09-11-09

Twintigste verjaardag val Berlijnse Muur

DDR

Val van de Berlijnse Muur

Onmiddellijk onder dit bericht kan u een artikel vinden over de chronologie van 9 november 1989.

Waarschuwing: Het gaat om een uitzonderlijk lang artikel.

 

Naar aanleiding van de 20ste verjaardag van de val op vandaag 9 november 2009:

Op de Duitse ARD wordt om 09.30h een godsdienst uitgezonden en om 21.00h een speciaal programma over de Berlijnse Muur.

Op het Duitse ZDF wordt van 14.50h tot 16.00h en vanaf 19.25h tot in de nacht een speciaal programma over eveneens de Berlijnse Muur uitgezonden.

 

Met dank aan allen die in de afgelopen maand het dagelijks nieuws van 09.10.89 tot 09.11.89 gevolgd hebben.

Noot: Het is gepast om op deze feestelijke dag toch even stil te staan bij 9 november 1938. Toen begon voor de Joodse gemeenschappen in Europa de Pogrom en Shoa. De Kristallnacht brak uit...

08:46 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (7) |  Facebook |

09.11.89: Chronologie val Berlijnse Muur

besluit2 Laatste maand van de Berlijnse Muur

Donderdag 9 november 1989: Het volk overwon de Muur

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: Donderdag 9 november. Vreemde stappen van Egon Krenz, een blunder van Günter Schabowski en de druk van het volk deden de Berlijnse Muur vallen.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Chronologie van donderdag 9 november 1989

9.00h

De zitting van het Zentralkomitee was aan haar tweede dag toe. Gisteren woensdag was het Egon Krenz niet gelukt om de dringende regeling voor vluchtelingen op de agenda te plaatsen. Dat kon naar zijn inschatting ook niet omdat hij nog steeds geen antwoord uit Moskou had voor de opening van het IJzeren Gordijn, zie het artikel over 7 november en over 8 november. Dat antwoord verwachtte hij wel in de loop van de voormiddag. Zo had de Sowjet-ambassadeur in Oost-Berlijn het beloofd.

De beslissing van het Politbüro van 7 november om een uitvoeringsbesluit uit te vaardigen, waarbij vluchtelingen rechtstreeks van de DDR naar de BRD zouden kunnen emigreren met een minimum aan tijdsverlies voor de aanvraag van een visum, moest nu wel hoogdringend opgesteld worden. Daarna moest het voorgelegd worden aan het Politbüro, goedgekeurd worden door de ministerraad en bezegeld worden door het Zentralkomitee. Ja, dat was de omslachtige procedure die nu eenmaal gevolgd moest worden.

Om 9 uur stelde Egon Krenz in alle ijl een commissie van vier deskundigen samen. Dat waren twee specialisten uit het ministerie voor binnenlandse zaken en twee specialisten uit de Stasi. Zij kregen de dringende en onmiddellijke opdracht om dat uitvoeringsbesluit op te stellen. Volgende uitgangspunten moesten de vier wijzen in het oog houden:

- Basis voor het besluit zou het wetsontwerp voor reisvrijheid zijn.
- Het besluit mocht enkel emigraties regelen, niet bezoeksreizen aan de BRD zoals zij voorzien waren in het wetsontwerp.
- De emigraties zouden gebeuren over alle grensovergangen tussen de DDR en de BRD.
- Emigratie moest mogelijk worden met een snelle afwerking van het uitreisvisum.
- Het besluit moest morgen vrijdag 10 november vanaf 04.00 uur 's morgens in werking treden.
- Aan het besluit moest een melding voor de pers gevoegd worden. Die zou op hetzelfde moment als de inwerkingtreding moeten geïnformeerd worden, niet vroeger.

Al deze uitgangspunten waren conform aan de beslissingen van het Politbüro op 7 november. De vier wijzen moesten vrij snel werken. Krenz verlangde dat het Politbüro om 12h de tekst van het besluit in handen zou hebben. De vier wijzen botsten bij hun besprekingen al snel op een ongerijmde. Emigraties van 'antisocialistische krachten' zouden supersnel mogelijk moeten worden daar, waar een bezoeksreis van 'rechtschapen' burgers aan het westen zeer traag en moeilijk zou verlopen. Dat laatste was immers zo voorzien in het wetsontwerp. Daarom wijzigden zij uit eigen initiatief hun opdracht en stelden een besluit op voor versnelde emigratie én tegelijk voor versneld bezoeksrecht aan de BRD. Dat was een flagrante inbreuk op de beslissingen van het Politbüro. Bovendien voegden zij de uitvoeringsdatum van 10 november niet bij het besluit. Zij gingen ervan uit dat dit een technische aangelegenheid was, die de kern van het besluit niet betrof. Wel voegden ze een duidelijke slotzin toe waarbij de persmededeling ervan slechts op 10 november mocht gebeuren. En tenslotte wijzigden zij de opdracht "De emigraties zouden gebeuren over alle grensovergangen tussen de DDR en de BRD". Zij wilden namelijk meer klaarheid bij de omschrijving van 'alle' grensovergangen. Daarom kwam in de tekst: "De emigraties zouden gebeuren over alle grensovergangen tussen de DDR en de BRD, inclusief West-Berlijn." [De volledige tekst is te vinden op de afbeelding hierboven.]

De opdracht van Egon Krenz werd aldus sterk gewijzigd. Was dit enkel op eigen initiatief van de vier wijzen zoals zij later bekend hadden gemaakt, of zat daar toch meer achter? Het zou immers goed uitkomen voor Krenz' latere manipulaties op die dag...

12.00h: eerste manipulatie door Egon Krenz

Stipt zoals afgesproken kwam de tekst van het besluit voor 12 uur toe op het Politbüro. Net tevoren had Egon Krenz het onder ogen gekregen. Hij moest bij het lezen van de tekst ongetwijfeld bemerkt hebben, dat de vier wijzen hun opdracht veranderd hadden. Hij had hier moeten ingrijpen, hij deed het echter niet... Waarom niet? Vreemd!

Het Politbüro boog zich vanaf 12h over de tekst. Nu bestond dat Politbüro uit 14 man: De helf ervan waren nieuwe Krenz-getrouwe leden en de andere helft waren oude Krenz-getrouwe leden. Die nieuwe samenstelling was ontstaan nadat de oude hardliners op 7 november ontslagen waren. In het artikel over 7 november werd vermeld, dat die ontslagen pas vielen nadat het Politbüro beslist had om bovenvermeld besluit te laten opstellen. De nieuwkomers wisten niets over de inhoud van die beslissing. Zij wisten aldus niet, dat alleen de emigraties versneld geregeld zouden worden, niet de bezoeksreizen. Evenmin wisten zij, dat mondeling was afgesproken om alleen maar het zuidelijke deel van het IJzeren Gordijn open te stellen - zie het artikel over 7 november - hoewel in de tekst 'alle' grensovergangen vermeld werden.

De nieuwkomers vertrouwden op de ervaring van de oudere leden en zo keurde heel het Politbüro de tekst goed. De ouderen zwegen aldus over de afwijkingen in de tekst. Zij zwegen er zelfs over dat West-Berlijn expliciet vermeld werd in het besluit, dus de Berlijnse Muur. Waarom dat alles? Heel vreemd...

12.30h

De technische diensten van de ministerraad ontvingen de tekst van het besluit. De raad moest naar Krenz' wens de goedkeuring van het besluit geven tegen ten laatste 18h. Hij voorzag geen problemen gezien op 7 november alle harliners uit de ministerraad verwijderd waren, net zoals dat in het Politbüro gebeurd was. Nu was de procedure als volgt: Die goedkeuring moest in de ministerraad eenstemmig gebeuren. Voorbehoud van slechts één minister betekende aldus de verwerping. Meestal waren alle ministers op die raad aanwezig, dat was op 9 november echter niet het geval. Sommigen volgden de zitting van het Zentralkomitee, anderen zaten op hun ministerie. Er werd dan ook een koerierdienst ingeschakeld.

15.30h Zentralkomitee bezegelt het besluit

Willy Stoph, de voorzitter van de ministerraad, gaf het besluit om 15.30h terug aan Egon Krenz, die druk doende was tijdens de lopende zitting van het Zentralkomitee. Daar hadden reeds heel de dag redenaars het woord gevoerd. Toen hij de tekst van het besluit in handen kreeg, was hij ervan overtuigd dat die door de ministerraad eenstemmig was goedgekeurd. Anders zou de voorzitter ervan hem het besluit niet overhandigd hebben. Maar in werkelijkheid hadden om 15.30 uur nog lang niet alle ministers hun zegen gegeven. Hier stelt zich de vraag: Wat beooogde de voorzitter van de raad? Vreemd!

Egon Krenz onderbrak de woordvoerende redenaar op de Zentralkomitee-zitting en nam het woord. Hij zei een hoogdringend besluit in handen te hebben dat het Politbüro en de ministerraad reeds goedgekeurd hadden. Dan las hij de tekst en gaf als motief voor het besluit de zware druk van de Tsjechische regering (zie lager waarom die druk). De meer dan 160 leden van het Zentralkomitee hadden zoals gewoonlijk het volste vertrouwen in het besluit, gezien het reeds goedgekeurd was door twee andere instanties. En bovendien zetelden de harliners, die op 7 november uit het Politbüro en uit de ministerraad verdreven waren, niet meer in het Zentralkomitee. Het comité gaf haar 'amen'. Daarmee was het besluit bezegeld.

