29-01-08

Weimarrepubliek: De Rijnrepubliek

weimar
Weimarrepubliek

De zelfstandige Rijnrepubliek

Nevenstaand plakkaat van de socialisten, de sociaal-democraten, geeft het beste weer, hoe Duitsland zwalpte in de jaren tussen de twee wereldoorlogen: de Weimarrepubliek. Zwalpen is hier het gepaste woord. In deze periode van 1919 tot 1933 lagen vier politieke strekkingen dwars op elkaar en bepaalden de pogingen tot opgang van de democratie en uiteindelijk ondergang van de democratie. Twee strekkingen werkten relatief goed met elkaar samen: aan de linkse kant de socialisten (SPD) die zich de ware democraten noemden, en aan de rechtse kant de conservatieven (Zentrum) die eigenlijk meer aan het oude keizerrijk bleven hangen dan aan democratie, en de liberalen die zich gelijk aan de conservatieven opstelden. Uiterst links van de socialisten bewoog zich de derde strekking: de communisten (KPD) die radicaal een democratie verwierpen en een radenrepubliek (sowjetrepubliek) naar het voorbeeld van Moskou nastreefden. En uiteindelijk vormden de nationalisten en nationaal-socialisten van Hitler de vierde strekking, die het uiteindelijk zou halen... Zij streefden evenmin een democratie na en dwongen een dictatuur op. Maar niet alleen de tegenstellingen tussen de vier politieke strekkingen leidden tot de agonie van de jonge Duitse democratie. Een ware leidraad doorheen deze jaren is het Verdrag van Versailles, vredesregeling na de Eerste Wereldoorlog. waarvan de gevolgen loodzwaar doorwogen. En een al even noodlottige leidraad is de grondwet van de Weimarrepubliek die de val van de ene regering na de andere mogelijk maakte. Boven dat alles kwam dan nog de beurscrash van New York, die het spel van Hitler in de hand werkte.

PROBLEMEN REPUBLIEK
Verdrag van Versailles   Vredesvoorwaarden

Grondwet   staatsorganisatie

Grondwet   grondrechten

Dolkstootlegende   erfenis uit oorlog

Ambtenarij   niet democratisch

Justitie   niet democratisch

Groener-Ebert-Pact   militair tegen communisten

Reichswehr   leger, staat in de staat

Vrijkorpsen   paramilitair
De inflatie (zie vorige posting) is een factor die een grote rol zal spelen in de Ruhrbezetting van 1923, maar evenzeer speelt de separatistische beweging in het Rijnland een rol.

Franse en Pruisische interesse voor het Rijnland

Met het Rijnland wordt in hoofdzaak de linkeroever van de Rijn bedoeld, het deel van het huidige Duitsland dat gelegen is tussen de Rijn en de grenzen met Nederland, België en Frankrijk. Het is voornamelijk Frankrijk dat steeds een grote rol gespeeld heeft in dit deel van Duitsland. Reeds in de 17de eeuw streefde Le Roi Soleil, Louis XIV, naar de inlijving van het Rijnland. Dat gebied was in zijn tijd economisch zeer belangrijk met tal van nijverheden. Zijn reunion-politiek werd echter nooit doorgevoerd. Ook op het einde van de 18de eeuw bestonden vanuit het democratisch bewogen Frankrijk plannen om het Rijnland aan zich te trekken. Toen werd concreet gesproken over de Cisrijnrepubliek. Het bleef echter ook toen bij plannen.

Het Rijnland was echter onderdeel geworden van Pruisen. De Pruisische heersers hadden door slachten in 1866 en later grote delen van het huidige Duitsland in hun beheer gekregen. Daartoe kunnen we Niedersachsen rekenen en ook het hele Rijnland, dat tevoren reeds deels ingelijfd was in het Pruisische rijk. Dat werd toen de 'Rijnprovincie' van Pruisen genoemd.

