10-02-08

Pausen onder Duitse keizers: invloed monniken

Vatikan
Pausen onder Duitse keizers

Invloed van monniken in 11de-12de eeuw

De adel had Europa gedurende eeuwen en eeuwen letterlijk in zijn bezit en zocht steeds macht uit oefenen op de pausen. In deze reeks worden de pausen belicht, die geregeerd hebben tijdens het bestaan van het Heilige Roomse Rijk (het Eerste Duitse Rijk). De wederzijdse beïnvloeding van pausen en Duitse keizers komt hier aan het licht, samen met alle corruptie en machtsmisbruik van dien. Of hoe de katholieke kerk zeer geschaad werd door de wederzijdse machtspositie van keizers en pausen.

Alle keizers uit het Heilige Roomse Rijk (het eerste Duitse rijk) hadden sinds de eerste keizer in de 10de eeuw de macht over de aarde en waren daartoe – in hun ogen – van geboorte uit uitverkozen door god zelf. Zij zagen zich als verantwoordelijken voor de hele kerk en bepaalden daarom wie bisschop werd en zelfs wie paus werd. Frappant was hun mening over de 'plaatsbekleders van Christus'. Een paus is nooit vanuit geboorte door god uitverkozen, een keizer wel. Daarom is een paus ondergeschikt aan de keizerlijke macht. Dat alles bepaalde de Investituurstrijd, vanuit de macht van de keizer om kerkelijke waardigheidsbekleders te benoemen. Zoals in vorige postings gezien, heeft vooral Hildebrand, een aanhanger van de benedictijnen uit Cluny een einde gemaakt aan deze 'staatsinmenging' in de benoemingen. Als paus Gregorius VII (1073-1085) kon hij die macht van de Duitse keizers breken, wat uiteindelijk leidde tot het concordaat van Worms 1122, waar paus Calixtus II en de Duitse keizer Heinrich V een definitief einde aan de Investituurstrijd stelden.

De macht van monniken in de 11de en 12de eeuw

Hildebrand, benedictijn in de 11de eeuw:

De Investituurstrijd werd inderdaad geleid door Hildebrand. Ja, in de die tijd hadden monniken die goed konden preken veel macht in de kerk. Dat bleek reeds toen Hildebrand in de 11de eeuw het beleid van de kerk aanzienlijk beïnvloedde. Hij straalde als vertegenwoordiger van de hervormingsstrekkingen vanuit het Benedictijnenklooster van Cluny een zeker charisma uit en bepaalde met zijn verworven macht als prediker de pauskeuze los van de Duitse keizers.

Bernhard van Clairvaux
grootbeeld

Bernhard van Clairvaux, verwerkt op een wandtapijt van het klooster van Thyrnau
Bernhard van Clairvaux, cisterciënzer in de 12de eeuw:

Net zoals Hildebrand haalde Bernhard van Clairvaux in de 12de eeuw een gelijke macht. Hij was – zoals in de vorige posting gezien – een cisterciënzer. Zijn rondgang als prediker in Europa gaf hem heel wat aanzien. De benedictijnen hadden het voor het zeggen in de 11de eeuw, maar de cisterciënzers kregen in de 12de eeuw meer aanzien door hun ascetische levenshouding, wat zich voor een leek vertolkte als grotere verdieping in het geloof. Daarom groeide Bernhard van Clairvaux uit tot een gezaghebber binnen de kerk. Hij bepaalde het reilen en zeilen van paus Innocentius II, paus van 1130 tot 1143, en beschermde hem tegen de tegenpaus Anacletus II. In heel Europa keken koningen en bisschoppen op naar deze monnik. Toen paus Innocentius II stierf, zou dan ook Bernhard van Clairvaux alles doen om de keuze van de volgende paus te beïnvloeden. Maar er was nog een gezaghebbende monnik actief...

Arnold van Brescia, augustijn in de 12de eeuw:

Ook de augustijnen hadden in die jaren een invloedrijke monnik als prediker onderweg, Arnold van Brescia. Deze man straalde veel geloof uit in Italië en kreeg er snel aanzien. Net als Bernhard van Clairvaux was Arnold van Brescia een asceet en ijverde hij voor eenvoud en 'waar' geloof. Hij had nog iets gemeen met Bernhard: strijd voor hervorming van de clerus, waarover zo dadelijk heel wat meer. Er zijn dan ook redenen om aan te nemen dat beide monniken goed zouden kunnen samenwerken in het leiden van de kerk naar het ware geloof. Maar....

