18-01-08

Weimarrepubliek: storende factoren

weimar
Weimarrepubliek

Factoren die het de Weimarrepubliek moeilijk maakten

Nevenstaand plakkaat van de socialisten, de sociaal-democraten, geeft het beste weer, hoe Duitsland zwalpte in de jaren tussen de twee wereldoorlogen: de Weimarrepubliek. Zwalpen is hier het gepaste woord. In deze periode van 1919 tot 1933 lagen vier politieke strekkingen dwars op elkaar en bepaalden de pogingen tot opgang van de democratie en uiteindelijk ondergang van de democratie. Twee strekkingen werkten relatief goed met elkaar samen: aan de linkse kant de socialisten (SPD) die zich de ware democraten noemden, en aan de rechtse kant de conservatieven (Zentrum) die eigenlijk meer aan het oude keizerrijk bleven hangen dan aan democratie, en de liberalen die zich gelijk aan de conservatieven opstelden. Uiterst links van de socialisten bewoog zich de derde strekking: de communisten (KPD) die radicaal een democratie verwierpen en een radenrepubliek (sowjetrepubliek) naar het voorbeeld van Moskou nastreefden. En uiteindelijk vormden de nationalisten en nationaal-socialisten van Hitler de vierde strekking, die het uiteindelijk zou halen... Zij streefden evenmin een democratie na en dwongen een dictatuur op. Maar niet alleen de tegenstellingen tussen de vier politieke strekkingen leidden tot de agonie van de jonge Duitse democratie. Een ware leidraad doorheen deze jaren is het Verdrag van Versailles, vredesregeling na de Eerste Wereldoorlog. waarvan de gevolgen loodzwaar doorwogen. En een al even noodlottige leidraad is de grondwet van de Weimarrepubliek die de val van de ene regering na de andere mogelijk maakte. Boven dat alles kwam dan nog de beurscrash van New York, die het spel van Hitler in de hand werkte.

Het Vredesverdrag van Versailles aan het gecapituleerde Duitsland na de Eerste Wereldoorlog, een “dictaat” (naar mening van Duitsland), zou de verstandhoudingen in de Weimarrepubliek tussen de twee wereldoorlogen sterk vertroebelen. En zoals in de vorige posting gezien speelden bepalingen van de grondwet inzake het functioneren van de staatsorganen al evenzeer een rol in het mislukken van deze republiek. Maar er is meer...

Ambtenarij bleef 'keizerlijk' en trouw aan de staat, niet aan de republiek

Tijdens de besprekingen voor de grondwet van de republiek deden nationalistische krachten onder de volksvertegenwoordigers alles om de bestaande ambtenarij en de justitie uit het oude keizerrijk te beschermen. Maar ook de republiekvriendelijke sociaaldemocraten van de SPD (socialisten) wilden de oude ambtenarij behouden vanuit pragmatisch standpunt. Het land moest immers functioneerbaar blijven na de oorlog en alleen de bestaande ambtenarij had ervaring in het besturen van het land. Wel werd in de grondwet ingeschreven dat de ambtenaren volledige vrijheid gegarandeerd wordt inzake politieke aanhang, maar tevens werd accent gelegd op de “wel verworvene rechten” van de ambtenaren. Wat betekende dit concreet? In het keizerrijk tot november 1918 speelde de politieke aanhang van een ambtenaar een grote rol. Alleen de keizersgetrouwen werden aangeworven. Bij het begin van de Weimarrepubliek krioelde het dan ook van keizersgetrouwe ambtenaren die vanuit hun opleiding zeer trouw waren aan de staat, maar helemaal niet aan de nieuw ontstane republiek. Dat zou voor ernstige gevolgen zorgen tijdens de Weimarrepubliek, waarbij nationalistische krachten in het land op allerlei niveaus bevoordeeld zouden worden.

De rechters bleven evenzeer keizerlijk en voelden zich niet gebonden aan de republiek.

