23-01-08

Weimarrepubliek: burgeroorlog en einde Kapp-putsch

weimar
Weimarrepubliek

Kapp-putsch mislukt en de communisten lokken een burgeroorlog uit

Nevenstaand plakkaat van de socialisten, de sociaal-democraten, geeft het beste weer, hoe Duitsland zwalpte in de jaren tussen de twee wereldoorlogen: de Weimarrepubliek. Zwalpen is hier het gepaste woord. In deze periode van 1919 tot 1933 lagen vier politieke strekkingen dwars op elkaar en bepaalden de pogingen tot opgang van de democratie en uiteindelijk ondergang van de democratie. Twee strekkingen werkten relatief goed met elkaar samen: aan de linkse kant de socialisten (SPD) die zich de ware democraten noemden, en aan de rechtse kant de conservatieven (Zentrum) die eigenlijk meer aan het oude keizerrijk bleven hangen dan aan democratie, en de liberalen die zich gelijk aan de conservatieven opstelden. Uiterst links van de socialisten bewoog zich de derde strekking: de communisten (KPD) die radicaal een democratie verwierpen en een radenrepubliek (sowjetrepubliek) naar het voorbeeld van Moskou nastreefden. En uiteindelijk vormden de nationalisten en nationaal-socialisten van Hitler de vierde strekking, die het uiteindelijk zou halen... Zij streefden evenmin een democratie na en dwongen een dictatuur op. Maar niet alleen de tegenstellingen tussen de vier politieke strekkingen leidden tot de agonie van de jonge Duitse democratie. Een ware leidraad doorheen deze jaren is het Verdrag van Versailles, vredesregeling na de Eerste Wereldoorlog. waarvan de gevolgen loodzwaar doorwogen. En een al even noodlottige leidraad is de grondwet van de Weimarrepubliek die de val van de ene regering na de andere mogelijk maakte. Boven dat alles kwam dan nog de beurscrash van New York, die het spel van Hitler in de hand werkte.

PROBLEMEN REPUBLIEK
Verdrag van Versailles   Vredesvoorwaarden

Grondwet   staatsorganisatie

Grondwet   grondrechten

Dolkstootlegende   erfenis uit oorlog

Ambtenarij   niet democratisch

Justitie   niet democratisch

Groener-Ebert-Pact   militair tegen communisten

Reichswehr   leger, staat in de staat

Vrijkorpsen   paramilitair
De Kapp-putsch was schijnbaar geslaagd op 13 maart 1920. Zoals in de vorige posting vermeld had Wolfgang Kapp de steun van de nationalistische antisemitische partij DNVP, waarvan hij lid was geworden, van een deel der nationalistische liberale partij DVP, van een deel der bevolking en uiteraard van het extreem-rechtse vrijheidskorps der marine brigade Ehrhardt en van een deel van het rijksleger onder de leiding van generaal Walther von Lüttewitz. De wetmatige regering was naar Stuttgart gevlucht en riep van daaruit de hele bevolking van het land op tot een algemene staking om het land plat te leggen.

Reactie van de communisten op de putsch

POLITIEKE PARTIJEN
KPD   communisten, niet democratisch

USPD   linkse socialisten

SPD   gematigde socialisten

ZENTRUM   conservatieven

DDP   linkse liberalen

BVP   Bayerse conservatieven

DVP   nationalistische liberalen

DNVP   nationalisten, niet democratisch

NSDAP   nazi's, niet democratisch
De communistische partij KPD gaf aanvankelijk geen gehoor aan de oproep tot algemene staking. Binnen de partij rommelde het. Alle leden ervan waren het eens om de regering van de Weimarrepubliek geen kansen te geven. Zij wilden immers een radenrepubliek naar het voorbeeld van de sowjetrepubliek in Rusland. Maar op dat punt liepen de meningen sterk uiteen. De gematigde communisten volgden het voorbeeld van hun in 1919 vermoorde grote leidster Rosa Luxemburg in het nastreven van een radenrepubliek waarin eventueel andere partijen ook konden bestaan. Het zou een soort 'gecorrigeerde' sowjetrepubliek worden met een democratisch tintje. Vooral van buiten de KPD kwam hiertoe steun vanwege de USPD. Dat zijn de linksen die zich tijdens de oorlog afgescheiden hadden van de SPD. Zij leunden sterk aan bij de KPD, hoewel zij een radenrepubliek nog meer democratisch vorm zouden geven dan de gematigden binnen de KPD. Nu wilden de gematigde communisten een nauwe samenwerking met de USPD, gezien die partij een grote aanhang had in de bevolking. Bij de oproep van de regering tot een algemene staking vanaf 13 maart 1920 tegen Wolfgang Kapp had de USPD haar toestemming gegeven voor dergelijk staking. Daarom twijfelden de gematigde communisten.