Arnold van Brescia: strijd tegen de wereldlijke macht van de paus

Door de inspanningen van Hildebrand in de 11de eeuw, werd de investituursmacht van de Duitse keizers paal en perk gesteld. Maar toen het concordaat van Worms in 1122 tot stand kwam, ontstond onder de monniken een beweging om ook de wereldlijke macht van de paus te bestrijden. De paus was immers staatshoofd van de kerkelijke staat die zich uitstrekte over Midden- en Zuid-Italië en over Sicilië. Dat kwam de Duitse keizers goed uit, want in het zuiden van Italë had Byzantium steeds een zekere invloed. En een uitbreiding van het Byzantijnse keizerrijk konden de Duitse keizers mijden als de pest. Daarom hadden zij van in de 10de eeuw alle steun gegeven aan de paus om het zuidelijke Italië in zijn macht te houden met de militaire steun van het Duitse rijk. Die wereldlijke macht van de paus werd in die eeuwen ook gesteund door de Noormannen die zich een vaste stek hadden verworden op Sicilië, en de paus eveneens militair ondersteunden.

ROND DIT THEMA
Bernhard van Clairvaux   levensloop

Arnold van Brescia   levensloop
Nu had de paus niet alleen het zeggen in de kerkelijke staat, hij was sinds paus Gregorius VII ook de leider in de wereld. Het fameuze dictaat van Gregorius VII in 1073 (zie een vorige posting) bepaalde onder meer dat de paus "boven alle wereldlijke machten staat" en dat hij "keizers kan benoemen en afzetten, en niemand kan het oordeel van een paus betwisten". Dat dictaat was in de 12de eeuw nog steeds van kracht en... is nooit opgeheven. Integendeel werd het de basis voor het dogma der onfeilbaarheid van de paus tijdens het Eerste Vaticaans Concilie in 1870. Ja, de paus had aldus heel wat wereldlijke macht in de 11de en 12de eeuw. Hoe stonden de invloedrijke monniken daar tegenover?

De benedictijnen van Cluny met Hildebrand als boegbeeld steunden de wereldlijke macht van de paus. Deze macht kon volgens hen ten goede komen aan de invloed en het zeggenschap van de paus over de integriteit van de clerus. De clerus was in die tijd in hoofdzaak aangesteld door omkoperij. Wie voldoende geld op tafel kon leggen, kon priester worden en dat ambt was niet zelden erfelijk. Daartegen streden de benedictijnen. Een priester moet een waar uitstraler zijn van het geloof, niet een potentaat in zijn dorpje. De wereldlijke macht van de paus kan in dit probleem van pas komen, om algemeen in heel Europa de clerus te zuiveren. Dat was de stelling van de benedictijnen die eveneens werd overgenomen door de Cisterciënzers met Bernhard van Clairvaux als boegbeeld.

Arnold van Brescia zag dat echter heel anders. Hij zag de wereldlijke macht van de paus als een hinder voor het ware geloof. Een paus, een bisschop en een priester moeten eenvoud en deemoed uitstralen, was zijn opvatting. En dergelijke eigenschappen worden door macht over aardse bezittingen of door wereldlijke machtsposities sterk benadeeld. Het ware geloof heeft niets gemeen met wereldlijke dingen, aldus de monnik. Arnold lag dan ook diametraal tegenover Bernhard van Clairvaux. Weldra ging het in Europa rond: wie is de ware verdediger van het christelijk geloof, Bernhard of Arnold? Nu had Bernhard meer invloed op koninklijke hoven en bij de paus, die uiteraard zijn wereldlijke macht niet graag afstond. Door die machtspositie, die Bernhard had, werd het leven van de eenvoudige en deemoedige asceet Arnold onmogelijk gemaakt.

Arnold van Brescia
grootbeeld

Standbeeld van Arnold van Brescia in de Italiaanse stad Brescia
Italiaanse steden vechten tegen de macht van bisschoppen

Nu had Arnold van Brescia een welgekomen steun vanwege vele steden in Noord-Italië. Men was de macht van de bisschop over de steden meer dan moe. Vele magistraten verzetten zich tegen de plaatselijke bisschop en riepen een soort communes uit met alle macht in eigen handen, tot ergernis van die bisschoppen en uiteraard van de paus in Rome. Arnold van Brescia zag weliswaar de honger naar macht van de stedelijke magistraten en adelijken, en verkondigde eerder eenvoud en deemoed, maar tegelijk steunde hij hen in hun strijd tegen de wereldlijke macht van de kerk. Paus Innocentius II (1130-1143) veroordeelde Arnold daarop streng, vooral onder de invloed van Bernhard van Clairvaux. Arnold van Brescia moest vluchten en kwam in Frankrijk terecht. In Parijs leerde hij een invloedrijke filosoof kennen, een zekere Petrus Abaelardus, die hem steunde in zijn opvatting over de wereldlijke macht van de kerk. Daar zien we voor het eerst invloed van Arnold buiten Italië. Dat werkte uiteraard tegen de invloed van Bernhard van Clairvaux. Weldra moest Arnold ook uit Parijs vluchten en kwam in Zürich terecht. Daar had zijn kijk op de wereldlijke macht veel invloed op de bevolking van zowel Zürich als Konstanz aan het Bodenmeer (hoofdzetel van het Bisdom Konstanz-Zürich). Bernhard van Clairvaux moest al zijn redekunst gebruiken om de invloed van Arnold in te dijken. En dat deed hij ongemeen scherp. In een brief aan de bisschop van Konstanz schreef hij over Arnold. "Ooh weze zijn leerstelling zo verstandig als zijn leven streng is [hier verwijst Bernhard naar het ascetische leven van Arnold van Brescia, dat hij zeer prees, zelf asceet zijnde]. Maar hij is – als u het weten wil – een mens die niet eet en drinkt, maar slechts hongert naar de wil van de duivel en naar het bloed van de zielen op aarde". Een ander schijven van Bernhard aan een kardinaal beschrijft Arnold als volgt: "Arnold van Brescia heeft een verstand als honig, maar een leerstelling als gift. Zijn kop is als een duif, maar zijn staart als deze van een schorpioen."