17.30h

Om 17.30h kwam Günter Schabowski in de zaal waar het Zentralkomitee zitting hield. Hij zou normalerwijze op die dag deel hebben genomen aan zowel de extra-zitting van het Politbüro als aan deze van het Zentralkomitee. Maar hij had andere opdrachten te vervullen. Als spreekbuis van de SED kwam hij bij Egon Krenz de belangrijkste informatie over de zitting van het Zentralkomitee afhalen om het op de geplande persconferentie om 18.00h wereldkundig te maken.

17.45h

Terwijl Krenz Schabowski informeerde, gebeurde iets merkwaardigs op het ministerie voor justitie. De specialisten ervan bespraken de tekst van het besluit en kwamen tot de conclusie dat een gerechtelijke controle erop ontbrak. Bovendien zou dat besluit een eerdere wet over reisvrijheid uit 1988 opheffen, wat niet kon gezien een besluit nooit een wet kon opheffen. De minister voor justitie keurde aldus het besluit af. Daardoor was dit ongeldig geworden, gezien geen eenstemmigheid van de ministerraad meer voorhanden was. Hierbij stelt zich alweer de vraag: Waarom had de voorzitter van de ministerraad het besluit vroegtijdig aan Krenz bezorgd? Vreemd!

17.55h: grove manipulatie door Egon Krenz

Kort voor 18 uur was Krenz rond met het informeren aan Schabowski over alle toespraken op de zitting van het Zentralkomitee. Mogelijk wou hij nog snel informatie geven over het goedgekeurde besluit, maar de tijd drong. Schabowski moest opstappen om de persconferentie tijdig te doen beginnen. Daarom gaf Krenz hem snel een briefje met de tekst van het besluit mee en wees Schabowski erop, dat het om 'wereldnieuws' ging en voegde eraan toe: "Geef dat op het einde van de persconferentie zeker mee." Schabowski stak het briefje met het besluit snel in zijn dossier en spoedde zich naar de perszaal.

Hier beging Krenz een zware fout! 's Morgens had hij de vier wijzen op het hart gedrukt, dat de pers slechts ingelicht mocht worden op het ogenblik dat het besluit in werking zou treden, namelijk op 10 november om 04.00h. Bovendien stond onderaan het besluit zwart op wit, dat de pers op 10 november geïnformeerd moest worden. Wat had Egon Krenz ertoe bewogen om plots het besluit vervroegd bekend te geven? Het is moeilijk tot onmogelijk iemand anders gedachten te lezen. Laten we met die relativiteit toch even proberen een verklaring te zoeken voor de meerdere vreemde stappen die op 9 november 1989 gezet waren:

Gegevens van de laatste dagen:

- Tsjechoslowakije had reeds enkele dagen gedreigd de grenzen met de DDR te sluiten en op die wijze de DDR te verplichten om haar eigen grenzen naar de BRD voor de vluchtelingen open te stellen. Tot dan toe konden DDR-burgers over Tsjechoslowakije naar de BRD vluchten, wat voor problemen had gezorgd, zie vorige artikels.
- De kans werd alsmaar groter dat Tsjechoslowakije haar dreigeing effectief zou uitvoeren. Het probleem sleepte immers reeds dagen aan.
- Sluiting van de Tsjechisch-Duitse grenzen zou tot een gewelddadige opstand van het Oost-Duitse volk leiden. Zie het artikel over 7 november voor het waarom.
- Tegelijk met de Tsjechische dreiging had Egon Krenz de zware voorwaarden van de BRD ontvangen om kredieten te bekomen.
- Deze voorwaarden impliceerden het openstellen van het IJzeren Gordijn en de Berlijnse Muur, zie eveneens artikel over 7 november.
- Kredieten waren voor de bankroete DDR een hoogdringende 'must' ter overleving.
- En tenslotte was er nog een laatste belangrijk element: het antwoord van Moskou, zie bovenaan dit artikel. Waarom wachtte Krenz daarop? Wel, zoals reeds vermeld, had hij aan de Sowjet-ambassade in Oost-Berlijn op 7 november de toelating van Moskou gevraagd om het zuidelijke deel van het IJzeren Gordijn te mogen openstellen voor emigranten. Daartoe moest hij geen toelating hebben, keek er echter wel naar uit. Want door een positief antwoord van Moskou zou de verantwoordelijkheid voor het openstellen van het IJzeren Gordijn op Moskou en niet op Oost-Berlijn liggen. In de voormiddag van 9 november had Krenz dan eindelijk de zegen van de Sowjet-ambassadeur.

Er is dan ook - tenzij alle blunders van deze dag te reduceren zijn tot toeval - geen ander antwoord te geven voor de houding van Egon Krenz op 9 november dan dit: Hij liep reeds sinds 7 november met de mogelijkheid in zijn hoofd om heel het IJzeren Gordijn én de Berlijnse Muur te openen, weliswaar voor een gecontroleerde en geordende doorgang van zowel emigranten als bezoekers aan het westen. Hij verwachtte dan ook helemaal geen val van de Berlijnse Muur. [Een val betekent ongecontroleerde vrij doorgang.] Wegens de te verwachten massa had hij de volkspolitie en eventueel het leger voorzien om alles in goede banen te leiden. Zijn plan zou hem deels de verhoopte kredieten uit Bonn verzekerd hebben. De toekomst van het land zou daardoor gered zijn. Het volk zou door de vrijheid via de geopende grenzen eindelijk tot rust komen. Mogelijk hield hij dat plan zeer binnenskamers in een heel beperkte kring van vertrouwelingen tot hij zekerheid had, dat Moskou positief zou reageren, en hij de verantwoordelijkheid op de Sowjetunie kon schuiven voor in het geval - ondanks veiligheidmaatregelen - aan de grensovergangen wanordelijkheden zouden ontstaan door de druk van de te verwachten massa. Hij had het openen van de Berlijnse Muur verzwegen aan de Sowjet-ambassadeur om een negatief antwoord van Gorbatsjov wegens destabilisatie van het Berlijnse grootmachtenstatuut te vermijden. Zie het artikel over 7 november voor dit statuut. Tevens vreesde hij een onmiddellijke sluiting van de grenzen met Tsjechoslowakije en forceerde daarom een vroegtijdig informeren van de pers om de Tsjechische regering een duidelijk signaal te zenden. Vandaar dat hij tot Schabowski had gezegd: "Het gaat om wereldnieuws." De inwerkingtreding van het besluit bleef echter vastgelegd op 10 november om 04.00h.
Maar Günter Schabowski had door zijn historische blunder - buiten de wil en buiten het plan van Egon Krenz - het besluit 'onmiddellijk' in werking laten treden waardoor uiteindelijk de Berlijnse Muur zou vallen in plaats van opengaan. Dat verliep als volgt:

18.00h: Persconferentie

Zoals het gebruikelijk was, schakelden alle camera's van de Oost-Duitse televisie op rood, en begon Günter Schabowski het eentonige saaie verslag van de zitting van het Zentralkomitee. Ergens moest men wel medelijden hebben met de talrijke correspondenten van persdiensten die dat saaie verslag moesten aanhoren. Hier en daar gaf Schabowski toe, dat op het Zentralkomitee fouten van de SED besproken waren. Tot het 18.53 uur werd! Dan begon het vragenmomentje...

18.53h: DE BLUNDER VAN GÜNTER SCHABOWSKI

Woordelijk, weliswaar vertaald, verliep het vragenmomentje als volgt:

Een correspondent: "Heer Schabowski, hier Johnson"
Schabowski: "Verontschuldig me, eerst komt de Italiaanse collega aan het woord."
Riccardo Ehrman: "Mijn naam is Riccardo Ehrman. Ik vertegenwoordig ANSA. Heer Schabowski, u heeft van fouten gesproken. Denkt u niet dat het een grotere fout was om voor enige dagen het wetsontwerp voor reisvrijheid reeds geopenbaard te hebben?"
Schabowski gaf een uitvoerig antwoord over openheid. Tevens meldde hij, dat het Politbüro een maatregel getroffen had om vluchtelingen de mogelijkheid te bieden rechtstreeks en zeer vlot van de DDR naar de BRD te emigreren. [Dat wist hij uit de feiten van 7 november. Bij het geven van zijn antwoord aan Riccardo Ehrman wist hij echter nog niet dat het briefje van Krenz over de realisatie daarvan handelde.]
Een correspondent: "Vanaf wanneer geldt dat?"
Riccardo Ehrman: "Zonder reispas?"
Een andere correspondent: "Vanaf wanneer geldt dat?"
Schabowski: "Alsjeblieft?"
Een correspondent: "Geldt dat vanaf nu?"
Schabowski: "Ja Genossen, mij is dat als volgt meegedeeld..."
[Blijkbaar moest op dat moment een lichtje bij hem opgegaan zijn, dat het briefje van Krenz over die reismaatregelen zou gaan. Hij haalde het boven en las het eerst stilletjes voor zichzelf. ] Dan zei hij: "Die mededeling is vandaag verspreid geworden. Zij zou eigenlijk reeds in uw bezit moeten zijn."
[Het was de gewoonte dat mededelingen voor de pers door het ADN, de Oost-Duitse persdienst, verspreid werden over de wereldpersdiensten nog voor een persconferentie zou beginnen. Schabowski was aldus echt overtuigd, dat het besluit reeds wereldkundig was gemaakt.] Dan las hij de inhoud voor: "Private reizen naar het buitenland kunnen aangevraagd worden zonder voorwaarden, zoals bijvoorbeeld de redenen voor de reis of de verwantschapsgraad met iemand in het westen. De toelatingen worden snel gegeven. Voor emigranten: De diensten van de volkspolitie hebben de opdracht gekregen om hen een visum te geven zonder dat daarbij nog voorwaarden gesteld worden."
Riccardo Ehrman: "Met reispas?"
Schabowski las verder: "Emigratie kan over alle grensposten van de DDR naar de BRD. Daarmee valt de toelating van een ambassade van de DDR in het land van bestemming weg, alsook de emigratie over een derde land. Uw pasvraag kan ik nu niet beantwoorden. Dat is immers een technische aangelegenheid. Ik weet aldus niet..." [Hij zocht op het briefje] "Die passen moeten ja..." [Hij zocht nog eens op het briefje] "iedereen met een pas..." [Hij zocht nog maar eens op het briefje] "Wij willen echter..."
Een correspondent: "Wanneer treedt dat in werking?"
Schabowski: "IN ZOVERRE IK WEET, TREEDT DAT..." [Hij twijfelde blijkbaar] "TREEDT DAT ONMIDDELLIJK IN WERKING... TERSTOND"
[Een SED-lid dat naast Schabowski zat, fluisterte nog net hoorbaar "onmiddellijk". Een ander SED-lid aan de andere kant van Schabowski sprak dit stilletjes naar Schabowski toe tegen: "Dat moet nog door de ministerraad beslist worden."]
Een correspondent: "Ook in Berlijn?"
Een andere correspondent: "U heeft alleen BRD gezegd. Geldt dat ook voor West-Berlijn?"
[Schabowski was duidelijk overvraagd. Hij hoorde de correspondenten met hun vragen, maar concentreerde zich op het briefje. Blijkbaar zocht hij een zin waarin de inwerkingtreding van het besluit zou staan, vond die echter niet. Hij kon die zelfs niet vinden, want die stond er niet in. Behalve... helemaal onderaan stond een regeltje, dat vermeldde wanneer de pers over het besluit zou ingelicht moeten worden, namelijk op 10 november! Had hij dat regeltje niet gezien? Mocht hij het gevonden hebben, dan zou hij geweten hebben, dat het besluit niet voor 10 november in werking kon worden, want het was in de DDR de gewoonte dat een wet of besluit slechts ter perse ging op het moment dat het in werking trad. Vandaar dat het besluit begint met "Ab sofort treten Folgende...". Maar dat is op zich geen tijdsbepaling van inwerkingtreding. Daarom zocht hij verder, maar vond niets. Speelden hem de zenuwen parten?]
Hij las luidop verder: "Zoals de persmededeling van het ministerie luidt... heeft het ministerie besloten, dat in het vooruitzicht van een betreffende wettelijke regeling deze overgangsmaatregel in werking treedt."
Een correspondent: "Geldt dat ook voor West-Berlijn? U heeft enkel de BRD vermeld."
Schabowski: "Ja toch wel, toch wel." [Hij las de tekst:] "De emigratie kan over alle grensposten van de DDR naar de BRD, inclusief West-Berlijn."

Nog even ging hij verder in op het belang van dat besluit, sprak over het belang van de Berlijnse Muur en sloot dan de conferentie om exact 19.01 uur af.

19.02h

Een correspondent van de Amerikaanse nieuwszender NBC snelde de zaal uit zodra Schabowski had gezegd:"In zoverre ik weet, treedt dat onmiddellijk in werking... terstond" , rende de straat op naar de Brandenburger Tor aan de Oost-Duitse zijde, waar het Amerikaanse NBC een televisiecamera in permanentie had staan. Vliegenvlug ging de camera op rood en verkondigde de man: "Hier Tom Brokow aan de Berlijnse Muur. Dit is een historische nacht. De Oost-Duitse regering heeft zonet verklaard, dat de Oost-Duitse burgers door de muur naar het westen kunnen." Om 19.03h meldde een correspondent het nieuws op de Britse persdienst Reuters. Nog geen minuut later verscheen het bericht op de West-Duitse persdienst DPA.

De perschef van het Oost-Duitse ministerie voor binnenlandse zaken had de conferentie live op TV gevolgd en viel bij Schabowski's woorden haast letterlijk achterover. Hij nam een kopie van het besluit in handen en las het laatste zinnetje: "Over de regeling is de bijhorende persmededeling op 10 november te openbaren." Zijn eigen ogen niet gelovend, herlas hij het. Dat was strijdig met wat hij net gehoord had. Nu goed, het bericht was aldus reeds in de openbaarheid, zal hij waarschijnlijk gedacht hebben, en faxte het naar de Oost-Duitse persdienst ADN. Om 19.05 meldde de Amerikaanse persdienst Associated Press: "De DDR opent naar de woorden van Politbüro-lid Günter Schabowski alle grenzen." In een mum van tijd was aldus de hele perswereld op de hoogte.

In de uitgangswijk van Oost-Berlijn, dicht bij de grensovergang van de Bornholmerstraße, hadden cafébezoekers de persconferentie op televisie gevolgd. "Dat kan toch niet! Wij kunnen 'drüber'!" De eersten begaven zich hals over kop naar de grenspost. In Leipzig konden burgers al evenmin hun oren en ogen geloven. Sommigen renden reeds naar het spoorwegstation om een laatste trein naar Berlijn te halen.

Iets na 19h

De West-Duitse Bundestag in Bonn was nog in vergadering. CSU-volksvertegenwoordiger Spilker kreeg een kopie van de DPA-melding in de schoot geworpen. Hij snelde naar voor, onderbrak het woord van zijn collega en meldde: "Vanaf nu kunnen DDR-burgers direct over alle grenzen van de DDR naar de BRD." Hij toonde het bericht van DPA. Verstomming en ongeloof greep allen aan. Niemand durfde te reageren. Dat klonk immers te ongeloofwaardig. Men vervolgde - ja. uit onmacht tegenover zulk nieuws - de agenda.
In Washington - daar was het 13h - hoorden medewerkers van president George Bush Senior het nieuws op NBC en verwittigden de president. Die schaarde zich met de minister voor buitenlandse zaken James Baker voor het televisiescherm. Baker was net op bezoek bij Bush. Voor het eerst kwam hen een historisch gebeuren te horen via televisie in plaats vanuit de CIA.

West-Duits kanselier Helmut Kohl was in Warschau. 's Morgens was hij voor een driedaags bezoek aan Polen vertrokken. Tussen 19h en 19.30h werd hij door een medewerker op de hoogte gesteld van Schabowski's woorden. Kohl was net op het officiële diner toegekomen. Hij reageerde haast niet. Die woorden van Schabowski betekende voor hem helemaal geen versneld openen van de Berlijnse Muur. DDR-burgers moesten nog steeds een visum aanvragen, zodus...

In Oost-Berlijn liep nog steeds de zitting van het Zentralkomitee. Velen zullen op de hoogte gebracht zijn van Schabowski's blunder, ook Egon Krenz. Maar niemand reageerde. Het was niet de gewoonte dat een zitting van het Politbüro of het Zentralkomitee op de actualiteit zou inspelen. En... Günter Schabowski was onderweg, huiswaarts.
In Moskou was Michail Gorbatsjov niet op de hoogte. Het was er iets na 22 uur. Hij was reeds te bed. Niemand vond de woorden van Schabowski doorslaggevend genoeg om de president te wekken. Gorbatsjov werd op 10 november wakker in een veranderde wereld...

19.17h

Het West-Duitse ZDF rondde haar dagelijkse 'Heute'-nieuwsuitzending af. Plots kreeg de nieuwslezer een bericht onder de neus geschoven: "De Berlijnse Muur is open"!< /p>

Aan de grensovergang Bornholmerstraße vroegen een tiental Oost-Duitsers wanneer zij door mochten. De grenswachters keken wat verbaasd op. Zij waren niet op de hoogte van Schabowski's woorden. "Zijn er tegenwoordig nog Berlijners die niet weten, dat de Muur een grens is waar men niet zo maar door kan," zullen ze zich afgevraagd hebben en stuurden de jonge lui terug naar huis. In West-Berlijn liepen hier en daar enkele nieuwsgierigen naar de grensovergangen, stelden vast dat er niets te beleven viel en dropen af.

19.30h

'Die Aktuelle Kamera', nieuwsuitzending van de Oost-Duitse televisie herhaalde de woorden van Schabowski, en vulde aan met een mededeling dat voortaan elkeen een aanvraag tot reizen in de BRD kon indienen. Vele burgers zagen dan ook geen enkele reden om op straat te komen. Een aanvraag kan dagen en zelfs weken duren, wisten ze uit ervaring. Mogelijk had het ZDF zich wat vergalloppeerd, zullen ze gedacht hebben.
Het nieuws was ondertussen de wereld rondgegaan. In Canberra, Australië waar het 05.30h vrijdagmorgen was, sprak de nieuwslezer reeds over de val van de Berlijnse Muur.

