25-01-08

Weimarrepubliek: Verdrag van Rapallo

weimar
Weimarrepubliek

Oorlogsschulden Verdrag van Rapallo

Nevenstaand plakkaat van de socialisten, de sociaal-democraten, geeft het beste weer, hoe Duitsland zwalpte in de jaren tussen de twee wereldoorlogen: de Weimarrepubliek. Zwalpen is hier het gepaste woord. In deze periode van 1919 tot 1933 lagen vier politieke strekkingen dwars op elkaar en bepaalden de pogingen tot opgang van de democratie en uiteindelijk ondergang van de democratie. Twee strekkingen werkten relatief goed met elkaar samen: aan de linkse kant de socialisten (SPD) die zich de ware democraten noemden, en aan de rechtse kant de conservatieven (Zentrum) die eigenlijk meer aan het oude keizerrijk bleven hangen dan aan democratie, en de liberalen die zich gelijk aan de conservatieven opstelden. Uiterst links van de socialisten bewoog zich de derde strekking: de communisten (KPD) die radicaal een democratie verwierpen en een radenrepubliek (sowjetrepubliek) naar het voorbeeld van Moskou nastreefden. En uiteindelijk vormden de nationalisten en nationaal-socialisten van Hitler de vierde strekking, die het uiteindelijk zou halen... Zij streefden evenmin een democratie na en dwongen een dictatuur op. Maar niet alleen de tegenstellingen tussen de vier politieke strekkingen leidden tot de agonie van de jonge Duitse democratie. Een ware leidraad doorheen deze jaren is het Verdrag van Versailles, vredesregeling na de Eerste Wereldoorlog. waarvan de gevolgen loodzwaar doorwogen. En een al even noodlottige leidraad is de grondwet van de Weimarrepubliek die de val van de ene regering na de andere mogelijk maakte. Boven dat alles kwam dan nog de beurscrash van New York, die het spel van Hitler in de hand werkte.

PROBLEMEN REPUBLIEK
Verdrag van Versailles   Vredesvoorwaarden

Grondwet   staatsorganisatie

Grondwet   grondrechten

Dolkstootlegende   erfenis uit oorlog

Ambtenarij   niet democratisch

Justitie   niet democratisch

Groener-Ebert-Pact   militair tegen communisten

Reichswehr   leger, staat in de staat

Vrijkorpsen   paramilitair
Zoals in de vorige posting vermeld, stelde Engeland een ultimatum aan Duitsland op 5 mei 1921. Daarbij waren de herstelbetalingen, die Duitsland zou betalen, veranderd (zie vorige posting) waarbij vooral de verplichting voor Duitsland om 26 % van de exportkosten af te staan aan de geallieerden zeer zwaar viel. Het land moest binnen de zes dagen positief antwoorden, zo niet zou het Ruhrgebied bezet worden. Dat zou een verlamming van Duitsland met zich brengen, gezien het Ruhrgebied het industriële hart van het land was (en nog steeds is). Nu was echter de export van Duitsland sterk aan banden gelegd door een algemene boycot van de westerse landen op Duitse waren. De eerste jaren zou die 26 % dan ook niet veel betekenen. De verplichting werd echter opgelegd voor 66 jaren en dat is zo goed als een doodsvonnis.

Duitsland besluit stipte betaling van de herstelkosten, om het onmogelijke ervan te laten blijken

POLITIEKE PARTIJEN
KPD   communisten, niet democratisch

USPD   linkse socialisten

SPD   gematigde socialisten

ZENTRUM   conservatieven

DDP   linkse liberalen

BVP   Bayerse conservatieven

DVP   nationalistische liberalen

DNVP   nationalisten, niet democratisch

NSDAP   nazi's, niet democratisch

Duitsland kon de voorwaarden van Londen niet aanvaarden, moest echter wel. De regering besloot op 11 mei 1921, precies zes dagen na het ultimatum, aan de eisen te voldoen. Walther Rathenau, lid van de liberale DDP en minister voor Buitenlandse Zaken, deelde Londen de acceptatie mee. Daardoor waren vooral de rechts radicale nationalisten in het land verbouwereerd. Dat zou zo zijn gevolgen hebben, zie later. Matthias Erzberger, lid van de SPD en minister voor Financiën, besluit om aan de geallieerden te tonen dat Duitsland de herstelbetalingen onmogelijk volgens plan zou kunnen verrichten. Hij eist daartoe van de Duitse regering de uiterst stipte betaling ervan. Met dat doel voor ogen, verandert hij zelfs de bevoegdheden van de deelstaten en trok alle financiële macht over elke deelstaat tot zich. In een actie van volledige onderwerping aan de geallieerden betaalt Duitsland aldus zo stipt, dat de economie er dramatisch onder leed. Dat zou de minister met zijn leven moeten betalen, zie verderop. Bovendien dreef hij de inflatie op door meer geldbriefjes te laten drukken.