Maar er was meer aan de gang binnen de KPD. Vele leden waren de strijd moe geworden. Opstand na opstand had geheerst in de jaren tevoren en steeds opnieuw vielen talloze slachtoffers onder de leden bij de bloedige repressie door het rijksleger en de vrijkorpsen.

Anderzijds was de uiterst linkse vleugel van de KPD nog militanter geworden . Hier gaat het om de KAPD, en groepering binnen de KPD die vooral gestuwd werd door de Nederlandse astrofysicus en theoreticus Anton Pannekoek. Die man was zeer militant voor een radenrepubliek in Nederland. Daarbij was hij zo extreem, dat hij alle vormen van democratie verbannen wilde. Dat betekent: een soort sowjetrepubliek in Nederland zonder de mogelijkheid tot verkiezingen van de partijbonzen of volksafgevaardigden door de bevolking. Dergelijk republiek moest een proletarische dictatuur zijn in de volle zin van het woord 'dictatuur'. Pannekoek had daartoe de CAPN (communistische arbeiderspartij van Nederland) opgericht. Zijn gedachtengoed voor een Nederlandse radenrepubliek viel in goede aarde bij de linkse vleugel van de KPD, vandaar dat zij zich de KAPD noemde, de communistische arbeiderspartij van Duitsland. Zij hadden grote aanhang bij de bevolking van industriegebieden zoals het Ruhrgebied, industriële centra in Sachsen en Thüringen.

Ruhropstand

De leden van de KAPD wilden – in tegenstelling tot de gematigden in de KPD - onmiddellijk ingaan op de oproep van de regering tot een algemene staking, maar hun doel was deze staking te benutten om hun harde totaal a-democratische radenrepubliek in te stellen. Het deerde hen weinig wat in Berlijn gebeurde. Het doel van de wetmatige regering in Stuttgart was hun worst. De ene opstand na de andere ontstond op 13 en 14 maart 1920 in het Ruhrgebied. Als gieren sprongen het rijksleger en de vrijkorpsen op deze communistische fanatici. De bevolking in het Ruhrgebied was verdeeld: deels steunde het de KAPD, deels vocht het tegen deze fanatici. Een burgeroorlog brak uit...

De gematigden in de KPD wisten niet hoe te reageren. Het ene moment gaven ze hun steun aan hun linkse vleugel KAPD, het andere moment leunden ze meer aan bij de USPD en hielden zich afzijdig. Uiteindelijk zetten ze dan toch hun "Rote Ruhrarmee" in. Dat was een soort vrijkorps van 50.000 bewapende burgers en ook wel militairen, dat opgericht was in samenwerking tussen KPD en USPD. Dat leger werd dan ook actief en stelde zich uiteindelijk aan de zijde van de KAPD. Tegelijk met die Ruhropstand kwamen de KPD-, USPD- en KAPD-leden in Sachsen op straat en riepen er de radenrepubliek Sachsen uit. En ook in Thüringen ontstonden opstanden naar het voorbeeld van het Ruhrgebied. Ja... er dreigde een algemene burgeroorlog in heel Duitsland in plaats van een algemene staking.

