18-11-07

Pausen onder Duitse keizers: Gregorius VII

Vatikan
Pausen onder Duitse keizers

Paus Gregorius VII (1073-1085), eerste deel

De adel had Europa gedurende eeuwen en eeuwen letterlijk in zijn bezit en zocht steeds macht uit oefenen op de pausen. In deze reeks worden de pausen belicht, die geregeerd hebben tijdens het bestaan van het Heilige Roomse Rijk (het Eerste Duitse Rijk). De wederzijdse beïnvloeding van pausen en Duitse keizers komt hier aan het licht, samen met alle corruptie en machtsmisbruik vandien. Of hoe de katholieke kerk zeer geschaad werd door de wederzijdse machtsposities van keizers en pausen.

Hildebrand van Savona heeft in de 11de eeuw decennia lang de pauskeuze sterk beïvloed. Hij was een autoriteit in de kerk als geen ander. Zie vorige postings over pausen. Hij was in heel zijn leven gestuwd door de hervormingsbeweging vanuit het klooster van Cluny, paters benedictijnen. Laten we de grondinstelling van deze hervormingen nog even belichten.

Strijd tegen simonie in de wereld en tegen de aanstellingswoede (investituur) der Duitse keizers.

De benedictijnen van Cluny in Frankrijk waren de stuwende motor achter de strijd tegen simonie. Simonie was de praktijk om geestelijke ambten te verkopen aan om het even welke gegadigde. Dat kon dan ook een niet-gelovige zijn. In het Duitse rijk – en niet alleen daar - bestond de mogelijkheid dat om het even welke kapitaalkrachtige adel of landheer een kerk kon bouwen en er zijn vertrouwelingen aanstelde als priesters. Die "eigenkerken" floreerden. Voor de betrokken adel of landheer was dergelijke eigenkerk een persoonlijk gebaar naar god toe. Maar eigenlijk was het meer een uiting van macht over een bepaalde regio. Vaak werden geestelijken aangesproken om priester te zijn in dergelijke kerk, maar even vaak werden leken aangesproken om die functie uit te oefenen. Enige voorwaarde was geld. Men moest geld op tafel kunnen leggen om priester te worden in dergelijke eigenkerk. Die soort kerken werden niet zelden verkocht aan geïnteresseerden, als het de adel of de landheer geldelijk minder goed ging. Die kerken werden uiteraard overgeërfd en dan wisselde de geestelijkheid erin. Weer moesten kandidaat geestelijken geld op tafel leggen, leek of echte geestelijke. Het godsdienstige aspect van dergelijke eigenkerken was veelal nihil. Vele bekende kerken horen tot dit stelsel, en dan hebben we het bijvoorbeeld over Westminster Abbey in Londen.

ROND DIT THEMA

Dictatus Papae  dictaat van paus Gregorius VII

Simonie  afkoop van geestelijke ambten

Investituur   door wereldlijke machten

Petrus Damiani   gezaghebbende monnik in 11de eeuw

Eigenkerken   in de Middeleeuwen

Abdij Cluny   wortel van de hervomingen in de kerk

Bertha van Turijn   echtgenote van keizer Heinrich IV
Dat principe van simonie, van afkoop van geestelijke ambten werd uiteindelijk ook gehanteerd door de Duitse keizers. Zij pasten het toe om hun macht over de kerk te behouden of zelfs uit te breiden. In de geest van die tijd was immers een keizer steeds een speciale aangestelde door god zelf. Vanuit die geest gingen de keizers er dan ook vanuit, dat alle gezagvoerders in de kerk aan hen onderdanig moesten zijn. Zij moesten gehoorzaamheid aan hem afleggen. Om dat te bereiken werden bisschoppen door de keizer persoonlijk aangesteld, heel vaak na betaling van een aanzienlijke som geld. Vaak waren leken geschikte kandidaten om bisschop te worden, zolang ze maar trouw waren aan de keizer en hem dienden. Ook de paus was in de ogen van de keizer ondergeschikt aan zijn macht en moest dan ook gehoorzaamheid afleggen.

