde voor een uitbreiding van de oktoberrevolutie 1917 vanuit Rusland naar Duitsland toe. Daarom sprak hij in zijn memoires met deze woorden over de noodzaak om krachten te sparen voor de toekomst.

ROND DIT THEMA
Novemberrevolutie 1918   reeks op deze blog

Dolkstootlegende   ruime informatie

Januaristaking 1918   ruime informatie

Het is aldus duidelijk dat het leger voor een collaps stond, en dat vooral Erich Ludendorff de socialisten er de schuld van gaf. Uiteindelijk liet de keizer inderdaad de socialisten aan de macht komen in 1918 en heeft Friedrich Ebert als rijkskanselier op 10 november 1918 de wapenstilstand bevolen, die dan ook inging op 11 november 1918. De opperste legerleiding had daardoor de bevestiging van de dolkstoot der socialisten in hun rug...

Ook die legende werd ten laste gelegd van de rijkspresident tijdens het proces in december 1924. De rechters zullen mogelijk, waarschijnlijk weet gehad hebben van die pseudo-waarheid der legende, maar ze waren rechts gezind... Als een klap op de vuurpijl kwam tijdens het proces het Groener-Ebert-pact in de openbaarheid. Dat pact was een overeenkomst die Friedrich Ebert afgesloten had met de legerleiding tijdens de woelige dagen van de Novemberrevolutie. In de reeks berichten daarover op deze blog kan u lezen, hoe Ebert de communisten wou verslaan met tussenkomst van het rijksleger vanuit de zorg voor stabiliteit in de republiek. Dat pact is echter steeds geheim gehouden. Het werd meerdere malen toegepast tijdens de eerste jaren van de Weimarrepubliek, maar niemand wist dat daarover een akkoord bestond. Toen dat dan aan de openbaarheid kwam tijdens het proces om de rijkspresident, kwam er golf van verontwaardiging en aanklacht tegen Ebert vanwege de communisten.

Uiteindelijk viel in begin 1925 het verdict: de aanklagende journalisten werden zelf veroordeeld wegens smaad aan het staatshoofd en... rijkspresident Friedrich Ebert werd veroordeeld wegens landverraad! De motivatie van de rechters steunde vooral op het lidmaatschap van Ebert aan de stakingscommissie van januari 1918.

Friedrich Ebert leed sterk onder deze veroordeling. Hij had geen levenszin meer en liet zelfs een blindedarmontsteking onverzorgd. Deze ontsteking werd hen dan ook fataal en hij overleed op 28 februari 1925, 54 jaar oud. Met zijn dood was de laatste socialist aan de macht verdwenen uit de Weimarrepubliek. De SPD was reeds sinds half 1920 niet meer in regeringen aanwezig en nu viel ook de rijkspresident weg. Met Friedrich Ebert verdween de man die Duitsland doorheen de moeilijke Novemberrevolutie en de maanden en jaren nadien loodste naar een democratie... voor het eerst in de eeuwenlange Duitse geschiedenis. Aan hem zijn dan ook vele openbare gebouwen in het land gewijd, alsook tal van verenigingen. Maar tegelijk moet het toegegeven worden, dat heden ten dage nog steeds (vooral rechtse extremisten en sommige kringen van conservatieven) de oude kritiek op Ebert levendig houden. Wie zal echter de volgende rijkspresident van de Weimarrepubliek worden? Dat zien we morgen.

br>

 

WEIMARREPUBLIEK
Het ontstaan van het Verdrag van Versailles   (14 jan 2008)

De bepalingen van het Verdrag van Versailles   (15 jan 2008)

Staatsbestel naar de grondwet   (16 jan 2008)

Grondrechten en politieke partijen   (17 jan 2008)

Factoren die het de Weimarrepubliek moeilijk maakten   (18 jan 2008)

Een staatsgreep kondigt zich aan: de Kapp-putsch 1920   (21 jan 2008)

Kapp-putsch schijnbaar voltooid   (22 jan 2008)

Kapp-putsch mislukt, communisten lokken burgeroorlog uit   (23 jan 2008)

Oorlogskosten en het ultimatum van Londen in 1921   (24 jan 2008)

Oorlogskosten en het verdrag van Rapallo   (25 jan 2008)

De Duitse inflatie beginjaren twintig   (28 jan 2008)

De Rijnrepubliek   (29 jan 2008)

Het begin van de Ruhrbezetting   (30 jan 2008)

Ruhrbezetting 1923: verzet   (31 jan 2008)

Hyperinflatie 1923   (11 feb 2008)

Heropflakkering Rijnrepubliek 1923   (12 feb 2008)

Aanloop tot de Hitler-putsch   (13 feb 2008)

Hitler-putsch brengt hem in de gevangenis   (14 feb 2008)

Het Dawes-plan en de gouden jaren   (18 feb 2008)

Het einde van rijkspresident Friedrich Ebert   (19 feb 2008)

Paul von Hindenburg, conservatieve ommezwaai   (20 feb 2008)

Verdragen van Locarno verstevigen de vrede   (22 feb 2008)

Yound plan 1930   (28 feb 2008)

DNVP, extreem recht in de jaren twintig   (29 feb 2008)

Paul von Hindenburg en zijn camarilla   (03 maa 2008)

1930-1932: Eerste golf van ondemocratische maatregelen   (04 maa 2008)

1932: De democratisch Weimarrepubliek sterft   (05 maa 2008)

1932: De ultieme adrenalinestoot   (06 maa 2008)

1933: Hitler aan de macht   (07 maa 2008)

18:47 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: weimarrepubliek, democratie |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.