Kapp-putsch mislukt

In Berlijn verliep alles niet zoals Wolfgang Kapp het zich had voorgesteld. Vooreerst ging – om het plat te zeggen – de show naar de communisten en niet naar de extreem nationalisten van Kapp en Lüttwitz. Er was echter veel meer aan de hand... Na de installatie van Wolfgang Kapp als rijkskanselier en de overhaaste vorming van een regering bleek heel wat:

Vooreerst weigerde de administratie – de lokale Berlijnse ambtenarij van de ministerkabinetten – elke medewerking met Kapp en zijn regering. Daardoor bleef Kapp vrij verlamd in de uitvoering van zijn 'beleid'. Bovendien was de staatsgreep onvoldoende voorbereid. De putsch kwam er veel te plost door het ultimatum van generaal Walther von Lütwitz (zie vorige postings), was echter nog maar in 'luchtkasteel-vorm' bij zowel von Lütwitz als bij Kapp. Het was dus veel te snel gegaan. En.... nu de putsch voltooid leek te zijn, kwamen de tegenstellingen tussen Wolfgang Kapp en de generaal overduidelijk aan het licht. Wolfgang Kapp wou een dictatuur naar het gedachtengoed van generaal Erich Ludendorff (zie vorige posting). Maar generaal Walther von Lütwitz wou helemaal zover niet gaan. Hij hoopte op een herstel van de toestand onder het keizerrijk en democratie in beperkte vorm – zoals die voorkwam in het keizerrijk - als model om na te streven.

Friedrich Ebert
grootbeeld

Rijkspresident Friedich Ebert
Wolfgang Kapp vlucht naar Zweden

Zoals u kan vermoeden, zouden deze problemen fataal voor de putschisten worden. Wolfgang Kapp was na enkele dagen woedend op generaal Walther von Lütwitz en hij was hopeloos door de blokkade van de administratie. Op 17 maart 1920, vier dagen na de putsch, geeft hij het op en vlucht over Denemarken naar Zweden. Generaal Walther von Lütwitz was blijkbaar verbaasd door de vlucht van Kapp en riep zichzelf dan maar uit als rijkskanselier. Hij zou 'zijn' staatsgreep voltooien. Naja, nog diezelfde dag gaf ook hij op.

De putsch was voorbij. De wetmatige regering kwam terug naar Berlijn. Maar de gevolgen van de putsch waren nog lang niet voorbij: de communisten voerden in alle hevigheid hun burgeroorlog op drie fronten, voornamelijk in het Ruhgebied. De opstandelingen in Sachsen en in Thüringen werden vrij snel verslaan door het opgeroepen rijksleger. Generaal Hans von Seeckt had de nieuwe oproep van de regering gretig beantwoord, dat in tegenstelling tot zijn houding tegenover de Kapp-putsch. Maar ja, hier ging het om het bestrijden van de communisten. In het Ruhrgebied werd de burgeroorlog niet zo snel onderdrukt. Vooral de slagkracht van het "Rote Ruhrarmee" was een zorg voor het rijksleger. Daarom riep rijkspresident Friedrich Ebert vrijkorpsen op om het rijksleger te steunen. De strijd in het Ruhrgebied duurde tot 3 april 1920. Merkwaardig was de houding van een deel van de KPD, dat haar extreem linkse leden van de KAPD opriep om de wapens neer te leggen. Uiteindelijk werd het Rote Ruhrarmee niet meer door de KPD en de USPD ingezet, maar de KAPD kon toch een deel van dat leger actief blijven houden. Kort nadien had de regering de veiligheidpolitie ingezet tegen de opstandelingen, en door de samenwerking met het rijksleger beschikte die politie over bommenwerpers. Voor het eerst vielen bommen in her Ruhrgebied van de eigen politie (niet van het rijksleger!) op de eigen burgers... Uiteindelijk vielen meer dan 1000 opstandelingen en burgers, en ook het rijksleger betreurde 200 man. Het aantal slachtoffers bij de vrijkorpsen is niet bekend. De burgeroorlog was voorbij. Na deze Ruhropstand scheurde de KAPD zich definitief af van de KPD en werd nog extremer in haar gedachtengoed en in haar agressie.

