18-02-08

Weimarrepubliek: het Dawes-plan en economische welvaart

weimar
Weimarrepubliek

Het Dawes-plan en de gouden jaren

Nevenstaand plakkaat van de socialisten, de sociaal-democraten, geeft het beste weer, hoe Duitsland zwalpte in de jaren tussen de twee wereldoorlogen: de Weimarrepubliek. Zwalpen is hier het gepaste woord. In deze periode van 1919 tot 1933 lagen vier politieke strekkingen dwars op elkaar en bepaalden de pogingen tot opgang van de democratie en uiteindelijk ondergang van de democratie. Twee strekkingen werkten relatief goed met elkaar samen: aan de linkse kant de socialisten (SPD) die zich de ware democraten noemden, en aan de rechtse kant de conservatieven (Zentrum) die eigenlijk meer aan het oude keizerrijk bleven hangen dan aan democratie, en de liberalen die zich gelijk aan de conservatieven opstelden. Uiterst links van de socialisten bewoog zich de derde strekking: de communisten (KPD) die radicaal een democratie verwierpen en een radenrepubliek (sowjetrepubliek) naar het voorbeeld van Moskou nastreefden. En uiteindelijk vormden de nationalisten en nationaal-socialisten van Hitler de vierde strekking, die het uiteindelijk zou halen... Zij streefden evenmin een democratie na en dwongen een dictatuur op. Maar niet alleen de tegenstellingen tussen de vier politieke strekkingen leidden tot de agonie van de jonge Duitse democratie. Een ware leidraad doorheen deze jaren is het Verdrag van Versailles, vredesregeling na de Eerste Wereldoorlog. waarvan de gevolgen loodzwaar doorwogen. En een al even noodlottige leidraad is de grondwet van de Weimarrepubliek die de val van de ene regering na de andere mogelijk maakte. Boven dat alles kwam dan nog de beurscrash van New York, die het spel van Hitler in de hand werkte.

PROBLEMEN REPUBLIEK
Verdrag van Versailles   Vredesvoorwaarden

Grondwet   staatsorganisatie

Grondwet   grondrechten

Dolkstootlegende   erfenis uit oorlog

Ambtenarij   niet democratisch

Justitie   niet democratisch

Groener-Ebert-Pact   militair tegen communisten

Reichswehr   leger, staat in de staat

Vrijkorpsen   paramilitair
Gustav Stresemann, voorzitter van de DVP en liberaal economist, redde Duitsland van de ondergang. De al te waanzinnige koppigheid van de vorige regeringen tussen 1919 en 1923 om de herstelkosten aan de geallieerden vertraagd, niet of overdreven uit te betalen met het doel aan te tonen dat Duitsland deze niet zou aankunnen, werden vanaf augustus 1923 stopgezet. Stresemann was voor een "Realpolitik", een pragmatische aanpak van het verzet tegen het Verdrag van Versailles. Hij was er ook tegen, maar hoopte door diplomatie en toenadering tot de geallieerden een verlichting van de herstelkosten te bekomen. En niet zonder succes!

Op 13 augustus 1923 was hij aan de macht gekomen als rijkskanselier. Slechts enkele weken later volgde het bevel tot stopzetting van het passieve en actieve verzet tegen de Ruhrbezetting, tot grote verbazing maar ook vreugde van de Belgische en Franse bezetters. Het gevolg was wel, dat de rechts radicalen, met Hitler aan kop, razend waren. Zij zagen er landverraad in. Maar goed...

POLITIEKE PARTIJEN
KPD   communisten, niet democratisch

USPD   linkse socialisten

SPD   gematigde socialisten

ZENTRUM   conservatieven

DDP   linkse liberalen

BVP   Bayerse conservatieven

DVP   nationalistische liberalen

DNVP   nationalisten, niet democratisch

NSDAP   nazi's, niet democratisch
In november 1923 waren echter een paar zaken gebeurd die de rijksregering in Berlijn zwaar zouden aangerekend worden. Einde oktober had de regering het rijksleger ingezet tegen de communisten in Sachsen. Deze wilden een ondemocratische radenrepubliek instellen. Hetzelfde gebeurde begin november tegen communisten in Thüringen. De nazi's in München namen het in dat verband kwalijk, dat Stresemann het rijksleger niet inzette in het Ruhrgebied om het te bevrijden van enerzijds de Belgen en Fransen, anderzijds van de communisten. De rijksregering kon dit echter niet, gezien zulke stap automatische een oorlog van de geallieerden tegen Duitsland zou ontketenen en bovendien had het rijk niet de voldoende bewapening meer om dergelijk oorlog te riskeren. Maar de nazi's bleven bij hun veroordeling van de rijksregering. Zoals in de vorige posting gezien, was de Hitler-putsch een direct gevolg van deze onvrede.