Redenen voor afscheiding van het Rijnland

Reeds voor de Eerste Wereldoorlog leefde in het Rijnland een tendens om zich los te scheuren van het door Pruisen beheerste Duitsland. Daarvoor kunnen in hoofdzaak drie redenen vermeld worden:

  • Vooreerst is er de aanhoudende beïnvloeding vanuit Frankrijk. De verzuchting van de Franse koning Louis XIV in de 17de eeuw en de plannen voor een CisRijnrepubliek uit de 18de eeuw hadden voor een intense 'verfransing' van het handelsleven in de Rijnstreek gezorgd. Haast het hele economische leven werd er op Frankrijk gericht. Die 'verfransing' werd nog intenser onder de Franse keizer Napoleon. De code civil van Napoleon werd de grondbasis van het leven in het Rijnland. Daardoor onderscheidde dit deel van Duitsland zich zeer van de rest van het Duitse rijk.
  • Een tweede reden ligt in de afkeer van Pruisen. Het grote 'beest' Pruisen (in de opvatting van de Rijnlanders) was een oostelijke geweldenaar uit Polen en Oost-Duitsland, die het Rijnland bezette en probeerde te 'verpruisen'. Daarbij lag vooral de mentaliteit van de Pruisische heersers dwars op deze van de Rijnlanders. Pruisen was helemaal niet democratisch, daar waar het Rijnland rijkelijk beïnvloed was door de democratische wind uit de Franse revolutie 1789.
  • En tenslotte is er de religieuze tegenstelling tussen het Rijnland en Pruisen. De Rijnlanders waren sterk katholiek en verwierpen het opgelegde protestantisme van Pruisen. In de jaren van de cultuurstrijd van Otto Bismarck tegen de katholieke kerk (1871-1878) kregen separatistische bewegingen in het Rijnland echte vleugels. Otto Bismarck wou immers de hegemonie van Pruisen over heel het Duitse rijk opleggen en daarbij evenzeer het protestantisme. Vandaar dat hij een ware cultuurstrijd ontketende en hevig tekeer ging tegen Rome en tegen de politici van de Zentrumpartij, die uitsluitend katholiek waren en waarvan een groot deel bestond uit Rijnlanders.

Konrad Adenauer wil de oprichting van een Rijnrepubliek in 1919

POLITIEKE PARTIJEN
KPD   communisten, niet democratisch

USPD   linkse socialisten

SPD   gematigde socialisten

ZENTRUM   conservatieven

DDP   linkse liberalen

BVP   Bayerse conservatieven

DVP   nationalistische liberalen

DNVP   nationalisten, niet democratisch

NSDAP   nazi's, niet democratisch
In de Eerste Wereldoorlog 'moest' het Rijnland deelnemen aan de militaire honger van Pruisen. Het werd meegesleept in de oorlog. Toen na die oorlog de republiek in Duitsland werd uitgeroepen op 9 november 1918, was het Rijnland een van de eersten om alle steun daaraan te geven. Dergelijke republiek betekende immers het einde van het machtige Pruisen. In februari 1919 begonnen de onderhandelingen voor het opstellen van een grondwet voor de Weimarrepubliek. Daarbij vochten de politici uit het Rijnland – naast ook politici uit andere delen van Duitsland die zich onafhankelijker wilden opstellen - voor een niet onbelangrijk artikel. In de grondwet werd immers opgenomen, dat elke deelstaat van de republiek ten allen tijden kon herverdeeld worden, indien een volksbeslissing dergelijk herverdeling kon afdwingen. Vooral de Rijnlanders stonden hierop om op die wijze los te scheuren van de deelstaat Pruisen. Zulke volksbeslissing kon grondwettelijk slechts gebeuren na een volksraadpleging. Dat betekent: eerst moest een volksraadpleging (een referendum) georganiseerd worden. Indien 10 % van de bevolking kiest voor dat referendum, dan kan het parlement van de Weimarrepubliek in de zin van dat referendum een deelstaat herverdelen. Nu is het zo, dat het parlement van de republiek nooit een volksraadpleging voor een afzonderlijke deelstaat "Rijnland" zou goedkeuren. In Berlijn was men immers al te goed op de hoogte van separatistische verlangen in het Rijnland. Indien aldus het parlement dergelijke volksraadpleging verwerpt, dan kan het volk een volksbeslissing afdwingen. Daarbij moet echter minstens 50 % van de bevolking toestemmen. En dat is natuurlijk een probleem. Hoe konden de Rijnlanders dergelijke volksbeslissing afdwingen tegenover de meerderheid van Duitsers aan de oostelijke zijde van de Rijn? Maar toch hebben de Rijnlanders dit artikel in de grondwet kunnen laten verankeren, ook al hebben ze het nooit kunnen toepassen.

