25-11-07

Pausen onder Duitse keizers: Gregorius VII, deel 2

Vatikan
Pausen onder Duitse keizers

Paus Gregorius VII (1073-1085), tweede deel

De adel had Europa gedurende eeuwen en eeuwen letterlijk in zijn bezit en zocht steeds macht uit oefenen op de pausen. In deze reeks worden de pausen belicht, die geregeerd hebben tijdens het bestaan van het Heilige Roomse Rijk (het Eerste Duitse Rijk). De wederzijdse beïnvloeding van pausen en Duitse keizers komt hier aan het licht, samen met alle corruptie en machtsmisbruik vandien. Of hoe de katholieke kerk zeer geschaad werd door de wederzijdse machtsposities van keizers en pausen.

Op 14 mei 1872 voerde Otto von Bismarck zijn beroemde rede in de Reichstag met de woorden "Seien Sie außer Sorge, nach Canossa gehen wir nicht – weder körperlich noch geistig" Bismarck verdedigde daarbij zijn strijd tegen de katholieke kerk. "Naar Canossa gaan" werd van die dag een gezegde dat de wereld veroverde, een gezegde om totale onderwerping weer te geven, om het hoofd in de schoot te leggen. Waarop zinspeelde Bismarck?

Een 800 jaar eerder, in 1073 werd Hildebrand van Savona paus Gregorius VII (zie vorige posting). In zijn tijd was de abdij van Cluny in Bourgondië in opstand gekomen tegen de simonie, tegen het aanstellen van priesters, bisschoppen en abten door de adel. De adel had immers eigen kerken opgericht, 'eigenkerken' genaamd, waar zelfs leken aangesteld werden tot priester en waar die kerken overgeëfd werden. Op hoger vlak werden bisschoppen aangesteld door de Duitse keizer. Die bisschoppen waren gehoorzaamheid en onderdanigheid verplicht aan de koning/keizer. De keizer stelde zelfs de paus aan en onderwierp hem aan gehoorzaamheid. (zie voor dit alles eerdere postings).

ROND DIT THEMA

Dictatus Papae  dictaat van paus Gregorius VII

Simonie  afkoop van geestelijke ambten

Investituur   door wereldlijke machten

Petrus Damiani   gezaghebbende monnik in 11de eeuw

Eigenkerken   in de Middeleeuwen

Abdij Cluny   wortel van de hervomingen in de kerk
Voor de abdij van Cluny was de strijd tegen die simonie en investituur (aanstelling van bisschoppen) des te meer een doorn in het oog, daar het de Duitse keizer was die daarin de hoofdrol speelde. Voor het Franse Cluny was deze strijd aldus tevens een zich kerkelijk loswerken van het oostelijke deel van Frankrijk, los van de macht van het Duitse rijk over de kerk. Hildebrand van Savona was een monnik die blijkbaar zeer tegen de Duitse dominantie in Italië ageerde. Hij nam dan ook de strijd van Cluny als voorwendsel om een scheiding van kerk en staat af te dwingen. Het is mooi en goed, dat hij als paus Gregorius VII de kerk wou scheiden van de staat. Op die wijze zou de kerk werkelijk kunnen functioneren als de instelling die de boodschap van de man uit Nazareth overbrengt naar elkeen die gelovig wil zijn en tegelijk zou die kerk de niet-gelovigen in totale vrijheid kunnen laten. De scheiding kerk en staat was dan ook een blijk van ware liefe en respect voor de medemens. Maar...

Hildebrands afkeer van het Duitse rijk

Was paus Gregorius VII zozeer bekommerd om de boodschap van die man uit Nazareth? Wie zal dat ooit kunnen bewijzen? Zijn hele pontificaat was gericht op macht, macht en nog eens macht. Van een boodschap van Christus is weinig of niets terug te vinden in de annalen van zijn pontificaat... Integendeel, in 1075 kondigde hij het Dictatus Papae af (zie vorige posting). Zoals de titel het zelf zegt, was dit een dictaat, een geloofsbrief van een echte dictator. Niemand kan het oordeel van de paus tegenspreken, de Roomse kerk kan niet dwalen, dit zijn enkele van zijn stellingen in dat dictaat. Hij kan zelfs koningen en keizers afdanken, aldus een andere stelling erin. Daardoor neemt hij de absolute macht over de hele wereld en dwingt hij op die wijze de hele mensheid om de boodschap van Christus te aanvaarden, willen of niet! Is het dan verwonderlijk dat de monnik Petrus Damiani in diezelfde tijd als voorname vertegenwoordiger van het katholiek geloof deze paus afschilderde als "heilige Satan", "de gesel Gods" en de "Hellebrand" (in plaats van "Hildebrand")?