De inflatie was een teer punt in heel de wereld. Met de Eerste Wereldoorlog hadden vele landen de koppeling van geld aan het goud opgegeven. In plaats van een tegenwaarde aan goud voor elk geldbriefje, konden die landen meer geld drukken en daardoor de oorlogskosten deels betalen. Maar dat deed reeds vanaf 1914 een inflatie ontstaan. Duitsland profiteerde daarvan. Schulden worden immers goedkoper bij een heeersende inflatie. Na de oorlog betaalde men 4,20 Mark voor een dollar. In 1920 betaalde men reeds 42 Mark voor een Dollar. Het leven was daardoor echter wel tienmaal duurder geworden.

De hoop, dat de geallieerden zouden inzien, dat de verplichting tot herstelkosten de Duitse economie zou ten gronde richtten, lukte echter niet. Vooral Frankrijk vond dit ronduit belachelijk, en stelde voor om meer belastingen te heffen, dan wel de inflatie op te drijven. Dat was een gezonde visie van Frankrijk, maar daardoor zou Duitsland bewijzen dat het die herstelkosten wel aan zou kunnen... en dat precies wou de Duitse regering verhinderen. De rechts radicale nationalisten in het land reageerden furieus op de toenemende inflatie en de slaafs stipte betaling van de herstelkosten. met als gevolg dat op 26 augustus 1921 minister Matthias Erzberger vermoord door de Organisation Consul. Herinner u: deze organisatie was een terroristische groepering geworden uit de marine brigade Ehrhardt. Ondanks die moord bleef Duitsland echter zijn stipte betaling en opdrijving van de inflatie aanhouden en kreunde het land verder onder de nood.

Walther Rathenau
grootbeeld

Walther Rathenau, rijksminister voor Buitenlandse Zaken
Conferentie van Genua 1922

Die Duitse inflatie deed echter ook het leven duurder worden in andere landen. In Engeland besliste de regering om hoogdringend een conferentie te beleggen tussen de kapitaalskrachtige landen in de wereld om precies die inflatie af te remmen. Dat werd de conferentie van Genua (van 14 april tot 19 mei 1922). Voor het eerst werd daarbij ook Duitsland uitgenodigd op een internationaal treffen. Daar besloten de landen om het goud deels opnieuw als standaard voor het geld in te voeren. Daarmee zou de inflatie automatisch afgeremd worden. Op die conferentie probeerde Walther Rathenau de geallieerden te bewegen om de herstelkosten te herzien. Het was immers (schijnbaar) duidelijk geworden dat Duitsland die jaarlijkse betalingen niet aankon. Groot-Brittannië kwam in zekere mate tegemoet. Duitsland zou een tijdelijke uitstel van betalingen krijgen. Maar weer eens was Frankrijk de dwarsligger. Het bleef keihard en gaf geen duimbreed toe. Het wees nogmaals op het verhogen van belastingen als reddingsmiddel in plaats van een waanzinnige inflatie. De USA waren op deze conferentie niet aanwezig. Dat had zo zijn eigen reden: zij begonnen in te zien, dat zij fout waren in 1919 bij het Verdrag van Versailles. In plaats van enkel alles te doen voor het recupereren van de uitgeleende kredieten aan de andere geallieerden, hadden ze zich beter moeten inzetten voor de heropbouw van Europa. Immers... enkel door een heropgebouwd Europa floreert de internationale handel en profiteren de USA daarvan. Maar gezien vooral Frankrijk geen wijzigingen op het Verdrag van Versailles wou, bleven de USA dan ook weg van de conferentie van Genua. [Een jaar later zouden zij echter – los van Frankrijk - een bilateraal akkoord met Duitsland sluiten om het land te helpen in de heropbouw en aldus de handel te doen herleven. Daarover volgende week meer].