Konrad Adenauer
grootbeeld

Konrad Adenauer, voorvechter voor een Rijnrepubliek en latere kanselier (van 1949 tot 1963) van West-Duitsland na de Tweede Wereldoorlog
Er is nog meer... In 1918 werd reeds duidelijk, dat de geallieerden schadevergoeding zouden eisen van Duitsland. In de eerste helft van 1919 werd daartoe dan ook onderhandeld tussen de geallieerden in het vooruitzicht van het Verdrag van Versailles, waarbij loodzware herstelkosten aan Duitsland opgelegd werden. Maar de Rijnlanders voelden zich helemaal niet als 'medeschuldigen'. Zij zagen zich als slachtoffer van Pruisen. Immers de geallieerden ageerden voornamelijk tegen de Pruisische grootmacht bij hun eisen tot schadevergoeding. De Rijnlanders waren dan ook heftige tegenstanders van herstelkosten op hun kap.

Vooral de Zentrum-partij, de oude katholieke partij van Duitsland, was aan de macht in het Rijnland. En een boegbeeld binnen die partij was in 1919 de burgemeester van Keulen, Konrad Adenauer. Deze man zal u zeker kennen als de eerste kanselier van de Bundesrepublik Deutschland na de Tweede Wereldoorlog (kanselier van 1949 tot 1963). Adenauer riep op 1 februari 1919 alle burgemeesters van het Rijnland op voor een vergadering in Keulen, tevens werden vertegenwoordigers van de Nationale Vergadering van Duitsland (het Duitse parlement voor de inwerkingtreding van de grondwet der Weimarrepubliek) en van het parlement van Pruisen uitgenodigd. Op de agenda stond slechts één punt: de oprichting van een Rijnrepubliek (Rheinische Republik)! Konrad Adenauer kon op die samenkomst vrede nemen met lidmaatschap van dergelijke Rijnrepubliek aan het geheel van Duitsland (als een vrij onafhankelijke deelstaat aldus). Hij liet echter in het midden, dat die republiek zich ook zou afscheiden. Merkwaardig zijn de woorden die Adenauer in het midden wierp naar Pruisen toe. Hij sprak letterlijk over "de boze geest Pruisen", en "Pruisen wordt enkel geregeerd door een oorlogszuchtige gewetenloze kaste". Hij stond erop dat het Rijnland 'gered werd van die militaristische geest uit het oosten". Uiteraard was het de bedoeling van Konrad Adenauer om het Rijnland te doen ontsnappen aan het medebetalen van herstelkosten aan de geallieerden. De vergadering liep op een sissen af...

Oprichting van de "Zelfstandige Rijnrepubliek" in 1919

ROND DIT THEMA
Separatisme   in het Rijnland

Akten over de Rijnrepubliek   in het Duitse bondsarchief
In juni 1919, toen reeds het grootste deel van de grondwet van de Weimarrepubliek tot stand was gekomen en eveneens de contouren van het Vredesverdrag van Versailles duidelijk werden, gebeurde iets uitzonderlijks in Wiesbaden. Daar was een zekere Hans Adam Dorten als politicus actief. Hij was oorspronkelijk een procureur in Düsseldorf en lid van de Zentrum-partij. Vanuit die partij bleef het separatisme van het Rijnland leven, ook na de mislukking van Adenauers vergadering in Keulen. Vele leden van de Zentrum-partij schaarden zich achter Dorten, toen die in Wiesbaden – als uit het niets - van op het balkon van het stadhuis, de "Zelfstandige Rijnrepubliek" uitriep. Dorten was daarmee de mogelijkheid van herverdeling van Duitse landen uit de komende grondwet voor, en eveneens de oplegging van herstelkosten uit het Verdrag van Versailles. De onafhankelijk republiek van het Rijnland zou daaraan ontsnappen... dat was zijn bedoeling, volledig in de lijn van de poging van Konrad Adenauer.

PERSONEN
Konrad Adenauer   , Zentrum, voorvechter Rijnrepubliek, latere eerste kanselier van West-Duitsland

Hans Adam Dorten   Zentrum, separatist Rijnrepubliek
In het Rijnland waren echter nog al teveel oude ambtenaren en rechters die daar het zeggen hadden. Zij waren getrouwe aanhangers van de afgeschafte Pruisische monarchie, en weigerden uiteraard elke steun aan dergelijk Zelfstandige Rijnrepubliek. Ook onder de bevolking heerste verdeeldheid. De Pruisisch gezinden gaven hun steun helemaal niet. Wel kreeg Dorten vrijwel onmiddellijk de steun van de Franse bezetter. De Franse bezetter? Inderdaad, na het einde van de oorlog hadden Franse troepen het Rijnland voorlopig bezet in het vooruitzicht van een definiteve regeling hieromtrent in het Verdrag van Versailles. Daarin werd uiteindelijk vastgelegd, dat heel het Rijnland gedemilitariseerd moest worden door Duitsland en dat de Franse troepen gedurende vijf jaren controle mochten uitoefenen. Naja, hier zien we alweer de eeuwenoude invloed van Frankrijk op het Rijnland en tegelijk het streven van dat land om de hegemonie in continentaal Europa voor zich op te eisen.