19.35h

Op de West-Berlijnse radiozender 'Freies Berlin' werd het woord gegeven aan burgemeester Walter Momper. Hij zei zeer verheugd te zijn, dat de Berlijnse Muur open was en dat weldra duizenden stadsgenoten uit het oosten naar West-Berlijn zouden komen. Plots moesten alle politie- en veiligheidsdiensten gemobiliseerd worden, zei hij. "Naar deze dag hebben we 28 jaar uitgekeken. Ik roep alle West-Berlijners op om onze burgers uit het oosten met open armen te ontvangen!"
Die woorden bereikten de Oost-Berlijners vrij snel. Het vertrouwen in een officiële persoon was veel groter dan in een nieuwsmelding op TV. Van overal kwamen nu tientallen DDR-burgers naar de grensovergangen. En in West-Berlijn trokken evenveel burgers naar de muur.

19.50h

De grenswachters stuurden alle mensen terug, maar die laatsten bleven koppig staan. Zij beweerden bij hoog en bij laag, dat Schabowski in hoogst eigen persoon gezegd had dat de muur open zou zijn. Er volgde een intens telefoonverkeer met de bevoegde ministeries. Maar ofwel nam daar niemand meer op, ofwel kregen zij als antwoord dat ze morgen maar eens moesten terugbellen. Wegens die ongerustheid onder de grenswachters verspreidde de volkspolitie om 19.50h een bericht naar alle GÜSTs - zo noemde men die grensovergangen - om duidelijk te maken dat de reisversoepelingen slechts gelden vanaf 10 november om 04.00h. Dat meldden de grenswachten aan de opdringerige burgers, maar niets hielp. Allen bleven staan.

20.00h

Ook de West-Duitse ARD meldde in haar nieuwsuitzending dat de DDR haar grenzen met de BRD opende. En een kwartier later deed het RIAS, de westerse radio- en televisiezender van West-Berlijn hetzelfde. Ondertussen vermeldden haast alle televisiestations ter wereld dat nieuws. In Parijs, in Londen, in Brussel, in Amsterdam, in New York, in Los Angeles, in Buenos Aires, in Sao Paulo, in Johannesburg, in Cairo, in Melbourne, in Tokio... overal gaapte men op de lichtbak. Alleen in Moskou, 23.00h, en Peking, 03.00h vrijdagmorgen, was niets te horen. Tja, communistische nachtrust zal deel van de Lenin- en Mao-doctrine geweest zijn, zeker?

20.30h

Vele televisiezenders stuurden hun cameraploegen naar de muur. De hele wereld kon volgen, wat er gebeurde. Vele buitenlandse zenders postten hun camera's aan de Brandenburger Tor, maar daar was niets te beleven. Geen kat liep er rond. Elke Berlijner wist immers dat er in de omgeving van de Brandenburger Tor geen grensovergangen waren. Aan Checkpoint Charlie stonden in een mum van tijd ook heel wat televisieploegen. Maar ook zij moesten genoegen nemen met een tiental West-Berlijners die daar rondkuierden en zich wel afvroegen of er een of andere beroemdheid over de GÜST zou komen. Zij wisten niet eens dat er iets historisch aan de gang was. Het waren feestvierders... Aan de Oost-Duitse zijde van Checkpoint-Charlie was het doods en verlaten, op de een of andere buitenlandse toerist na, die net toekwam om terug naar het westen te gaan. De Berlijners wisten, dat Checkpoint Charlie alleen maar een doorgang was voor buitenlanders en streng verboden voor zowel West- als Oost-Duitsers.

Aan de andere grensovergangen zoals aan de Bornholmerstraße was het echter op een half uurtje tijd een ware heksenketel geworden. Als uit het niets was de kleine aanwezigheid van enkele tientallen Oost-Duitsers aangegroeid tot duizenden. En ook aan de westzijde drumden honderden en honderden West-Berlijners om hun stadsgenoten uit het oosten te verwelkomen. Maar geen enkele DDR-burger mocht door. De grenswachten kregen het wel op hun heupen. Die massa drong meer en meer aan, wou van geen wijken meer weten, en er waren geen ordediensten die alles in veilige kanalen konden leiden. Egon Krenz had immers dergelijke drukte en de daartoe aangepaste veiligheidsmaatregelen alleen voorzien vanaf 10 november. Een Trabantje van de volkspolitie kwam aangereden en een agent riep met megafoon het volk op om huiswaarts te keren en morgen opnieuw te komen. Niets hielp. Nu was het reglement van een GÜST zodanig opgesteld, dat de grenscommandant het leger kon oproepen bij ernstig gevaar. Maar geen enkele grenscommandant zag in die vredelievende mensen een 'ernstig gevaar', ook al ging het om een opdringerige massa mensen.

Volgens een documentaire van het ZDF die op 27 oktober 2009 uitgezonden was, zou de GÜST aan de Waltersdorfer Chaussee om 20.30h vrijgegegen zijn. De voormalige grenscommandant ervan verklaarde in die uitzending dat hij de woorden van Schabowski letterlijk opgevat had en zijn grenswachters persoonlijk ontwapend had, en de grens controlevrij geopend had. Dat zou betekenen dat de Berlijnse Muur op dat moment gevallen was. Er zouden enkele tientallen DDR-burgers gestaan hebben die parmantig naar het westen zouden gewandeld zijn. Een van hen getuigde eveneens in die documentaire. Aan de waarheid van dat verhaal is echter sterk te twijfelen. Vooreerst kon een grenscommandant nooit op zichzelf een GÜST vrijgeven. De procedures daartoe waren veel complexer dan dat. Bovendien vermeldden de Stasi-akten, dat GÜST Waltersdorfer Chaussee slechts na 24h vrijgegeven was.

20.46h

In de Bundestag in Bonn werd nog steeds de agenda afgewerkt. Om kwart voor negen kwam dan de minister voor het kanseliersambt, de heer Seiters, op het spreekgestoelte en las een verklaring van kanselier Helmut Kohl voor: "De vrijgave van het reisrecht voor burgers uit het oosten is in overeenstemming met het recht op vrij personenverkeer. De BRD zal alle economische hulp aan de DDR verschaffen, zodra zij onze verdere eisen aanvaardt." Seiters voegde eraan toe dat momenteel een massa burgers aan de oostzijde van de grensovergangen samentroepten. Het was niet uit te sluiten, dat de Berlijnse Muur zou kunnen vallen, aldus de man. De volksvertegenwoordigers stonden spontaan op en zongen de nationale hymne.

21.00h

De situatie aan de grensposten werd dramatisch voor de grenswachters. Zij verloren stilaan de controle over de grote massa's die maar bleven aangroeien. Alle aanpalende straten en lanen in Oost-Berlijn waren geblokkeerd door Trabantjes. De stemming werd ook grauer. Meerdere burgers schreeuwden dreigende taal. Hier en daar werden schermutselingen tussen burgers en grenswachters gemeld. Die laatsten konden niet eens hun dienstwapen hanteren tegen het volk, zonder ter plaatse gelyncht te worden. Maar geen van de verantwoordelijken in betrokken ministeries gaf toelating om de grenzen te openen.

21.10h

Kohls raadgever Ackermann belde de kanselier op om hem mee te delen, dat de Berlijnse Muur op elk ogenblik onder de druk van het volk zou kunnen begeven. Het protocol van dat gesprek:

Ackermann: "Heer Kohl, hou u vast, de DDR-burgers doen de muur vallen."
[Helmut Kohl was in Warschau en kon geen beelden van het gebeuren ontvangen, nog steeds op het staatsdiner zijnde.]
Kohl: "Ben je daar zeker van, Ackermann?"
[De kanselier geloofde niet in een val van de Muur. In de namiddag had hij nog een gesprek gehad met Lech Walesa, de voorzitter van de opstandige Poolse vakbond Solidarnosc. Lech had aan de kanselier gevraagd of hij de Berlijnse Muur ooit zou zien vallen. Kohl had hem geantwoord, dat er veel gras over onze graven zou groeien, vooraleer die muur zou vallen.]
[Ackermann vertelde aan de kanselier hoe hij de toestand live op televisie kon volgen.]
Kohl: "Dat kan toch niet!"
Ackermann: "Toch wel. Ik kan het met mijn eigen zien."
Kohl: "Dat is niet te begrijpen. Dat is niet te begrijpen!"

21.20h

De grenscommandant van de GÜST aan de Bornholmerstraße belde nog eens het ministerie voor binnenlandse zaken op. Hij vroeg ultieme raad om de massa te kunnen trotsen. Na een weing wachten kreeg hij antwoord. "Laat de 'lastigen' onder hen door naar het westen. Maak hun identiteitskaart ongeldig met de desbetreffende stempel. Zorg dat minstens de helft van hun pasfoto bedekt is. Zo kunnen ze niet meer terugkeren en zijn we ze kwijt." Dat noemde men het 'ventileren' van de druk. En zo gebeurde. Enkele tientallen onruststokers mochten door. Op televisie kon de hele wereld zien, hoe hun indetiteitskaart ongeldig gemaakt werd. Maar geen van hen trok zich dat aan, of was er zich ten volle bewust van. Dansend van vreugde werden ze door West-Berlijners in de armen gesloten. Dan ging de grens weer dicht. De massa begreep het niet, werd razend, brulde "Open de poorten!" Maar de grens bleef dicht.