De rechts radicale volksvertegenwoordigers in de Reichstag (parlement) stelden daarom een wantrouwensvraag wegens ongelijke behandeling van de deelstaten! Dat werd Gustav Stresemann fataal. Hij moest op 23 november 1923 aftreden, maar kon toch nog zijn plannen voor herstel van Duitsland doorvoeren, gezien hij onmiddellijk benoemd werd tot rijksminister voor Buitenlandse Zaken in de daaropvolgende regering. En die post zou hij behouden tot zijn dood.

Veranderende houding van Frankrijk en van de USA

Einde november 1923 werd het heel wat rustiger in Duitsland. Daarvoor zorgden een aantal factoren:

  • De communisten waren na tussenkomst van het rijksleger in Sachsen en Thüringen heel wat voorzichtiger geworden en riskeerden niet meer zo direct opstanden te organiseren.
  • In het Ruhrgebied werd het na het stopzetten van het verzet heel rustig.
  • En Hitler besloot vanuit de gevangenis, reeds voor zijn proces van februari 1924, om het afdwingen van een dictatuur niet meer na te streven door geweld op de straat. Zijn SA-stoottroepen werden tot kalmte opgeroepen. Hij wou van dan af op een wettelijke manier aan de macht komen in Berlijn: door verkiezingen en manipulatie van het Duitse volk. Bovendien werd zijn partij een tijdlang verboden.
Deze rust in het land gaf de geallieerden vertrouwen in de Duitse regeringen en vooral in Gustav Stresemann, temeer daar door die rust de Duitse regeringen langer zouden kunnen aanblijven dan tevoren en op die wijze voor een stabiliteit zouden zorgen. Inderdaad, vooraleer Stresemann op het toneel verscheen, kende Duitsland 7 verschillende regeringen in amper vier jaar tijd.

ROND DIT THEMA
Dawes-plan   zeer ruime informatie
Er speelde nog iets mee in de veranderende houding van vooral de USA naar Duitsland toe. De Amerikaanse regering had het niet zo voor socialisten. Nu ja, dat is heden ten dage nog wel altijd zo. En kijk: sinds halverwege 1920 hebben de socialisten geen deelname meer gehad aan de rijskregering en het zag er niet naar uit, dat zij nog snel aan de macht zouden komen.. En met Gustav Stresemann als rijksminister voor Buitenlandse Zaken was er een 'USA-deugdelijk', liberale en pragmatische persoon aan het roer van de Duitse buitenlandse politiek gekomen.

In de USA besloot men dan ook om een speciale commissie op te richten, die de herstelbetalingen van Duitsland totaal anders zou regelen, ten gunste van zowel Duitsland als de USA en de andere geallieerden. Probleempje was echter de houding van Frankrijk. Dat land, met nog steeds Raymond Poincaré aan de Franse buitenlandse poltiek, bleef einde 1923 tegen elke toenadering tot Duitsland en wou nog steeds de ondergang van dit "oude verachtelijke Pruisenland". Maar ook daar kwam een nieuwe wind. Raymond Poincaré kreeg toenemend kritiek vanuit Parijs voor zijn (waanzinnige) plannen met het Ruhrgebied. Bovendien heerste in Franse hoofdstad onvrede over de financiële debacles die het land moest ondergaan onder hem. Hij werd dan ook ontslagen en ... Aristide Briand kwam in 1924 op de post van Frans minister voor Buitenlandse Zaken. Hij stond bekend als een criticus van het Verdrag van Versailles. De al te doorgedreven destructie van het Duitse rijk was hem niet redelijk. Hij zag er geen 'raison' in, maar slechts gevoelsmatige wraak. Op die wijze zou Frankrijk het aanzien verliezen in de wereld. Aristide Briand verkoos dan ook de politiek van Gustav Stresemann te volgen, een politiek van toenadering en pragmatisme. Ja, inderdaad... De Duitse minister Stresemann en de Franse minister Briand leken wel sterk op elkaar en zouden elkaar aanvullen in een zucht naar vrede en – als het even kon – verzoening.

Het Dawes-plan

Charles Dawes
grootbeeld

Charles Dawes, Amerikaans financieel expert, vader van het Dawes-plan
In januari 1924 begon de herzieningscommissie voor de herstelkosten haar werk. De leiding had een zekere Charles Gates Dawes, deze was een financieel expert van de US-regering en zou trouwens een jaar later US-vicepresident worden en winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede wegens precies deze herzieningscommissie en zijn plan. Dat werd het "Dawes-plan".