Net als de ambtenaren bleven de oude rechters uit het keizerrijk in dienst. En evenzeer waren zij in de tijd van de keizer aangesteld op basis van hun getrouwheid aan de keizerlijke macht. In de nieuwe grondwet werd ten hunner voordele de “onafzetbaarheid” van de rechters vastgelegd. Ziet u de gevolgen reeds? Ja, in talloze situaties tijdens de Weimarjaren zouden zij keihard zijn tegen revolutionairen (communisten) en uiterst mild tegenover rechtsen in de politiek. Van die houding zullen we in de komende postings frappante voorbeelden zien. Ook Adolph Hitler dankt zijn positie in de Weimarjaren zuiver aan de rechtsgezindheid van de justitie Zie in latere postings de Hitlerputsch in München.

Het rijksleger vormde een staat in de staat

In de Weimarrepubliek had de rijkspresident het opperbevel over de strijdkrachten, het rijksleger, hoewel dit bevel overgeheveld werd op de rijksminister voor landsverdediging in vredestijd. Het leger zelf echter trok zich relatief weinig aan van dit opperbevel bij deze burgerlijke politici. Hoe zit dat in elkaar?

De officieren en hogeren in het keizerlijke leger tot en met november 1918 bestonden voor ongeveer 1/3de uit adellijke telgen. En de adel was uiteraard keizersgetrouw! Na het uitroepen van de republiek bleef de legerleiding de aloude uit het keizerrijk. De opperste legerleiding werd in november 1918 gevoerd door twee zeer keizerstrouwe generaals: generaal Wilhelm Groener en generaal Paul von Hindenburg, beide namen zou u best goed onthouden, want komen nog terug in het verhaal over de geschiedenis van de Weimarrepubliek. De opperste legerleiding stond zeer vijandig tegenover de republiek. Dat zou drie merkwaardige gevolgen hebben:

ROND DIT THEMA
Dolkstootlegende   meer informatie

Groener-Ebert-pact   ruime informatie

Vrijkorpsen   rna de Eerste Wereldoorlog
Dolkstootlegende

Over de dolkstootlegende is reeds in 2007 een posting verschenen op deze blog in het raam van de Novemberrevolutie 1918 (zie 'rond dit thema'). Op het einde van de oorlog wilden de generaals van de opperste legerleiding een wapenstilstand. Zij zagen immers in dat de oorlog verloren was. Maar dat mocht het volk zo niet vernemen. Het rijksleger zou alle eer aan zich houden en niet verantwoordelijk gestel mogen worden voor de capitulatie. Een duivels plan werd gebrouwd. Namelijk de socialisten van de SPD waren een doorn in het oog van de legerleiding. De SPD stond voor de oorlog steeds tegen de keizer. Slechts onder zware druk van keizer Wilhelm II heeft de gematigde vleugel van de SPD de oorlog toegestemd. De links vleugel uit de SPD scheidden zich bovendien tijdens de oorlog af van de SPD en vormde een eigen USPD die zich sterk pacifistisch opstelde en een einde van de oorlog publiek eiste. De uiterst linkse vleugel van de SPD stelde zich bovendien communistisch op (de Spartakusbond) en eist ronduit een radenrepubliek, een republiek naar het voorbeeld van de Sowjets in Rusland in 1917 (sowjet is het Russisch voor 'raad'). De opperste legerleiding profiteerde van de publieke eis van de USPD voor een oorlogseinde. De eer van het leger zou gered worden als onoverwinnelijk leger door... door het opperbevel van het leger aan het hoofd van de nieuw ontstane republiek op 9 november 1918 te geven, aan Friedrich Ebert (SPD) namelijk. Ebert moest dan ook de pijnlijke beslissing nemen om akkoord te gaan met de wapenstilstand en het einde van de oorlog. “De socialisten hebben de oorlog in een capitulatie voor het Duitse volk beëndigd,” aldus de opperste legerleiding, “en dat terwijl het leger de overwinning nabij was!” Zo misleidden de generaals het volk en hielden alle eer aan zich en verdoemden de socialisten als staatsvijanden, en het volk en ook vele politici van andere partijen geloofden de opperste legerleiding. De “dolkstootlegende” was een feit en zou zware gevolgen hebben tijdens de Weimarrepubliek...