22.30h

Aan Checkpoint Charlie dreigde een gevaarlijke toestand. Daar drongen ondertussen een honderdtal West-Berlijners aan om naar het oosten te mogen gaan. Aan de oostzijde stond niemand. Plots overschreden een aantal burgers de witte lijn tussen de Amerikaanse en de Russische bewapende grenssoldaten. Die laatsten grepen hun wapen. De koelbloedigheid van de Oost-Duitse grenscommandant kon een schietpartij voorkomen. De burgers moesten zich terugtrekken.

22.30h

Aan de Brandenburger Tor was het aantal West-Berlijners ondertussen gegroeid tot enkele honderden. Tientallen jongeren beklommen de Berlijnse Muur maar moesten na waarschuwingen van zowel West- als Oost-Duitse politie hun actie staken. En zowaar de eerste 'Mauerspechte' verschenen op het toneel. Mauerspechte? Ja, zoals spechten met hun snavel de schors van de bomen openhakken, zo hakten hier en daar reeds enkele jongeren met hamers op de muur. "Die Mauer muss weg!"

De laatste werknemers van de technische dienst van het Zentralkomitee verlieten het gebouw in het Oost-Duitse stadscentrum. Bij het buitengaan zagen zij Egon Krenz door de gangen wandelen, eenzaam en met een getrokken, vermoeid gelaat...

23.30h: DE VAL VAN DE BERLIJNSE MUUR

Tienduizenden drumden aan de slagbomen van de GÜST aan de Bornholmer Straße. Uiteindelijk nam de grenscommandant de telefoon en zei tot de verantwoordelijke in het ministerie voor binnenlandse zaken: "WE KUNNEN HET NIET MEER HOUDEN. WE MOETEN DE GÜST OPENEN. IK SCHAKEL DE CONTROLE UIT EN LAAT DE MENSEN VRIJ DOOR."

DE MUUR WAS GEVALLEN

Onbeschrijfelijke taferelen speelden zich voor lopende camera's af. De hele wereld zag de DDR leeglopen. Veertig jaren stalinistisch communisme, vijfendertig jaren opsluiting achter het IJzeren Gordijn en achtentwintig jaren opsluiting achter de Berlijnse Muur gulpten weg. De andere GÜSTs werden eveneens geopend. De Oost-Berlijners stroomden over een zee van vreugdetranen in de armen van de West-Berlijners. Duizenden en duizenden liepen naar de Brandenburger Tor, beklommen de muur, juichten, schreeuwden, Mauerspechte sloegen ware gaten in de muur: "Weg die Mauer!"

De Muur was niet meer. Tegen 01.00h was ook de laatste GÜST aan het IJzeren Gordijn geopend.
Geen enkel schot was gelost. Het volk had gewonnen, na maanden moed en volharding.
De Koude Oorlog eindigde op 9 november 1989 om 23.30h.

En Egon Krenz was een eenzame, vermoeide man in die nacht.

 

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video ZDF-nieuws van 19h op 09.11.89. Op het einde van die nieuwslezing kwam het bericht over de Berlijnse Muur op de redactie...
Video kort relaas van de historische nacht 09.11.89
Video langer relaas van de historische nacht 09.11.89
Video het moment op de persconferentie 09.11.89 als Schabowski zijn blunder te horen brengt
Video-toonband interview Schabowski in 2009 over de persconferentie 09.11.89 en val van de Berlijnse Muur

 

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

08:39 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (1) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

08-11-09

08.11.1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor

zk Laatste maand van de Berlijnse Muur

Woernsdag 8 november 1989: Wachten op het antwoord uit Moskou en sidderen voor de dreiging uit Tsjechoslowakije

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: woensdag 8 november. De dag voor de val van de Berlijnse Muur verwachtte niemand dit historisch gebeuren, maar zette Egon Krenz alles in het werk om een opening ervan te forceren?

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Woensdag 8 november

Zitting van het Zentralkomitee

Vanaf die woensdag 8 november zou het Zentralkomitee gedurende enkele dagen zetelen. Zoals in het artikel van 16 oktober weergegeven, had dit comité de hoogste beslissingsmacht binnen de SED, op uitzondering van de 'Parteitag' die theoretisch de allerhoogste macht had. Essentiële verandering in de partij moesten steeds in het Zentralkomitee bezegeld worden. Tot dat essentiële behoorde elke wijziging in de koers van de partij, elke wijziging in de samenstelling van het Politbüro, dat het dagelijks machtsorgaan was, enzomeer.

In de laatste jaren kwam dat Zentralkomitee slechts halfjaarlijks samen. De laatste zitting dateerde van 18 oktober, toen Erich Honecker opzij was geduwd en Egon Krenz de nieuwe sterke man was geworden. Sinds Egon Krenz met de starre ideologische lijn van de partij schoon schip had gemaakt en een openheid voor dialoog ingevoerd had, was het nodig om deze essentiële veranderingen ook de zegen van het Zentralkomitee te laten geven. Daarom was dat comité reeds enkele weken geleden opgeroepen om vanaf 8 november extra enkele dagen te zetelen.

Een zitting ervan was een uiterst saai gebeuren. De eerste dag werd steeds ingeleid door goedkeuring van wijzigingen in de top van het orgaan of in het Politbüro. Daarop volgde een urenlange rede van de secretaris-generaal voor de meer dan honderdzestig overwegend oudere dames en heren. De secretaris-generaal was de voorzitter van het orgaan en tevens de sterke man in het land, Egon Krenz aldus. Op de tweede en volgende dag van de zitting kwam de ene redenaar na de andere aan de beurt voor eveneens urenlange toespraken. Na elke toespraak gaf de samenkomst haar zegen over de inhoud ervan. En indien er actuele agendapunten waren die de bezegeling van het Zentralkomitee benodigden, dan werden die op het einde van de laatste dag doorgenomen, bij voorkeur op een drafje want dan waren de oude dames en heren toch wel erg moe door het dagenlang geeuwen en dutten, en verlangden naar hun warme nestje thuis...

Egon Krenz verstevigt zijn macht over het Politbüro en over de Stasi

Het eerste agendapunt van het Zentralkomitee was de 'putsch' van Egon Krenz. Hij had immers op de dag voordien alle hardliners uit het Politbüro verwijderd, zie het artikel over 7 november. Na voorstelling van elk nieuw lid van het bureau keurde het Zentralkomitee de samenstelling goed. Egon Krenz had vanaf dat moment niets anders dan hem getrouwe leden in het Politbüro. Dat zou heel belangrijk worden in de stappen die op de historische 9de november zouden volgen.

Krenz bekwam door de beslissing van het Zentralkomitee eveneens stevige controle over de Stasi. Hardliner Erich Mielke, baas van de Stasi, moest vanuit de statuten van de SED lid van het Politbüro zijn. Maar hij was een van de ontslagenen. Zijn vervanger werd een Krenz-gezinde. Ook dat zou een belangrijke rol spelen op 9 november.

Wachten op het antwoord uit Moskou en sidderen voor de dreiging uit Tsjechoslowakije

Terwijl Egon Krenz het Zentralkomitee voorzat, spookte de angst voor de dreiging van de Tsjechische regering door zijn hoofd. Zoals in het artikel van 7 november weergegeven, kon elk ogenblik het bericht komen, dat Tsjechoslowakije de grenzen met de DDR zou sluiten. Dat was het ultimatum van Praag om vluchtelingen uit het land te houden en de DDR te verplichten om hen over de eigen grenzen naar de BRD te versassen. Maar om daartoe het IJzeren Gordijn open te stellen, wachtte Krenz op het antwoord uit Moskou ter goedkeuring, zie eveneens het artikel over 7 november. Dat antwoord kwam echter niet. De Sowjet-ambassadeur in Oost-Berlijn kon de bonzen in Moskou niet bereiken. Daar liepen sinds gisteren de feestelijkheden voor de verjaardag van de oktoberrevolutie in 1917, en die zouden nog enkele dagen aanhouden met allerlei recepties en toespraken. Ambtenaren van de betrokken ministeries in Moskou beloofden uiteindelijk dat het antwoord ten laatste op de middag van 9 november zou komen. Egon Krenz moest dan ook met dat wachten op Moskou en dat sidderen voor Tsjechoslowakije de nacht in...

In het kort overig nieuws op 8 november

In vele steden was door de vlucht naar de BRD een nijpend tekort aan personeel voor het openbaar vervoer en voor de gezondheidssector ontstaan. Zo waren ondermeer reeds 1500 geneesheren uit het land gevlucht. Op televisie riepen vertegenwoordigers van burgerbewegingen op om niet te vluchten en samen met de democratische krachten van de forums een nieuwe DDR op te bouwen. 's Namiddags en 's avonds demonstreerden weer duizenden. En tenslotte had het Zentralkomitee aan het Politbüro de toelating gegeven om de burgerbeweging Neues Forum officieel te erkennnen. Dat kan als een kleine overwinning van het volk beschouwd worden. De 'grote' overwinning van het volk zou morgen 9 november volgen.

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video Aktuelle-Kamera-nieuwsuitzending van DDR-televisiezender 08.11.89

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:29 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

07-11-09

07.11.1989 Opening IJzeren Gordijn besloten

krenz Laatste maand van de Berlijnse Muur

Dinsdag 7 november 1989: Besluit opening IJzeren Gordijn, en zeer zware druk op Egon Krenz

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: dinsdag 7 november. Het Politbüro besliste onder druk van Tsjechoslowakije om het eigene IJzeren Gordijn voor emigranten open te stellen, en Egon Krenz komt onder zeer zware druk door eisen van de BRD voor kredietverlening.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Dinsdag 7 november

Het Politbüro beslist de grenzen tussen de DDR en de BRD voor vluchtelingen open te stellen.