Verdrag van Rapallo tussen Duitsland en Rusland

Voor Duitsland was dan ook de conferentie van Genua een mislukking. Om dat te verwerken, kwam Walther Rathenau tot een illuster idee. Op die conferentie was ook Rusland aanwezig. En dat land voelde zich in hetzelfde scheepje als Duitsland. De communistische regering van Rusland had immers op de conferentie geëist, dat de internationale schulden uit de tsarentijd zouden wegvallen. De tsaren waren immers in 1917 afgezet door de bolsjewieken. De westerse landen weigerden echter deze schulden kwijt te schelden. Tja, zowel Duitsland als Rusland gingen dan ook leeg uit. Walther Rathenau bedacht (uit wraak?) om tijdens de conferentie een afzonderlijke overeenkomst af te sluiten met Rusland! Beiden trokken zich op 16 april, een week nadat de conferentie van Genua begonnen was, terug in een dorpje 25 km verderop. het dorp Rapallo. Daar beslisten zij:

  • Geen van beide landen zou terugbetaling van wederzijdse schulden eisen.
  • Duitsland levert aan Rusland alle technologie om olie te boren. Rusland had namelijk aanzienlijke olievelden in Bakoe (Zuidoosten van het Europese Rusland) maar bezat geen voldoende installaties om het op te boren. In ruil zou Duitsland Russische olie in haar land verkopen.
  • Rusland zou Duitse militairen opleiden, niet in Duitsland maar in Rusland. Dat land had immers meer moderne wapens dan Duitsland (dat leed onder het verdrag van Versailles dat elke wapenlevering verbood). Bovendien zou Rusland Duitse militaire piloten opleiden. Dat was een belangrijke zet van Walther Rathenau. Het Verdrag van Versailles verbood immers een Duitse luchtmacht, maar nergens stond er gestipuleerd dat Duitse piloten geen opleiding mochten krijgen in het buitenland...

Verdrag van Rapallo
grootbeeld

Onderhandelen in Rapallo tussen Duitsers (links) en Russen (rechts)
Diezelfde dag keerden Duitsland en Rusland met elk een kopie van hun onderling verdrag terug naar Genua om er de conferentie te vervolgen. Frankrijk was woedend, ja meer dan woedend wegens dit verdrag. Duitsland had immers bekomen dat zijn export aanzienlijk zou toenemen en ondermijnde aldus de westerse boycot. Bovendien vreesde Frankrijk dat Duitsland en Rusland door hun hernieuwde vriendschap zouden overgaan tot een herverdeling van Polen. Frankrijk had immers grote invloed bekomen in Polen sinds dat land bevrijd was van Duitse, Oostenrijkse en Russische annexaties dankzij het Verdrag van Versailles en andere verdragen na de Eerste Wereldoorlog. De macht van Frankrijk in het continentale Europa was daardoor aanzienlijk toegenomen.

Een klein staaltje hoe Frankrijk de invloedsmacht bekwam in Polen:

In maart 1921 had in Opper-Sileziën (West-Polen) een volksraadpleging plaats in het kader van het Verdrag van Versailles. Indien de bevolking zich uitsprak voor aansluiting bij Polen, dan zou dit gebeuren. In het andere geval zou Opper-Silizië bij Duitsland blijven. Dat deel van Polen is niet zonder belang, want zeer vele koolmijnen en ertsverwerking. De uitslag van het referendum was: 59,4 % voor Duitsland en slechts 40,6 % voor Polen. Een klare uitspraak, maar Frankrijk kwam ertussen. Tegen het referendum in stuwde het land Polen om Opper-Silezië aan Duitsland te onttrekken. De Duitsers waren militair machteloos om daarop te reageren. Dat gebeuren zou later, in Hitlers tijd, leiden tot een herannexatie aan Duitsland.

ROND DIT THEMA
Organisation Consul   terroristische organisatie

Conferentie van Genua 1922   bestrijding inflatie

Verdrag van Rapallo   Overeenkomst Duitsland Rusland
Na de conferentie van Genua wachtte Frankrijk het geschikte moment af om Duitsland de rekening te geven voor het Verdrag van Rapallo. Maar de herstelkosten werden nog steeds zeer stipt betaald en er was dan ook geen enkele aanleiding om Duitsland te treffen, tenzij...