Groener-Ebert-pact

De grootste vijand voor het keizerlijke rijksleger was de Spartakusnbond, de bond in de USPD die zich in januari 1919 afscheurde en de communistische partij (KPD) vormde. Dat bolsjewistische gebroed zou uitgemoord moeten worden, aldus de denkwijze van de legerleiding. En in die zienswijze kreeg ze de steun van Friedrich Ebert, het staatshoofd van de nieuwe republiek. Ook hij zag in de communisten het grootste gevaar voor Duitsland en de oorzaak van onrust in het land. Zeker speelden in zijn houding ook de USA een belangrijke rol. Deze hadden reeds als voorwaarden voor een wapenstilstand het einde van het keizerrijk en de instelling van een echte democratie geëst, vreesden echter de communisten. Het doel van de USA was immers van het nieuwe democratische Duitsland een ware handelspartner te kunnen maken (lees: een ideaal afzetgebied voor Amerikaanse producten). De USA stuwden dan ook Friedrich Ebert in een harde koers tegen de communisten.

Friedrich Ebert en generaal Wilhelm Groener sloten op de dag na de revolutie 9 november 1918 dan ook graag vanuit hun gezamelijke afkeer van de communisten een pact: het Groener-Ebert-pact. Daarbij beloofde het rijksleger elke onderdrukking van bolsjewistische opstanden en rustverstoringen.

Gevolg van dit pact: tijdens de Weimarrepubliek werden steeds opnieuw opstanden die georganiseerd waren door de KPD, bloedig en keihard onderdrukt. Maar.... opstanden, staatsgrepen en andere acties van rechts-radicalen werden door het leger nooit onderdrukt! Ziet u reeds hoe bijvoorbeeld Adolph Hitler het leger helemaal niet moest vrezen? Een andere zwaar gevolg is dat de SPD als belangrijkste politieke partij in de beginjaren van de republiek zich geheel richtte op de 'foute' vijand. De nationalisten waren in hun ogen een veel kleiner gevaar dan de communisten. Hoezeer zullen ze die houding betreuren in 1933!

Het rijksleger stelde zich zeer zelfstandig op tegenover de regeringen van de Weimarrepubliek. Vragen voor tussenkomsten tijdens onrusten vanwege de rechts-radicalen weigerde het leger op te volgen, vragen voor tussenkomsten tegen communisten voerde het leger gretig uit, veel harder dan de regering wenste. Ja, het rijksleger vormde aldus een “staat in de staat” met eigen wetten en los van de republiek.

Duizend en een legertjes in Duitsland

Tot nu toe bespraken we alleen het rijksleger, maar er was veel meer op militair vlak actief in het Duitsland na de Eerste Wereldoorlog. De honderdduizenden soldaten keerden vanuit de fronten in allerlei landen terug naar hun vaderland. Velen waren misnoegd en gewoonweg 'kapot' van de verliezen die ze hadden moeten ondergaan. Zij keerden zich bij terugkeer tegen de legerleiding, deserteerden en vormden eigen legertjes. Daartoe vonden ze de steun bij zowel de communisten, de linkse USPD als bij de rechts-radicale politici. Die legertjes werden echte “vrijkorpsen” die door uiterst linkse en uiterst rechtse partijen gretig benut werden. En de soldaten van die korpsen waren gelukkig in hun korps, want de bevolking was doodarm na de oorlog , had geen voedsel voor haar terugkerende zonen, en in de vrijkorpsen lag het voedsel voor het grijpen... Op de duur ontstonden zoveel vrijkorpsen, dat zelfs Friedrich Ebert gebruik van hen maakte om rust en orde in het land te herstellen naast en soms zelfs tegen het rijksleger in. Het Vredesverdrag van Versailles voorzag een reductie van het rijkleger tot slechts 100.000 man. Die beslissing bevorderde aanvankelijk het stijgen van het aantal vrijkorpsen. Maar in datzelfde verdrag werd vastgelegd dat Duitsland alle vrijkorpsen op moest doeken. Dat zou voor heel wat herrie zorgen en zelfs voor een staatsgreep.... daarover volgende week meer bij de behandeling van de geschiedenis der Weimarrepubliek.