Tsjechoslowakije benutte vanaf de vroege ochtend alle mogelijke diplomatieke en politieke kanalen om de SED te dwingen het vluchtelingenprobleem definitief aan te pakken. De onrust onder de eigen Tsjechische bevolking dreigde immers uit te groeien tot een gewelddadige opstand. Zoals in het artikel van 6 november weergegeven, waren de Tsjechische burgers in de regios aan het IJzeren Gordijn zeer misnoegd omdat zij niet mochten uitreizen daar, waar de DDR-vluchtelingen met gewoon hun identiteitskaart door mochten.

Onder die druk kwam het Politbüro om 9h samen. Daar werd na hevige discussies het volgende besloten: Het gedeelte van het wetsvoorstel voor reisvrijheid over emigratie wordt vervroegd in de vorm van een 'voortijdig uitvoeringsbesluit' omgezet met de bedoeling om emigranten zo snel mogelijk over de grenzen tussen de DDR en de BRD te kunnen laten uitreizen. Vreemde gang van zaken niet? Een uitvoeringsbesluit wordt getroffen, zes weken voor de wet in werking zou treden waarop dat besluit gebaseerd is, en meer zelfs... die wet stond op 7 november nog slechts in het stadium van wetsontwerp. Maar ja, het was de druk vanuit Tsjechoslowakije die de SED ertoe dwong snel - heel snel - en dus zelfs onwettelijk te reageren. Het Zentralkomitee, dat vanaf morgen 8 november voor enkele dagen zal zetelen, zou dit plan moeten bezegelen.

Tsjechoslowakije en West-Duitsland worden over het plan ingelicht.

Onmiddellijk na die beslissing werden de BRD en Tsjechoslowakije daarover geïnformeerd. Aan de Tsjechische autoriteiten vroeg de SED om de grenzen tussen dat land en de DDR tijdelijk te sluiten zodra het nieuwe uitvoeringsbesluit in werking zou treden, zodat vluchtelingen niet meer naar dat land zouden kunnen reizen.

Hierbij zijn volgende bedenkingen te maken:

Het Politbüro had niet beslist dat het IJzeren Gordijn zouden moeten vallen. De grenscontroles zouden blijven gelden zoals tevoren, alleen emigranten zouden versneld doorgelaten worden. Men kan pas van het vallen spreken op het moment dat alle controles aan de grensovergangen uitgeschakeld zouden worden, wat tussen haakjes effectief en buiten de bedoeling van het Politbüro twee dagen later op 9 november gebeurde.

De vraag van het Politbüro aan Tsjechoslowakije om haar grenzen met de DDR enkele dagen te sluiten zodra het uitvoeringsbesluit in werking zou treden, kan vreemd klinken. Waarom zou de DDR die grenzen aan haar kant niet voor enkele dagen kunnen afsluiten? Het antwoord lag in de vrees voor gewelddadige reacties van de DDR-burgers, wanneer de DDR en niet Tsjechoslowakije de grenzen zou sluiten. Dat was immers reeds in oktober gebleken toen die grenzen door de DDR een maandlang dichtgehouden waren.

Bij de beslissing van het Politbüro werd gesteld, dat de grensovergangen tussen de DDR en de BRD voor emigranten zouden geopend worden. Daar waren geen beperkingen uit af te leiden, maar los van wat op papier stond, werd mondeling overeengekomen dat alleen de grensovergangen in het zuiden van het land betroffen zouden worden. [Waarom op papier de openstelling ruimer werd opgevat: zie verderop in de tekst van dit bericht] De beperkte openstelling had twee redenen. Enerzijds was de vluchtelingenstroom in hoofdzaak ontstaan vanuit het zuiden van de DDR, en anderzijds kon de SED niet zonder gevaren beslissen om de Berlijnse Muur open te stellen. Waarom niet? Wel in 1971 waren de vier grootmachten uit de Tweede Wereldoorlog - zij bezetten heel Duitsland in 1989 nog steeds - overeengekomen, dat het statuut van Berlijn niet eenzijdig door een van de betrokken partijen gewijzigd mocht worden. Een eenzijdige openstelling van de Berlijnse Muur voor emigranten zou een stroom van honderduizenden vluchtelingen veroorzaken en dan ook voor een ernstige destabilisatie van Berlijn gezorgd hebben met onvoorspelbare reacties vanwege de NATO. Het is daarom dat Sowjet-president Gorbatsjov zowel Oost-Duits staatshoofd Egon Krenz als West-Duits kanselier Helmut Kohl in de laatste weken had gewaarschuwd om elke destabilisatie te mijden.

BRD stelt zeer zware voorwaarden voor kredieten aan de DDR

In diezelfde voormiddag en tijdens de vergadering van het Politbüro kwam bij Egon Krenz in alle discretie het antwoord van de West-Duitse regering op de vraag naar kredieten, zie artikel over 6 november. Kredieten van 10 miljard marken per jaar aan de bankroete DDR kunnen slechts verleend worden op volgende voorwaarden:

- De SED moet oppositionele partijen erkennen.
- De SED moet haar eenheidsstatuut opgeven en daartoe artikel 1 van haar grondwet wijzigen zodat een meerpartijensysteem ingevoerd kan worden.
- De SED moet vrije verkiezingen in het land garanderen
- Het land moet alle handelsbarrières opheffen, een open handelspolitiek nastreven, vrij personenverkeer garanderen en liberalisering doorvoeren met een vrije markteconomie.
- Gevluchtte DDR-burgers moeten vrij kunnen terugkeren.
- Alle West-Duitse media, inclusief alle kranten, moeten vrij in de DDR ontvangbaar/verkrijgbaar zijn.

Een volledige lijst van de eisen is terug te vinden op de link voor protocollen onderaan, pagina 482.

Voor Egon Krenz was dit wel het einde! Bonn eiste weliswaar niet expliciet de val van de Berlijnse Muur en van het IJzeren Gordijn, maar een aantal voorwaarden sloten dit impliciet in. Bovendien zou de eis tot een echt meerpartijensysteem het absolute einde van de SED betekenen. Tussen haakjes: Dat de BRD de val van de Berlijnse Muur niet expliciet eiste, had natuurlijk te maken met de hierboven vermelde overeenkomst tussen de vier grootmachten. Bonn kon evenmin als Oost-Berlijn eenzijdig het statuut van Berlijn wijzigen.

De Sowjetunie wordt over het plan van het Politbüro ingelicht

Egon Krenz zag zijn wereld door de voorwaarden van Bonn instorten. Hij wist dat de bankroete DDR geen levenskansen meer had zonder buitenlandse deviezen om de zo noodzakelijke import van westerse goederen te betalen. Zoals in vorige artikels vermeld, zou daardoor de levenstandaard in het land dramatisch dalen met een onvoorspelbare opstand van het volk als gevolg. Besliste hij daarom heimelijk op die voormiddag van 7 november om het plan ter tegemoetkoming aan Tsjechoslowakije uit te breiden tot tegemoetkoming aan Bonns eisen? Overwoog hij om daartoe toch de Berlijnse Muur te openen en aldus deels kredieten lost te kunnen weken door voldoening aan de meeste eisen, zolang hij de alleenheerschappij van de SED maar niet moest prijsgeven? Schatte hij het redden van de economie van het land hoger in dan het gevaar voor een destabilisatie van het grootmachtenstatuut van Berlijn? Veel wijst in die richting, namelijk:

Vooreerst kwam hij met Schalck, de Oost-Duitse onderhandelaar die de kredieten aan Bonn gevraagd had, overeen om niemand over de eisen van de BRD in te lichten. Het Politbüro wist aldus van niets.
Vervolgens drukte hij door, dat het uitvoeringsbesluit - zie hierboven - zou spreken over 'de' [wat alle betekent] grensovergangen tussen de DDR en de BRD, en dat het Politbüro slechts mondeling overeenkwam om alleen de grensposten in het zuiden voor emigranten open te stellen. Voorzag hij daarmee de mogelijkheid om ook de Berlijnse Muur te openen, indien in de eerstkomende uren of dagen Bonn deels bereid zou zijn kredieten toe te staan? Was het daarom dat hij op de middag besliste om ook de ambassadeur van de Sowjetunie in Oost-Berlijn van het besluit van het Politbüro op de hoogte te stellen? Dat moest niet, indien alleeen maar de grenzen van het IJzeren Gordijn open gesteld zouden worden. Moest echter wel indien ook de Berlijnse Muur zou opengesteld worden - zie hierboven over de overeenkomst tussen de grootmachten.

Aan de Sowjet-ambassadeur werd het plan van het Politbüro dan ook op die middag meegedeeld met de mondelinge vermelding, dat alleen het zuidelijke deel van het IJzeren Gordijn betroffen zou worden. Over een eventuele opening van de Berlijnse Muur in verband met emigraties zweeg de boodschapper in alle talen. Dat was immers niet beslist in het Politbüro en zal op 7 november misschien wel door Krenz overwogen zijn, maar nog niet vastgelegd. [Later, na de val van de Berlijnse Muur op 9 november, zou Moskou het Egon Krenz kwalijk nemen dat hij de ambassadeur niet over de Berlijnse Muur had aangesproken. Zie in dat verband de interessante link onderaan van een interview met Egon Krenz over de houding der Sowjetunie na de val van de Berlijnse Muur.] De ambassadeur probeerde de hele namiddag Moskou te bereiken, echter tevergeefs. Daar liepen immers de grootse feestelijkheden voor de verjaardag van de oktoberrevolutie 1917. Uiteindelijk besliste hij om morgen 8 november opnieuw te proberen. Dringende noodzaak bestond volgens hem niet, gezien het - volgens de mondelinge mededeling - om het IJzeren Gordijn ging en helemaal niet om de Berlijnse Muur.