Zeer vreemde beslissingen na de Kapp-putsch

PERSONEN
Friedrich Ebert   SPD, rijkspresident 1919-1925, democraat

Walther von Lüttwitz   generaal, tegenstander Vrede van Versailles, putschist

Wolfgang Kapp   staatsbeambte, Oud-Pruisisch gezinde, tegenstander Vrede van Versailles, putschist

Hans von Seeckt   generaal-majoor, tegenstander Vrede van Versailles, architect Staat in de staat voor het leger, conservatief, anti-nazi, anti-republiek

Erich Ludendorff   generaal, tegenstander Vrede van Versailles, nazist, putschist, dictatuur-gericht

Walther Rathenau   liberaal (DDP), industireel, rijksminister Buitenlandse Zaken, democraat, (vermoord)
Het vrijkorps van de marine brigade Erhhardt was voor de Kapp-putsch ontbonden op bevel van de rijksminister voor landsverdediging. Dat kaderde in de verplichting uit het Vredesverdrag van Versailles om alle paramilitaire organisaties op te doeken. Deze beslissing was de eigenlijke aanleiding tot de Kapp-putsch. En het was precies dat vrijkorps dat de putsch waarmaakte. Nu zou u denken, dat de regering als eerste daad na de mislukte putsch precies dat vrijkorps zwaar zou afstraffen en nu wel definitief zou ontbinden. Maar niets daarvan! In tegendeel, de regering riep dat vrijkorps op om mee te strijden tegen de communistische opstandelingen. Waarom die wel erg vreemde beslissing? Vooral rijkspresident Friedrich Ebert stond daar achter. Hij wou zoveel mogelijk militair inzetten om de communisten een definitieve nederlaag te geven. En daartoe was hij dan ook bereid de eis van het Verdrag van Versailles naast zich neer te leggen. Pas een maand later, na de onderdrukking van de opstanden, werd het vrijkorps uiteindelijk ontbonden, maar dat zou niet zonder gevolgen blijven:

Het grootste deel van het vrijkorps reorganiseerde zich in een ondergrondse organisatie: de Organisation Consul. Dit werd een geheime groepering van terroristen. Hun doel was de ondermijning van de Weimarrepubliek met alle middelen. Daartoe zouden ze in de komende jaren de ene politiek moord na de andere plegen, waarbij ze vaak totaal willekeurig te werk zouden gaan. Zij vermoordden zowel republiek-gezinden als anderen. Organisation Consul werd een kankergezwel binnen de staat, een terroristische organisatie waarover we nog zullen horen... Enkele jaren later lagen de leden van de Organisation Consul aan de basis van de SA-troepen van Hitler.

Eveneens vreemd was de houding van de regering tegenover generaal Hans von Seeckt. Zoals in de vorige posting gezien, weigerde deze generaal de inzet van het rijksleger tegen de putschisten. De regering had hem dan ook kunnen ontslaan toen de putsch voorbij was. Dat gebeurde niet. Integendeel... Hans von Seeckt werd beloond. Waarom en hoe? Ja, weer eens de angst van de regering en vooral van rijkspresident Friedrich Ebert voor discontinuïteit in het rijksleger. Onmiddellijk na de putsch had de regering het rijksleger hoognodig tegen de opstandige communisten en was een reorganisatie van de legertop niet aan de orde. Ook na de onderdrukking van de opstandelingen bleef het rijksleger noodzakelijk gezien steeds opnieuw smeulende vuurtjes opflakkerden. Daarom bleef generaal Hans von Seeckt in het zadel. En meer zelfs... het Verdrag van Versailles had geëist, dat de legertop zou ontbonden worden en vervangen. Daartoe had die top in begin 1920, toen het verdrag in werking trad, zich ongevormd in een "Truppenamt", een schuilnaam voor de generale staf. Hoofd van dat Truppenamt was uiteraard generaal Hans von Seeckt. Wel, na de Kapp-putsch en het onderdrukken van de opstanden benoemde de rijkssminister voor landsverdediging generaal Hans von Seeckt als nu-wel-officiële opperbevelhebber van heel het rijksleger (en tegelijk werd in overeenstemming met het Verdag van Versailles dat geheimzinnige Truppenamt ontbonden). Zo zien we maar, hoe de weigering van de generaal om troepen in te zetten tegen Wolfgang Kapp en de extreme nationalisten geen windeieren heeft opgebracht voor de generaal. We zullen hem nog meer ontmoeten in het verhaal over de Weimarrepubliek.