Achtergrond voor de herziening van de herstelkosten is de veranderde houding van de USA tegenover Europa. Tot en met 1923 interesseerden de USA zich haast niet voor het oude continent. Zij hadden Europese geallieerden gesteund in de Eerste Wereldoorlog, werkten ook actief mee aan het verdrag van Versailles, maar dat was alles. Hun medewerking aan dat verdrag was uiteraard gestuwd om hun uitgeleende gelden aan Engeland, Frankrijk en nog ander bondgenoten ter oorlogsvoering te kunnen recupereren. De lage interesse van de USA voor Europa blijkt onder andere uit het ontbreken van enige woord voor het herstel van Europa na de oorlog. Dat vooral werd in de USA kwalijk genomen door vooraanstaande leden van het Congress in Washington. Onder die druk en door de al te trage terugbetalingen van uitgeleend geld aan de bondgenoten herzagen de USA hun politiek. Zij besloten om Duitsland financieel te helpen. Op die wijze zou het herstel sneller kunnen geschieden en tegelijk zou dat land in staat zijn op een vlotte wijze haar herstelkosten aan de bondgenoten te betalen. En die laatsten zouden dan sneller hun leningen bij de USA kunnen afbetalen. Men besloot aldus voor een investering in Duitsland.

Het Dawes-plan voorzag volgende maatregelen:

  • Duitsland zou vanaf 1924 jaarlijks slechts 1 miljard goudmarken moeten betalen als herstelkosten.
  • Vanaf 1929 zou dit 2,5 Miljard goudmarken worden.
  • De betaling zou voor 55 % bestaan uit geld, voor 45 % uit natura.
  • In die tussenperiode naar 1929 toe zou Duitsland 21 miljard Rijksmarken krijgen in de vorm van internationale leningen aan het land. De USA zouden het grootste deel van die leningen op zich nemen. Doel ervan is de Duitse economie aan te zwengelen, zodat het land in staat zou worden om vanaf 1929 de geëste 2,5 miljard goudmarken te betalen.
  • Bovendien krijgt het land 800 miljoen goudmarken krediet, Daardoor zou in 1924 slechts 200 miljoen goudmark moeten betaald worden in plaats van 1 miljard.
  • Het risico van geldontwaardingen zou ten last komen van de ontvangers van de herstelkosten, de bondgenoten van de USA. Daardoor zou Duitsland een sterke stimulans krijgen ter stabilisering van haar geldeenheid. Dat was in de ogen den de Amerikanen nodig voor de beveiling van de 21 miljard Rijksmarken die als leningen zouden toegestaan worden
  • Ter garantie van betaling der herstelkosten worden de rijksbank en de spoorwegen van het Duitse rijk onder controle van de geallieerden geplaatst.
  • De Ruhrbezetting zou opgeheven worden ten laatste tegen augustus 1925

PERSONEN
Gustav Stresemann   liberaal, patriottisch, tegenstander verdrag van Versailles, pragmaticus, Duits rijkskanselier en minister voor Buitenlandse Zaken, Nobelprijs Vrede 1926, invoerder van de 'Realpolitik' in Duitsland

Friedrich Ebert   SPD, rijkspresident 1919-1925, democraat

Charles Dawes    USA-politicus, financieel expert, vader van het Dawes-plan. Nobelprijs Vrede 1925

Aristide Briand   Frans politicus, Frans minister voor Buitenlandse Zaken, tegenstander verdrag van Versailles, pragmaticus, Nobelprijs Vrede 1926

Adolph Hitler   tegenstander verdrag van Versailles, nationaaal-socialist, racist, dictator
Duitse economie boomt, maar gevaren loeren achter het hoekje

De Duitse rijksregering was meer dan tevreden met dit plan. En de geallieerden keurden het goed. In augustus 1924 werd het ondertekend en op 1 september werd het van kracht. De gevolgen ervan zijn niet te onderschatten. Het Amerikaanse geld stroomde het land binnen en werden gretig gebruikt door ondernemers. De Duitse economie kende een ware boom. Ook de bondgenoten van de USA waren in de wolken. Duitsland betaalde nu heel stip zijn herstelkosten. De geallieerden voerden het ontvangen geld onmiddelijk uit naar de USA ter dekking van hun leningslasten. Ja, het werd rustig in Europa. De economie draaide, boomde zowel in Duitsland als in andere Europese landen. Frankrijk staakte zijn wraakplannen tegen Duitsland onder de positieve werking van Aristide Briand. In Duitsland besloot de regering om een nieuwe munteenheid in te voeren die een teken zou zijn van stabilisatie: de Rijksmark. De in 1923 ingevoerde Rentenmark bleef wel nog bestaan, evenwaardig naast de Rijksmark. Maar de Rentenmark was gedekt door grondaanslag bij ondernemers en wel gestelde burgers (zie een vorige posting). De Rijksmark zou gedekt worden door de klassieke internationale middelen: goud, staatseigendommen en steenkool. Daarmee keerde Duitsland terug tot de internationale monetaire wereld, wat op zich al voor stabiliteit zorgde.