Ontslag van het Politbüro en van de ministerraad

De besprekingen in het Politbüro waren in die voormiddag niet van een leien dakje gelopen. Dat bewijst de beslissing van Egon Krenz om later op de dag heel het Politbüro te ontslaan. Zoals in eerdere artikels vermeld, hing dat ontslag reeds enkele dagen in de lucht. Alle hardliners werden eruit verwijderd. Officieel namen de hardliners zelf ontslag. Nieuwkomers waren allen voorstanders van Krenz' gematigde politiek. Gezien die wijzigingen van het Politbüro later op de dag doorgevoerd werden, waren de nieuwkomers niet op de hoogte van het besloten uitvoeringsbesluit. Dat zou een zeer belangrijk aspect worden in de vreemde stappen die Egon Krenz op 9 november zou zetten...

Ook in de ministerraad zetelden al te veel harliners. De voorzitter van die raad besloot op diezelfde 7de november om de raad te ontslaan en nieuwe gematigde ministers aan te stellen. Door die wijzigingen in het Politbüro en in de ministerraad was de 'putsch' van Krenz dan ook voltooid.

De wijzigingen van de minsterraad werden later op de dag openbaar bekend gemaakt. De wijzigingen van het Politbüro en het besluit om emigranten over de eigen grenzen versneld uit te laten reizen, werden niet geopenbaard gezien het Zentralkomitee het uiteindelijk beslissingsrecht daarover had, en het pas morgen 8 november zou samenkomen.

Tijdens die dinsdag demonstreerden weer tienduizenden, waaronder ook vele SED-leden, in meerdere steden. Op diezelfde 7de november was de vluchtelingenstroom over Tsjechoslowakije zodanig toegenomen dat op die dag in totaal 20.000 vluchtelingen Bayern overrompelden.

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video interview Egon Krenz over de houding van de Sowjetunie na de val van de Berlijnse Muur

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Openstelling IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

06-11-09

06.11.89: "Weg muur, weg SED!"

Schalck Laatste maand van de Berlijnse Muur

Maandag 6 november 1989: Massademonstraties en het bankroet van de DDR

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: maandag 6 november. De publicatie van het wetsvoorstel ter reisvrijheid lokt de woede van het volk uit, en Oost-Berlijn smeekt om West-Duitse kredieten.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Maandag 6 november

1. Reiswet

1.a. Publicatie reiswetsontwerp

Openheid was het devies van Egon Krenz in een verkrampte poging om de gunst van het volk te bekomen. Maandagmorgen kreeg die openheid een nieuwe dimensie. Voor het eerst in haar geschiedenis publiceerde de SED een wetsvoorstel in alle kranten en stelde het ter discussie. Dat was wel een heel bijzondere vorm van openheid. Het ging om het wetsvoorstel voor reizen naar het buitenland. Hoopte Egon Krenz door die publicatie en uitnodiging ter discussie een einde te kunnen stellen aan het wantrouwen van het volk?

Elke burger zou naar om het even waar in het buitenland kunnen reizen op voorwaarde dat hij of zij een reispas en een visum heeft. De reispassen en het visum kunnen bij de volkspolitie aangevraagd worden. De verwerking van de aanvraag zal 3 tot 30 dagen in beslag kunnen nemen. Elke burger kan in totaal 30 dagen per jaar naar het buitenland. Voor elke reis dient opnieuw een visum aanvraag te worden. [Op te merken valt, dat het verbod van reizen voor een klein aantal opeenvolgende dagen weggevallen was.] Voor emigraties geldt eveneens de aanvraag van een paspoort en een visum. Daarbij moet men rekening houden met een verwerkingstijd van 3 tot 6 maanden.
In de kranten van 6 november stond nog bijkomend dat het bekomen van buitenlandse deviezen nog geregeld moest worden en dat bedenkingen over het ontwerp welkom waren tot 30 november. De wet zou tegen Kerstmis in werking treden.

1.b.Volk woedend om de reiswet

Hoezeer de SED in een ivoren toren leefde, mijlenver van de mensen, bleek al onmiddellijk na de publicatie van het wetsvoorstel. De verontwaardiging van de burgers was niet te beschrijven. De lange aanvraagtermijn voor een visum en de noodzaak om telkens opnieuw een visum te moeten aanvragen met het risico dat de Stasi een toelating zou kunnen weigeren, deed de bevolking steigeren.

De geplande maandagdemonstratie in Leipzig stond meteen een en al in het teken van dit protest. Woedende betogers trokken door de stad. Het waren er 300.000 volgens officiële bronnen, meer dan een half miljoen volgens de organisatoren. "Wir sind das Volk", werd aangevuld, geaccentueerd door "Weg die Mauer!", "Weg die SED!". Vol woede trokken de demonstranten voor het eerst in deze maanden naar het Stasigebouw in de stad. Dat vertolke hoezeer zij hun angsten voor repressie overwonnen hadden.

Ja, op die maandag verloor de SED haar laatste greintje vertrouwen vanwege het volk. Egon Krenz had net het tegenovergestelde bereikt van wat hij wou. Niet alleen in Leipzig, maar ook in tientallen andere steden en gemeentes trokken de burgers de straat op. In Dresden waren het 100.000, In Magdeburg 70.000, In Erfurt 70.000, In Halle 60.000, enzomeer. Overal klonken dezelfde eisen voor echte reisvrijheid, voor afschaffing van artikel 1 uit de grondwet dat de alleenmacht van de SED bepaalde, voor openstelling van de Berlijnse Muur en van het IJzeren Gordijn.

Op die maandag steeg het protest van het volk ten top. Elk moment kon het vreedzame protest in het land omslaan in een gewelddadige opstand. Dat zou het einde betekenen. Egon Krenz vergaderde met het Politbüro, zocht naar uitwegen, maar botste er tegen de irrealistische muur van stalinistische SED-ideologen. Die overwogen nog steeds een militaire onderdrukking van het volk, kregen echter felle tegenwind van de gematigde leden en... van de Sowjetunie. In de loop van die maandag waren intensieve gesprekken gevoerd met de ambassadeur van de Sowjetunie en met de commandant van de meer dan 300.000 Russische soldaten in het land. Moskou bleef echter bij haar stelling, dat de satellietstaten hun problemen zelf moesten oplossen. De hardliners in het Politbüro moesten dan ook bakzeil halen. Krenz verhoogde de druk op hen om ontslag te nemen. Morgen dinsdag zou daarover een beslissing vallen.

Opmerkelijk was die maandagavond de uitspraak van de minister voor cultuur. Aan journalisten verklaarde hij dat heel het Politbüro ontslag zou moeten nemen, zodat een nieuwe werkkring rond Egon Krenz kon opgebouwd worden om 'echte' hervormingen door te voeren. Dat leek een goed voorstel, maar loste het probleem in de wortels niet op. Egon Krenz was weliswaar een gematigde, maar bleef halsstarrig vasthouden aan de alleenmacht van de SED. De minister voor cultuur wees er ook op dat ideologen in de ministerraad ook zouden moeten verdwijnen.

Op diezelfde avond organiseerde de Oost-Duitse televisie een debat rond de reiswet. Daarbij namen meerdere SED-leiders afstand van de partijdoctrine.

2. Val van de Berlijnse Muur enige uitweg uit de crisis?

2.a. Tsjechoslowakije eist het stopzetten van de vluchtelingenstroom

In Tsjechoslowakije werd de toestand aan de overgangen van het IJzeren Gordijn naar Bayern onhoudbaar. In het voorbije weekeinde waren er 23.000 DDR-vluchtelingen versast geworden. Ook op die maandag waren de wegen naar de overgangen geblokkeerd door Trabantjes. Honderden vluchtelingen lieten hun wagentje op de geblokeerde wegen staan en gingen te voet naar de grensovergang. In Praag bleef de stroom naar de West-Duitse ambassade aanhouden. In plaats van hen op te vangen werden zij onmiddellijk doorverwezen naar het spoorwegstation en per trein naar Bayern vervoerd.

De Tsjechische bevolking uitte haar verontwaardiging. Die vluchtelingen konden het IJzeren Gordijn passeren op enkel vertoon van hun identiteitskaart daar, waar Tsjechen verbod kregen om uit te reizen. In de regio's rond de grenovergangen dreigde een opstand van de Tsjechen.

De Oost-Duitse ambassadeur in Praag werd op het matje geroepen. De Tsjechische regering eiste een onmiddellijke stopzetting van de vluchtelingenstroom. Zij eiste dat de SED maatregelen zou uitwerken om de DDR-burgers in het land te kunnen houden, of dat de SED haar eigen grenzen met de BRD zou openstellen. Zij dreigde ermee de grenzen tussen Tsjechoslowakije en de DDR te zullen sluiten.