 

WEIMARREPUBLIEK
Het ontstaan van het Verdrag van Versailles   (14 jan 2008)

De bepalingen van het Verdrag van Versailles   (15 jan 2008)

Staatsbestel naar de grondwet   (16 jan 2008)

Grondrechten en politieke partijen   (17 jan 2008)

Factoren die het de Weimarrepubliek moeilijk maakten   (18 jan 2008)

Een staatsgreep kondigt zich aan: de Kapp-putsch 1920   (21 jan 2008)

Kapp-putsch schijnbaar voltooid   (22 jan 2008)

Kapp-putsch mislukt, communisten lokken burgeroorlog uit   (23 jan 2008)

Oorlogskosten en het ultimatum van Londen in 1921   (24 jan 2008)

Oorlogskosten en het verdrag van Rapallo   (25 jan 2008)

De Duitse inflatie beginjaren twintig   (28 jan 2008)

De Rijnrepubliek   (29 jan 2008)

Het begin van de Ruhrbezetting   (30 jan 2008)

Ruhrbezetting 1923: verzet   (31 jan 2008)

Hyperinflatie 1923   (11 feb 2008)

Heropflakkering Rijnrepubliek 1923   (12 feb 2008)

Aanloop tot de Hitler-putsch   (13 feb 2008)

Hitler-putsch brengt hem in de gevangenis   (14 feb 2008)

Het Dawes-plan en de gouden jaren   (18 feb 2008)

Het einde van rijkspresident Friedrich Ebert   (19 feb 2008)

Paul von Hindenburg, conservatieve ommezwaai   (20 feb 2008)

Verdragen van Locarno verstevigen de vrede   (22 feb 2008)

Yound plan 1930   (28 feb 2008)

DNVP, extreem recht in de jaren twintig   (29 feb 2008)

Paul von Hindenburg en zijn camarilla   (03 maa 2008)

1930-1932: Eerste golf van ondemocratische maatregelen   (04 maa 2008)

1932: De democratisch Weimarrepubliek sterft   (05 maa 2008)

1932: De ultieme adrenalinestoot   (06 maa 2008)

1933: Hitler aan de macht   (07 maa 2008)

Commentaren

Naar aanleiding van het volgende stukje heb ik de volgende vraag : Naar verluidt zou een minister omwille van de tegenwerking van zijn ambtenaren zelfmoord hebben gepleegd. Ik kan daar nergens iets van terugvinden. Kunt u me laten weten om wie het precies gaat en wanneer hij zelfmoord pleegde ?

Met dank,
Guido JANZEGERS.

Ambtenarij bleef 'keizerlijk' en trouw aan de staat, niet aan de republiek

Tijdens de besprekingen voor de grondwet van de republiek deden nationalistische krachten onder de volksvertegenwoordigers alles om de bestaande ambtenarij en de justitie uit het oude keizerrijk te beschermen. Maar ook de republiekvriendelijke sociaaldemocraten van de SPD (socialisten) wilden de oude ambtenarij behouden vanuit pragmatisch standpunt. Het land moest immers functioneerbaar blijven na de oorlog en alleen de bestaande ambtenarij had ervaring in het besturen van het land. Wel werd in de grondwet ingeschreven dat de ambtenaren volledige vrijheid gegarandeerd wordt inzake politieke aanhang, maar tevens werd accent gelegd op de “wel verworvene rechten” van de ambtenaren. Wat betekende dit concreet? In het keizerrijk tot november 1918 speelde de politieke aanhang van een ambtenaar een grote rol. Alleen de keizersgetrouwen werden aangeworven. Bij het begin van de Weimarrepubliek krioelde het dan ook van keizersgetrouwe ambtenaren die vanuit hun opleiding zeer trouw waren aan de staat, maar helemaal niet aan de nieuw ontstane republiek. Dat zou voor ernstige gevolgen zorgen tijdens de Weimarrepubliek, waarbij nationalistische krachten in het land op allerlei niveaus bevoordeeld zouden worden.

Gepost door: Guido JANZEGERS | 03-11-12

De commentaren zijn gesloten.