De scheiding kerk-staat werd onder Gregorius VII haast niets anders dan een heel persoonlijk gevecht tegen het Duitse koningshuis. De paus haatte Duitsland en zou dat doordrijven tot in het gekke. Dat is jammer genoeg de enige vaststelling die men waarschijnlijk kan doen bij het lezen van zijn levensloop. Hij benutte de roep naar scheiding van kerk en staat vanuit de abdij van Cluny als middel om zijn doel te bereiken, niet als doel op zich... zo komt het in ieder geval over. Laten we die persoonlijk haat tegen de Duitse koning/keizer even naderbij bekijken...

Koning Heinrich IV zet paus Gregorius VII af

heinrich

Koning/keizer Heinrich IV
In 1075, hetzelfde jaar als het verschijnen van de Dictatus Papae, bevestigde koning Heinrich IV opnieuw de benoeming van een geëxcommuniceerde man tot bisschop van Milaan. In de enkele jaren daarvoor was er een intense discussie tussen de paus en Curie aan de ene kant en Heinrich IV aan de andere kant. Heinrich IV stond op zijn recht om bisschoppen te benoemen, ook al zijn die geëxcommuniceerd of zelfs leek. Voor hem ging het om zijn macht. Ja, hij was even machtsgierig als Paus Gregorius VII. De paus schreef hem een strenge brief in 1075 om hem te waarschuwen, dat de wel of niet aanstelling van die bisschop een zaak van de kerk is en niet van een wereldlijke macht. Die brief was naar verluidt zo hard opgesteld, dat Heinrich IV zijn geduld verloor. Hij riep de bisschoppen van zijn rijk bijeen en stelde hen dat de paus tegen het Duitse koningshuis was. De bisschoppen, allen vazallen van de koning, knikten en keurden de paus ronduit af. De koning wees hen erop dat hij als koning en toekomstige keizer van de geboorte uit door god verkozen is, en dat de paus niet door geboorte door god gekozen is maar slechts door mensen. Het koningschap/keizerschap is dan ook goddelijk, het pausdom helemaal niet. De bisschoppen knikten. Daarop las Heinrich IV hen een schrijven voor aan de paus:

    Heinrich, nicht durch Anmaßung, sondern durch Gottes gerechte Anordnung König, an Hildebrand, nicht mehr Papst, sondern falscher Mönch. [...] Du scheutest dich nicht nur nicht, die Lenker der heiligen Kirche, nämlich Erzbischöfe, Bischöfe und Priester, die doch Gesalbte des Herrn sind, anzutasten, nein, wie Knechte, die nicht wissen, was ihr Herr tut, zertratest du sie unter deinen Füßen und gewannst dir dabei die Zustimmung aus dem Munde des Pöbels. [...] Aber du hast unsere Demut für Furcht gehalten und dich daher nicht gescheut, dich sogar gegen die uns von Gott verliehene königliche Gewalt zu erheben; du hast zu drohen gewagt, du würdest sie uns nehmen, als ob in deiner und nicht in Gottes Hand Königs- und Kaiserherrschaft lägen. [...] So steige du denn, der du durch diesen Fluch und das Urteil aller unserer Bischöfe und unser eigenes verdammt bist, herab, verlasse den apostolischen Stuhl, den du dir angemaßt hast. [...] Ich, Heinrich, durch die Gnade Gottes König, sage dir zusammen mit allen meinen Bischöfen: Steige herab, steige herab!

In dit schrijven kondigde hij aan dat de paus door de bisschoppen van het Duitse rijk afgezet is! Hij noemde Gregorius VII niet eens bij zijn pauselijke naam, maar gewoon bij zijn burgerlijke naam Hildebrand, duidelijk minachtend. Tja, daarmee culmineerde de machtsstrijd. Een reactie van paus Gregorius VII had er één kunnen zijn van waardigheid, van diplomatie en volwassenheid. Niets echter daarvan. De paus reageerde al even onwaardig, onvolwassen als de koning. Hij antwoordde met volgend schrijven:

paus

Paus Gregorius VII
Paus Gregorius VII zet Heinrich IV af

    „[...] Und es ist mir durch deine Gnade von Gott die Macht gegeben zu binden und zu lösen im Himmel und auf Erden. Hierauf fest vertrauend untersage ich, [...] dem Sohne des Kaisers Heinrich, der sich gegen deine Kirche in unerhörtem Stolze erhoben hat, die Herrschaft über das ganze Reich der Deutschen und über Italien, und ich löse alle Christen von den Banden des Eides, den sie ihm geschworen haben oder noch schwören werden, und ich verbiete, dass ihm jemand wie seinem König dient. [...] Denn mit Gebannten hat er verkehrt, meine Ermahnungen, die ich ihm, wofür du (heiliger Petrus) mein Zeuge bist, um seines Seelenheiles willen gesandt habe, hat er in den Wind geschlagen, und er hat sich von deiner Kirche getrennt, weil er sie zu spalten versucht hat, schlage ich ihm an deiner Statt mit dem Bande des Anathems.“

In dit schrijven kondigde hij aan dat de koning afgezet is! Hij baseerde zich op zijn eigen dictaat Dictatus papae. Bovendien sloeg hij Heinrich IV in de ban van de kerk.