Met voornamelijk die Franse steun richtte Dorten in het begin van 1920 een "Rheinische Volksvereinigung" op, een parlement voor de Zelfstandige Rijnrepubliek. Uiteindelijk greep Berlijn in en werd Hans Adam Dorten opgespoord wegens hoogverraad. Die kon echter tijdig onderduiken en vluchtte naar Frankrijk waar hij in 1963 stierf. De republiek van het Rijnland werd opgedoekt...

De oprichting van de Zelfstandige Rijnrepubliek had in de tweede helft van 1919 een aantal putsch-verzoeken tot gevolg in Mainz, Speyer en nog enkele centra aan de Rijn.

Morgen behandelen we de dramatisch bezetting van het Ruhrgebied in 1923 en zullen we ervaren hoezeer het separatisme van de Rijnlanders een rol zal spelen.

 

WEIMARREPUBLIEK
Het ontstaan van het Verdrag van Versailles   (14 jan 2008)

De bepalingen van het Verdrag van Versailles   (15 jan 2008)

Staatsbestel naar de grondwet   (16 jan 2008)

Grondrechten en politieke partijen   (17 jan 2008)

Factoren die het de Weimarrepubliek moeilijk maakten   (18 jan 2008)

Een staatsgreep kondigt zich aan: de Kapp-putsch 1920   (21 jan 2008)

Kapp-putsch schijnbaar voltooid   (22 jan 2008)

Kapp-putsch mislukt, communisten lokken burgeroorlog uit   (23 jan 2008)

Oorlogskosten en het ultimatum van Londen in 1921   (24 jan 2008)

Oorlogskosten en het verdrag van Rapallo   (25 jan 2008)

De Duitse inflatie beginjaren twintig   (28 jan 2008)

De Rijnrepubliek   (29 jan 2008)

Het begin van de Ruhrbezetting   (30 jan 2008)

Ruhrbezetting 1923: verzet   (31 jan 2008)

Hyperinflatie 1923   (11 feb 2008)

Heropflakkering Rijnrepubliek 1923   (12 feb 2008)

Aanloop tot de Hitler-putsch   (13 feb 2008)

Hitler-putsch brengt hem in de gevangenis   (14 feb 2008)

Het Dawes-plan en de gouden jaren   (18 feb 2008)

Het einde van rijkspresident Friedrich Ebert   (19 feb 2008)

Paul von Hindenburg, conservatieve ommezwaai   (20 feb 2008)

Verdragen van Locarno verstevigen de vrede   (22 feb 2008)

Yound plan 1930   (28 feb 2008)

DNVP, extreem recht in de jaren twintig   (29 feb 2008)

Paul von Hindenburg en zijn camarilla   (03 maa 2008)

1930-1932: Eerste golf van ondemocratische maatregelen   (04 maa 2008)

1932: De democratisch Weimarrepubliek sterft   (05 maa 2008)

1932: De ultieme adrenalinestoot   (06 maa 2008)

1933: Hitler aan de macht   (07 maa 2008)

18:19 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (2) | Tags: weimarrepubliek, rijnland, separatisme |  Facebook |

Commentaren

Opmerkelijk dat je zo veel posts per dag kan maken, ze zijn dan nog interessant ook! Daar ik niets over je vind op de rest van je blog gok ik erop dat je nog een student bent, en de vele filo, eco en geschiedenis kunnen duiden op Economie of Geschiedenis?

Gepost door: Dagobert | 29-01-08

Was het maar waar... Dagobert, was het mar waar, dat ik nog jong zou zijn als een student.
Ik ben echter een gepensioneerde, wowonachtig in Niedersachsen. Dat staat trouwens in een bericht in de zijkolommen van deze blog

Groetjes

Gepost door: Sebastian | 29-01-08

De commentaren zijn gesloten.