ROND DIT THEMA
Raden en Radenrepubliek   in Duitsland

KAPD   ectreem linkse vleugel van KPD
Het gerecht gaat zijn eigen weg

Op 21 december 1921 had het proces plaats tegen de putschisten. Daarbij werden niet vervolgd: generaal Walther von Lütwitz en Wolfgang Kapp! De generaal is nooit vervolgd geworden en Wolfgang Kapp zou een afzonderlijk proces krijgen op latere datum. Werden wel vervolgd: de tweederangsputschisten, de helpers. Zij werden beschuldigd van landverraad. Zware straffen? Neen, neen en neen. Slecht één van hen werd veroordeeld tot vijf jaar gevangenis. Dat op zich is een heel milde straf voor landverraad. Het gerecht motiveerde haar beslissing letterlijk met de woorden "De dwang vanuit een onbaatzuchtige vaderlandsliefde en de volgzaamheid naar Wolfgang Kapp toe, had de man misleid." De dossiers van de andere helpers werden... geseponeerd! Of hoe het gerecht extreem nationalisten goedgezind was.

In de zomer 1922 zou een afzonderlijk proces gevoerd worden tegen Wolfgang Kapp. Die was enkele maanden tevoren door Zweden uitgeleverd. Maar de man leed aan kanker en stierf voor het proces zou beginnen.

Tot daar de Kapp-putsch. Hoezeer zijn de pijnpunten van de Weimarrepubliek bij deze putsch aan het licht gekomen: het rijksleger dat een staat in de staat was, de vrijkorpsen die slechts na veel aarzelen ontbonden werden, de ambtenarij die nog steeds draaide onder de hoede van keizersgetrouwen en extreem-rechtse nationalisten, het gerecht dat zich zeer 'tolerant' opstelde tegen extreem rechtsen, de communisten die vijandig stonden tegenover de republiek, en nu ook zelfs een terroristische organisatie (Organisation Consul).

Morgen komt een volgend pijnpunt van de republiek aan bod: de herstelbetalingen aan de geallieerden.

 

WEIMARREPUBLIEK
Het ontstaan van het Verdrag van Versailles   (14 jan 2008)

De bepalingen van het Verdrag van Versailles   (15 jan 2008)

Staatsbestel naar de grondwet   (16 jan 2008)

Grondrechten en politieke partijen   (17 jan 2008)

Factoren die het de Weimarrepubliek moeilijk maakten   (18 jan 2008)

Een staatsgreep kondigt zich aan: de Kapp-putsch 1920   (21 jan 2008)

Kapp-putsch schijnbaar voltooid   (22 jan 2008)

Kapp-putsch mislukt, communisten lokken burgeroorlog uit   (23 jan 2008)

Oorlogskosten en het ultimatum van Londen in 1921   (24 jan 2008)

Oorlogskosten en het verdrag van Rapallo   (25 jan 2008)

De Duitse inflatie beginjaren twintig   (28 jan 2008)

De Rijnrepubliek   (29 jan 2008)

Het begin van de Ruhrbezetting   (30 jan 2008)

Ruhrbezetting 1923: verzet   (31 jan 2008)

Hyperinflatie 1923   (11 feb 2008)

Heropflakkering Rijnrepubliek 1923   (12 feb 2008)

Aanloop tot de Hitler-putsch   (13 feb 2008)

Hitler-putsch brengt hem in de gevangenis   (14 feb 2008)

Het Dawes-plan en de gouden jaren   (18 feb 2008)

Het einde van rijkspresident Friedrich Ebert   (19 feb 2008)

Paul von Hindenburg, conservatieve ommezwaai   (20 feb 2008)

Verdragen van Locarno verstevigen de vrede   (22 feb 2008)

Yound plan 1930   (28 feb 2008)

DNVP, extreem recht in de jaren twintig   (29 feb 2008)

Paul von Hindenburg en zijn camarilla   (03 maa 2008)

1930-1932: Eerste golf van ondemocratische maatregelen   (04 maa 2008)

1932: De democratisch Weimarrepubliek sterft   (05 maa 2008)

1932: De ultieme adrenalinestoot   (06 maa 2008)

1933: Hitler aan de macht   (07 maa 2008)

18:30 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: weimarrepubliek, staatsgreep, putsch, burgeroorlog |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.