PERSONEN
Friedrich Ebert   SPD, rijkspresident 1919-1925, democraat

Matthias Erzberger   Zentrum partij, ondertekenaar Vrede van Versailles, rijksminister Financiën, democraat (vermoord)

Walther Rathenau   liberaal (DDP), industireel, rijksminister Buitenlandse Zaken, democraat, (vermoord)
De Duitse regering trok zich van de maatregelen tegen een inflatie op de conferentie van Genua niets aan. Integendeel, het bleef de inflatie opdrijven door geld te drukken. Daar waar de inflatie tienvoudig was toegenomen in 1920, daar steeg zij in de zomer 1922 tot het honderdvoud. Voor een dollar betaalde men toen reeds 420 Mark. Het Duitse volk kreunde 'nog' meer onder de levensduurte. De rechts radicale nationalisten reageerden op hun manier: minister Walther Rathenau werd op 24 juli 1922 vermoord door... jawel, Organisation Consul. De Duitse regering bleef echter bij haar beleid, waardoor men in de herfst van datzelfde jaar reeds 4420 Mark voor een Dollar betaalde. Tegenover het begin van dat jaar was de inflatie aldus verduizendvoudigd. Frankrijk was alweer woedend, want een dergelijk waanzinnige inflatie zou ook naar haar land over kunnen waaien. In Duitsland gebeurde in die herfst nog iets bijzonders. Ondanks de kunstmatig opgedreven inflatie bleef het land in grote nood om de herstelbetalingen stipt te blijven aanhouden. Trouwens, die stiptheid was immers bedoeld om de geallieerden te bewijzen dat Duitsland kapot zou gaan onder die last (wat in werkelijk niet waar was, gezien er andere middelen bestonden dan inflatie), en inderdaad... de Duitse economie zieltoogde. Daarom besloot de regering in november 1922 om die stiptheid van betaling nu toch maar op te geven.

Frankrijk reageerde haast onmiddellijk... de Ruhrbezetting staat voor de deur! Daarover meer volgende maandag. Terloops even vermeld: dat verdrag van Rapallo tussen Duitsland en Rusland veroorzaakte buiten Frankrijk ook angsten in de USA en in Groot-Brittannië. men vreesde een al te grote verschuiving van de macht in continantaal Europa een vooral vreesde men het zich verwijderen van Duitsland van het kapitalisme. Dat verdrag werd dan ook een "Rapallo-complex" in de internationale politiek. Dat complex speelde onder andere een rol in het wantrouwen van de USA tegenover de Oost-politiek van oudkanselier Willy Brandt en eveneens in de as Parijs-Berlijn-Moskou van oudkanselier Gerhard Schröder in 2004.

 

WEIMARREPUBLIEK
Het ontstaan van het Verdrag van Versailles   (14 jan 2008)

De bepalingen van het Verdrag van Versailles   (15 jan 2008)

Staatsbestel naar de grondwet   (16 jan 2008)

Grondrechten en politieke partijen   (17 jan 2008)

Factoren die het de Weimarrepubliek moeilijk maakten   (18 jan 2008)

Een staatsgreep kondigt zich aan: de Kapp-putsch 1920   (21 jan 2008)

Kapp-putsch schijnbaar voltooid   (22 jan 2008)

Kapp-putsch mislukt, communisten lokken burgeroorlog uit   (23 jan 2008)

Oorlogskosten en het ultimatum van Londen in 1921   (24 jan 2008)

Oorlogskosten en het verdrag van Rapallo   (25 jan 2008)

De Duitse inflatie beginjaren twintig   (28 jan 2008)

De Rijnrepubliek   (29 jan 2008)

Het begin van de Ruhrbezetting   (30 jan 2008)

Ruhrbezetting 1923: verzet   (31 jan 2008)

Hyperinflatie 1923   (11 feb 2008)

Heropflakkering Rijnrepubliek 1923   (12 feb 2008)

Aanloop tot de Hitler-putsch   (13 feb 2008)

Hitler-putsch brengt hem in de gevangenis   (14 feb 2008)

Het Dawes-plan en de gouden jaren   (18 feb 2008)

Het einde van rijkspresident Friedrich Ebert   (19 feb 2008)

Paul von Hindenburg, conservatieve ommezwaai   (20 feb 2008)

Verdragen van Locarno verstevigen de vrede   (22 feb 2008)

Yound plan 1930   (28 feb 2008)

DNVP, extreem recht in de jaren twintig   (29 feb 2008)

Paul von Hindenburg en zijn camarilla   (03 maa 2008)

1930-1932: Eerste golf van ondemocratische maatregelen   (04 maa 2008)

1932: De democratisch Weimarrepubliek sterft   (05 maa 2008)

1932: De ultieme adrenalinestoot   (06 maa 2008)

1933: Hitler aan de macht   (07 maa 2008)

18:45 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: weimarrepubliek, oorlogsschuld, inflatie |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.