Ja, de strijd tussen de voorstander van de pauselijke wereldlijke macht (Bernhard van Clairvaux) en de tegenstrever Arnold van Brescia was heving, maar zou pas echt de top bereiken toen vanaf 1140 ook in Rome een beweging ontstond onder de adel om de stad lost te werken van de pauselijke macht.

Rome roept eigen stadsrepubliek uit

Sinds 1140, nog onder paus Innocentius II, kreeg de wind vanuit Noord-Italiaanse steden, ook de stad Rome te pakken. Men wou er zich loswerken van de pauselijke macht over de stad. Vooral de broer van tegenpaus Anacletus II was hier een leidende figuur. Weldra werd alle wereldlijke macht van de paus over de 'heilige stad' afgebroken. Men riep er zowaar een eigen republiek uit. En ja... Arnold van Brescia haastte zich naar Rome. Neen, Arnold was helemaal geen revolutionair, dat moet wel duidelijk zijn. Hij zag in de beweging in Rome echter wel een steun voor zijn streven naar de afbraak van de wereldlijke macht van de paus en een invoeren van eenvoud en deemoed. De republikeinen in Rome zagen hun strijd echter veel ruimer. Voor hen ging het om het zich toe-eigenen van macht en het herinstalleren van het oude Rome uit de Romeinse tijden. Zij ageerden aldus evenzeer tegen de Duitse keizer, die Rome als onderdeel van de kerkelijke staat steeds in bescherming had genomen.

Bernhard van Clervaux echter benadrukte de 'duivelse' invloed van Arnold van Brescia en schilderde hem af als een revolutionair en staatsvijand. De eenvoud en deemoed van de monnik uit Brescia deed hij bij paus Innocentius II af als schijn. Die Arnold is een witgekalkt graf, aldus Bernhard. Paus Innocentius II verklaarde Arnold daarop als dwaler van het ware christelijk geloof. In 1143 stierf de paus en dan pas zou de hel voor de eenvoudige monnik losbarsten met enkele pausen die in korte tijd elkaar opvolgen en vooral met een volgende Duitse keizer, niemand minder dan Barbarossa. Daarover meer komende zondag...

 

PAUSEN ONDER DUITSE KEIZERS

Johannes XII (955-964)   (20 mei 2007)

Leo VIII (964-965) en Benedictus V (964)   (27 mei 2007)

Johannes XIII (965-972)   (3 jun 2007)

Pausen onder keizer Otto II (973-985)   (10 jun 2007)

Johannes XV (985-996)   (24 jun 2007)

Gregorius V (996-999)   (2 sept 2007)

Silvester II (999-1003)   (9 sept 2007)

Pausen van 1003 tot 1012   (16 sept 2007)

Benedictus VIII (1012-1024)   (23 sept 2007)

Johannes XIX (1024-1032)   (30 sept 2007)

Benedictus IX (1032-1048)   (7 okt 2007)

Leo IX (1049-1054)   (14 okt 2007)

Victor II en Stefanus IX   (21 okt 2007)

Nicolaas II(1058-1061) en tegenpaus Benedictus X   (4 nov 2007)

Alexander II (1061-1073) en tegenpaus Honorius II   (11 nov 2007)

Gregorius VII (1073-1085) eerste deel   (18 nov 2007)

Gregorius VII (1073-1085) tweede deel   (25 nov 2007)

Machsspel en de eerste kruistocht   (2 dec 2007)

Paschalis II (1099 – 1118) en enkele tegenpausen   (9 dec 2007)

Einde van de Investituurstrijd in 1122   (13 jan 2008)

Paus Honorius II (1124-1130)   (20 jan 2008)

Paus Innocentius II (1130-1143) en tegenpausen   (27 jan 2008)

Invloedrijke monniken in 11de-12de eeuw   (10 feb 2008)

13:22 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: paus, keizer |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.