Door die actie en reactie was de strijd om de scheiding van kerk en staat tot op een hoogtepunt bekomen. Beiden, zowel Heinrich IV als paus Gregorius VII, verzeilden in een wansmakelijke gedoe van machtswellust. Het nobele doel der scheiding van kerk en staat werd tot een bedenkelijk vertoon. Maar de gevolgen waren groot, zeer groot...

De gang naar Canossa

Door de ban van de kerk verloor Heinrich IV alle macht in het Duitse rijk. Hij was nu volgens de regels van de kerk in die tijd vogelvrij verklaard, had geen rechten meer. Daarvan profiteerden de landsheren en de adel om hun macht te vergroten. De ban over Heinrich IV werd het begin van de ontvoogding der landsheren uit de almacht van de koning. Het Duitse rijk stond daardoor voor een revolutie van de landsheren en de adel. Om dat te voorkomen werd Heinrich IV voor de keuze gesteld: ofwel onderwierp hij zich aan de paus binnen het jaar, ofwel stelden de landsheren een nieuwe koning aan, een koning die dan veel midner macht zou krijgen over de landsheren en de adel.

Onder de vrees voor die aantasting van de koninklijke/keizerlijk macht ging Heinrich IV in op dat verzoek en trok naar de paus in december 1076. Die tocht naar Rome was niet gemakkelijk, gezien vele tegenstanders van de koning de weg naar Rome blokkeerden. De koning kon niet op normale wijze over de Alpen geraken en moest een heel omweg doen via Frankrijk. Uiteindelijk geraakte hij toch in Italië en vernam dat de paus onderweg was naar Duitsland om er de bisschoppen te spreken. De paus verbleef einde januari 1077 in de burcht van een zekere Mathilde, een gravin in het noordelijke deel van Italië. Die burcht heette Canossa, gelegen in de Appennijnen. Heinrich IV vernam deze verblijfplaats en trok erheen. Volgens de voorschriften moest hij daar drie dagen boete plegen en dan kon de paus de kerkelijke ban opheffen. Die boete van drie dagen was een vorm van totale onderwerping aan de paus. Dat wou Heinrich IV ondergaan om op die wijze opnieuw erkend te worden als koning. De paus aanvaardde zijn onderwerping (kon ook niet anders, want Heinrich IV had alle voorschriften voldaan), maar weigerde hem de koninklijke waardigheid terug te geen. Heinrich IV had dan ook geen andere keuze dan met lege handen terug te keren naar Duitsland, hoewel hij nu bevrijd was van die ban.

Tegenkoning en tegenpaus

Paus Gregorius VII nam dan zijn almacht in handen en liet in Duitsland een tegenkoning aanstellen! Vreemd niet: de paus had zich 'zogezegd' ingezet voor scheiding van kerk en staat, maar deed die scheiding al onmiddellijk te niet door alle kerkelijke en staatskundige macht naar zich te trekken door het laten aanstellen van een tegenkoning onder 'zijn' voorwaarden... namelijk eisten de landsheren - op aanraden van het pausgezinde deel der Duitse bisschoppen – dat de te kiezen (tegen-)koning heel wat macht zou geven aan de lokale adel en bovendien zou afzien van overerving van het koningschap. Dat was duidelijk een pesterij van paus Gregorius VII, die daarmee de kracht van Heinrich IV's woorden wou breken: "een koning is van geboorte uit gekozen door god." Kan men op een betere wijze olie op het vuur werpen? Volwassenheid is wel iets heel anders... Heinrich IV reageerde daarop al even onvolwassen. Hij benoemde een vertrouweling tot tegenpaus, paus Clemens III. Bovendien mobiliseerde hij zijn leger en trok naar Rome. Van 1081 tot 1084 stond Rome onder Duitse belegering. Uiteindelijk overwon Heinrich IV en moest paus Gregorius VII vluchtten. Tegenpaus Clemens III werd op de pauselijke troon geheven. Daarop kroonde deze paus Heinrich IV tot keizer. Paus Gregorius VII had geen uitweg meer en trok zich terug naar Salerno, waar hij in 1085 stierf.

Volgende zondag zien we de nasleep van deze machtsstrijd in een tijd van koning en tegenkoning, paus en tegenpaus... in een tijd waar de boodschap van Christus meer zoek was dan ooit.... (en toch werd Gregorius VII heilig verklaard, begrijpe wie kan.)



 

13:19 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: paus, keizer |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.