Vanuit het klooster van Cluny ontstond in de 11de eeuw een ware golf van protest tegen deze simonie-praktijken in eigenkerken en in het staatsbestel. Hildebrand van Savona was een hevig voorstander van de houding der Benedictijnen uit Cluny en zette zich met alle kracht in tegen de macht van de Duitse keizer over de kerk. Hij stond grote hervormingen voor, die de kerk onafhankelijk zou maken. Daartoe had hij gedurende jaren een aantal pausen doen verkiezen, die deze hervormingen gunstig waren. Een van de belangrijkste onder deze pausen was paus Leo IX. Die stelde de Curie in, een raad van kardinalen die de kerk zou zuiveren van simonie en van de aanstelliginswoede (investituur) der Duitse keizers. Eveneens onder de impuls van Hildebrand werd de hele pauskeuze hervormd (zie eveneens een vorige posting). De kardinalen zouden voortaan een paus kiezen. Daarmee werd de macht van lokale adelgeslachten uit Rome en vooral de macht van de Duitse keizer aan banden gelegd.

Belangrijk om bij dat laatste te weten, is de houding van een al even invloedrijke geestelijke in die tijd, namelijk Petrus Damiani. Deze monnik zag de hervormingen inzake simonie en investituur van de keizer evenzeer noodzakelijk als Hildebrand, maar was minder categoriek. Hij kon zich doorzetten in allerlei synodes om de pauskeuze weliswaar door de hervormingsgezinde kardinalen van de Curie te laten gebeuren, maar stond erop om de Duitse keizer de mogelijkheid te bieden om deze pauskeuze goed te keuren of niet. Petrus Damiani ging er immers nog steeds vanuit dat een keizer inderdaad gezonden is door god zelf. Daarom mocht een keizer aldus zijn goedkeuring uiten bij de keuze van een paus, aldus de monnik. Dat principe lag helemaal niet in de lijn van Hildebrand, maar werd toch aanvaard.

Hildebrand wordt paus Gregorius VII (1073-1085)

paus
grootbeeld
 

Het Dictatus Papae, het dictaat van Gregorius VII uit 1075, basis voor het dogma van de onfeilbaarheid in 1870
In 1073 stierf paus Alexander II. Normalerwijze zou volgens de door Hildebrand zelf hervormde pauskeuze het college van kardinalen een opvolger moeten kiezen, die dan na keuze goedgekeurd zou moeten worden door de Duitse keizer of het Duitse koninklijke hof zolang er geen keizer is (wat in die jaren het geval was). De kardinalen stelden zich dan ook reeds op om een nieuwe paus te kiezen, mooi en voorbeeldig naar de hervormingsbeweging van Hildebrand zelf. Maar... tegen zijn eigen heilige principe in liet hij zich leiden door de roep vanuit het Romeinse volk, totaal los van de keuze der kardinalen! Wel erg vreemd voor deze man, niet? Waarom riep het Romeinse volk naar Hildebrand als volgende paus? Mogelijk zag het volk in hem de geschikte man om Rome los te werken van de Duitse keizer. Mogelijk speelde ook de inval van de Seltsjoeken in Byzantium een rol. De Seltsjoeken waren een volk dat soennitisch islamitisch was. Byzantium leek aldus te vallen voor de islam. In Rome heerste decennia lang een tendens om eerder Byzantium aan te hangen dan het Duitse keizerrijk, maar dan moest Byzantium christelijk blijven (ook al was het orthodox geworden). Met een man als Hildebrand dachten vele Romeinen de geschikte paus te hebben gevonden die Byzantium zou bevrijden, eventueel los van de Duitse keizer.

Hildebrand liet zich drijven door het Romeinse volk en werd paus tegen de bestaande regels van keuze door de kardinalen in. Hij nam de naam Gregorius VII aan. Petrus Damiani was een van de eersten die gevaren zag in Hildebrand als paus. Gregorius VII was immers veel te categoriek in Damiani's ogen. Meer zelfs.... reeds in de eerste maanden stelde Gregorius zich uitgesproken autoritair op, vooral inzake de relaties met het Duitse rijk. Hij kon de Duitse koning (latere keizer) Heinrich IV niet rieken of zien. Reden daarvoor waren er te over. Om maar één reden te noemen:

Zoals eerder vermeld was Heinrich IV als vijfjarig kindje door zijn vader verloofd met een zekere Bertha uit Turijn. Toen Heinrich IV 16 jaar oud was, moest hij Bertha huwen. Maar de kerel had ogen voor tal van andere schoonheden en liet zijn echtgenote dan ook vallen. Na drie jaar was hij het grondig beu met die Bertha en eiste de echtscheiding. Maar dat kon alleen na goedkeuring van de paus, toen paus Alexander II. Om die echtscheiding te bekomen verklaarde Heinrich IV, toen 19 jaar oud, dat hij nooit seks had gehad met Bertha. Zij was nog steeds maagd, aldus zijn heilige verklaring. Hildebrand ervoer deze verklaring als zuivere huichelarij en raadde paus Alexander II aan om een echtscheiding te weigeren. Daardoor ontstond een felle ruzie tussen Heinrich IV en de paus + Hildebrand. Uiteindelijk gaf Heinrich IV toe. Blijkbaar vond hij een goede relatie met de paus beter dan het doordrijven van zijn zinnetje. Pas op... die toegeeflijkheid van Heinrich IV zou nog een belangrijke eigenschap van de koning worden in latere jaren...

Dat voorval rond Bertha heeft de apathie van Hildebrand tegen de Duitse koning fel aangewakkerd. Mogelijk speelde het een grote rol in Hildebrands strijd tegen de investituur van de Duitse koning- keizer. Dat verscherpte zich nog in 1071, twee jaar voor Hildebrand paus werd. In dat jaar was de zetel van de bisschop in Milaan vrij, Heinrich IV, toen reeds 21 jaar oud, stelde persoonlijk een goede vriend aan. Die vriend was echter in vorige jaren geëxcommuniceerd door paus Alexander II. Toch drukte Heinrich IV zijn wil door. Dat was teveel voor Hildebrand. Hij zou die macht van de Duitse koning-keizer definitief breken! En zo gebeurde...

Het Dictatus Papae van Gregorius VII

Twee jaar na zijn aanstelling als paus, vaardigde Gregorius VII zijn beroemde Dictatus Papae uit. Dat was een document dat een regelrechte revolutie betekende van de kerk tegen de Duitse koning-keizer en tegen de investituur door een wereldlijke macht. 27 punten bevatte het dictaat, waaronder:

  • Alleen de paus kan de titel dragen "universeel" te zijn. Daarmee stelde hij zich boven de keizer.
  • Alleen de paus kan bisschoppen benoemen. Een regelrechte aanval op de keizer.
  • Een gezand van de paus staat boven elke bisschop. Dergelijke nuntius stond dan ook boven de keizer.
  • De paus heeft het alleenrecht over aanstelling van abten, bisschoppen, het oprichten van kloosters en bisdommen
  • De paus kan keizers afzetten(!)
  • Niemand kan het oordeel van de paus tegenspreken (!)
  • De Roomse kerk kan niet dwalen (!)
  • De paus is de enige opvolger van Petrus, gezien Christus stelde dat Petrus de rots is waarop hij zijn kerk zou bouwen, en dus niet de keizer (!)
  • De paus staat boven alle wereldlijke machten
Tja... dat was de meest autoritaire, zonder meer dictatoriale stelling die een paus ooit had aangenomen. Dat Dictatus papae werd sinds Gregorius VII het fundament van het pausdom. Tijdens het Eerste Vaticaans Concilie in 1870 werd deze Dictatus Papae de basis voor het dogma van de onfeilbaarheid van de paus! Hoeft het een betoog te zeggen, dat Gregorius VII in 1606 heilig verklaard werd?

Petrus Damiani was verontwaardigd door de agressieve en vooral dictatoriale toon van dit besluit. Hoewel Gregorius VII aldus een goede 530 jaar later heilig verklaard werd, noemde Petrus Damiani de paus een "heilige Satan", ook wel "de gesel Gods" en in de plaats van de eigenlijke naam van Gregorius VII, namelijk Hildebrand, sprak Damiani van de "Hellebrand".

Ja, met paus Gregorius VII veranderde zo een en ander. Kan u zich voorstellen dat er een reuze strijd zou ontstaan tussen Heinrich IV en deze paus? Jawel... die strijd komt er. Dat zien we komende zondag.



 

PAUSEN ONDER DUITSE KEIZERS

13:20 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: paus, keizer |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.