Ja, de gouden jaren waren aangebroken. Het mekkeren om het Verdrag van Versailles verdween. Niemand wou nog achterwaarts kijken. Iedereen had vertrouwen en hoop in de toekomst. De communisten zagen hun aanhang wegkwijnen. De nazi's en andere rechtse krachten zagen al evenzeer hun aanhang verminderden. De Duitse burger was tevreden en loofde de eigen regering.

Maar... er zaten addertjes onder dat Dawes-plan, die heel gevaarlijk zouden kunnen worden:

  • Er was geen einde van betaling der herstelkosten voorzien. Wat als Duitsland terug in een economische crisis zou komen?
  • De betaling van 2,5 miljard goudmarken vanaf 1929 zou slechts mogelijk zijn, indien de economie blijft boomen, wat niemand kon garanderen.
  • Duitsland werd economisch haast totaal afhankelijk van de USA door die miljarden dollars die toestroomden. Wat als het in de USA fout loopt?
  • De economie boomde geweldig vanaf 1924, maar de gewone man in de straat voelde er weinig van. De ondernemers bouwden hun bedrijven uit, maakten grote winsten, maar dat was dankzij enerzijds het Amerikaanse kapitaal, een vooral door het beperken van de werkgelegenheid tot een strikt minimum (om de loonkost laag te houden). Er heerste dan ook een grote werkloosheid in het land.
  • En tenslotte bleven de rechtse radicalen ontevreden. Zij zagen geen heil in de internationale controle over de Rijksbank en de Duitse spoorwegen. Bovendien waren door het verdrag van Versailles de Elbe- en Oder-rivier reeds sinds 1920 onder internationale controle gesteld en de geallieerden hadden het nog steeds voor het zeggen aan de Rijn. Al met al had Duitsland daardoor geen greep op zijn staatsbank en op zijn belangrijkste transportwegen te water en per spoor.
Nu, ondanks deze sluimerende gevaren, bleef de rijksregering hoopvol. Het jaar 1924 was dan ook een gouden jaar, dat echter op het einde ervan een ernstige schaduw zou kennen: de rijkspresident Friedrich Ebert zou onder het zwaar geschut komen van de rechtse radicalen... dat zien we morgen.

 

WEIMARREPUBLIEK
Het ontstaan van het Verdrag van Versailles   (14 jan 2008)

De bepalingen van het Verdrag van Versailles   (15 jan 2008)

Staatsbestel naar de grondwet   (16 jan 2008)

Grondrechten en politieke partijen   (17 jan 2008)

Factoren die het de Weimarrepubliek moeilijk maakten   (18 jan 2008)

Een staatsgreep kondigt zich aan: de Kapp-putsch 1920   (21 jan 2008)

Kapp-putsch schijnbaar voltooid   (22 jan 2008)

Kapp-putsch mislukt, communisten lokken burgeroorlog uit   (23 jan 2008)

Oorlogskosten en het ultimatum van Londen in 1921   (24 jan 2008)

Oorlogskosten en het verdrag van Rapallo   (25 jan 2008)

De Duitse inflatie beginjaren twintig   (28 jan 2008)

De Rijnrepubliek   (29 jan 2008)

Het begin van de Ruhrbezetting   (30 jan 2008)

Ruhrbezetting 1923: verzet   (31 jan 2008)

Hyperinflatie 1923   (11 feb 2008)

Heropflakkering Rijnrepubliek 1923   (12 feb 2008)

Aanloop tot de Hitler-putsch   (13 feb 2008)

Hitler-putsch brengt hem in de gevangenis   (14 feb 2008)

Het Dawes-plan en de gouden jaren   (18 feb 2008)

Het einde van rijkspresident Friedrich Ebert   (19 feb 2008)

Paul von Hindenburg, conservatieve ommezwaai   (20 feb 2008)

Verdragen van Locarno verstevigen de vrede   (22 feb 2008)

Yound plan 1930   (28 feb 2008)

DNVP, extreem recht in de jaren twintig   (29 feb 2008)

Paul von Hindenburg en zijn camarilla   (03 maa 2008)

1930-1932: Eerste golf van ondemocratische maatregelen   (04 maa 2008)

1932: De democratisch Weimarrepubliek sterft   (05 maa 2008)

1932: De ultieme adrenalinestoot   (06 maa 2008)

1933: Hitler aan de macht   (07 maa 2008)

19:08 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: weimarrepubliek, economie |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.