De sluiting van die grenzen moest Egon Krenz met alle middelen proberen te voorkomen. Terecht vreesde hij dat na deze rampzalige maandag de woede van het volk zeker zou omslaan in gewelddadige opstanden indien Tsjechoslowakije haar grenzen zou blokkeren en de vluchtelingen aldus wanhopig en daardoor geweldbereid zou maken. Bovendien had de DDR zelf haar grenzen met de zuiderbuur in de maand oktober gesloten, wat toen reeds tot gewelddadige protesten aan de overgangen geleid had. Daarom overwoog hij de grensovergangen aan het IJzeren Gordijn tussen de DDR en de BRD in het zuiden van het land open te laten stellen. Daar hadden immers in de laatste weken de meeste demonstraties voor onrust gezorgd. Daartoe zou morgen dinsdag 7 november het Politbüro samenkomen en zouden contacten met Moskou geregeld worden om de Sowjet-zegen te bekomen. Indien de hardliners van het Politbüro zouden weigeren, zou hij hun onmiddellijk ontslag eisen. Aan het openstellen van de Berlijnse Muur of het noordelijk gedeelte van het IJzeren Gordijn wou hij niet denken. Maar...

2.b. BRD stelt harde eisen om kredieten aan de DDR toe te staan

Op die maandagmorgen vertrok Alexander Schalck, de handelsspecialist van de SED, op zijn moeilijkste tocht ooit naar Bonn. Egon Krenz had hem de opdracht gegeven om kredieten los te weken voor het bankroete Oost-Duitsland. Schalck 'moest' in zijn opdracht slagen. Het land had immers geen deviezen meer om de import van goederen uit het westen te betalen. Dat bankroet zou de levensstandaard in 1990 aanzienlijk doen dalen, waardoor de regering handelingsonbekwaam zou worden en het volk in een fatale opstand zou komen. In het voorbije jaar had de SED het dreigende bankroet proberen te voorkomen door een beperkt aantal 'socialisme-getrouwe' arbeiders toe te laten om in West-Berlijn te werken, tegen de stelregels van de Stasi in. Die arbeiders hadden harde West-Duitse marken in het laadje gebracht. Het was echter slechts een druppel op de hete plaat.

Schalck had een ontmoeting met het West-Duitse hoofd van de diensten van de kanselier, de heer Seiters, en met de West-Duitse minister voor binnenlandse zaken, de heer Schäuble. Hij wees erop dat de reizenden na de inwerkingtreding van de nieuwe reiswet vreemde deviezen nodig hadden. Gezien dat geld de consumptie in West-Duitsland ten goede zou komen, vroeg hij tussenkomst van de BRD-regering. Hij meldde dat Oost-Berlijn elke reizende 15 West-Duitse marken zou bezorgen, wat per jaar een half miljard marken zou betekenen. Wolfgang Schäuble wees kredieten om slechts 15 mark aan elke reizende te bezorgen categoriek af. Dat zou de reizenden in fatale geldnood brengen, waardoor criminaliteit in de hand zou gewerkt worden. In de plaats van jaarlijks een half miljard uit te lenen, stelden Schäuble en Seiters voor om eenmalig 300 West-Duitse marken per reizende ter beschikking te stellen. De BRD zou bereid zijn daartoe een lening van 3 miljard marken toe te staan.

Dat leek Schalck reeds een eerste kleine overwinning. Dan nam hij alle moed samen en stelde de West-Duitse gesprekspartners voorzichtig, hapje per hapje, op de hoogte dat de DDR bankroet was. Hij smeekte om een onmiddelllijk krediet van 10 miljard West-Duitse marken en aanvullend een zelfde krediet in de eerstkomende jaren. De ministers waren met verstomming geslagen. Bonn had nooit verwacht dat de DDR letterlijk bankroet zou zijn. Op dat probleem kon geen antwoord gegeven worden. De bondsregering zou vandaag nog daarover beraden. Morgen dinsdag 7 november zou Oost-Berlijn een antwoord krijgen, maar het zal rekening moeten houden met harde, zeer harde voorwaarden, voorspelde Wolfgang Schäuble.

Schalck stelde Egon Krenz op de hoogte. Die hoorde het in Keulen donderen, of moeten we Bonn zeggen? Het werd bang afwachten wat dinsdag 7 november zou brengen. Speelde toen in het hoofd van Krenz de angst, dat hij de Berlijnse Muur in de weegschaal zou moeten leggen? Zou hij zich nog een toekomst voor de alleenheerschappij van de SED kunnen voorstellen zonder de muur? Het werd een lange nacht en 7 november zou sowieso een dramatische dag worden...

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video ZDF-journaal 06.11.89 in het kader van Countdown Mauerfall
Video gesprekken in 2009 met Egon Krenz over zijn verantwoordelijkheid als staatshoofd der DDR voor gedode vluchtelingen aan de Berlijnse Muur en met Günter Schabowski. krent en Schabowski zijn niet bepaald vrienden gebleven...

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Openstelling IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:29 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

05-11-09

05.11.89: Stilte voor de storm

DDR Laatste maand van de Berlijnse Muur

Zondag 5 november 1989: Rustdag en toename vluchtelingen via Tsjechoslowakije

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: zondag 5 november. Het werd een echte rustdag, een anticlimax die echter niets anders betekende als stilte voor de storm.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Zondag 5 november

In de DDR verliep die zondag als elke andere rustdag. In de kerken klonken de preken alweer meer politiek dan religieus en in gemeentehuizen werden weer dialogen afgewerkt zoals het in de laatste weken een gewoonte was geworden. 's Avonds demonstreerden alweer duizenden in een aantal steden. Ook dat was een gewoonte geworden en verstoorde in zekere mate het rustbeeld van die zondag niet. Vermeldenswaard was de oprichting van een groene partij in de DDR. Daarmee bestonden vanaf die dag reeds drie oppositionele partijen in het land van de SED, namelijk de eerder opgerichte socialistische partij, de Demokratischer Aufbruch als voorloper van de toekomstige Oost-Duitse CDU, en nu ook de groenen.

De trek van vluchtelingen naar Tsjechoslowakije verhoogde nog op die zondag. Met enkel hun identiteitskaart konden daar duizenden het Ijzeren Gordijn passeren. Aan de grensovergangen stonden kilometerslange files van Trabantjes. Tegelijk echter groeide het ongenoegen van de lokale Tsjechische bevolking. Zij zagen met lede ogen hoe Oost-Duitsers het Ijzeren Gordijn mochten passeren, terwijl hen dat verboden bleef. Dat zou in de eerstkomende dagen voor gevaarlijke spanningen zorgen.

Al met al was die zondag in zekere mate een 'echte' rustdag. Men zou terecht van een anticlimax hebben kunnen spreken, die echter zeer verradelijk was... stilte voor de storm. En die storm zou inderdaad vanaf maandag 6 november opsteken en vier dagen woeden.

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

11:38 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, ddr, sed, brd |  Facebook |

04-11-09

04.11.89: Berlijnse beer brult

alex Laatste maand van de Berlijnse Muur

Zaterdag 4 november 1989: Massaprotest in hoofdstad aangekomen

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: zaterdag 4 november. Berlijn davert onder het protest van een half miljoen demonstranten.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Zaterdag 4 november

Hoofdstad schreeuwt SED weg

In de voorbije weken was de volksopstand tegen de SED gegroeid en gegroeid. Met een ongelooflijke dosis moed en volharding waren duizenden en duizenden burgers in tientallen steden op straat gekomen. Waar aanvankelijk het volk vrijheid van meningsuiting en betere levensomstandigheden had geëist, was de overtuiging gegroeid, dat dit slechts kon in een meerpartijensysteem. Daarmee had het volk de alleenheersende SED rechtstreeks in het vizier. Die eenheidspartij had aanvankelijk met harde hand elke demonstratie onderdrukt, had dan uiteindelijk toch toegegeven en had een dialoog met de burgers gestart. Dat had echter voor geen oplossing gezorgd door de SED-monoloog-invulling van het begrip dialoog. Met de weken was het volk ontbolsterd en had reisvrijheid en wijziging van de grondwet om meer partijen toe te laten geëist. De SED had schoorvoetend aan het verlangen naar reisvrijheid toegegeven en had een nieuw wetsontwerp daartoe beloofd. Maar geen enkele van de toegevingen der SED had het volk rust gebracht. De burgers hadden hun vertrouwen in de SED verloren, velen waren gevlucht.

Op zaterdag 4 november bereikte de protestgolf eindelijk Oost-Berlijn, de hoofdstad van het land. Dat had een grote symbolische waarde. De opstand had daarmee het hart van het land bereikt. Daar waar tevoren steeds slechts enkele duizenden in Berlijn op straat waren gekomen, werd het centrum op die zaterdag overspoeld door een half miljoen demonstranten. Volgens officiële waarnemers waren het slechts 200.000, volgens sommige bronnen echter een miljoen. De beer van Berlijn - het wapendier van de Duitse hoofdstad - brulde als nooit tevoren.

De massa op de Alexanderplatz betekende zoveel als een fatale bloedklonter die de SED-aders aanviel. Een hartinfarct dreigde voor de partij. Het Politbüro had het voelen aankomen in een knellende pijn in haar linkse stalinistische arm, en had dan ook in de voorbije dagen gepoogd om de fatale slag tegen te houden met allerlei middelen zoals de TV-toespraak van Egon Krenz op de avond van 3 november, zie het artikel van gisteren. De Stasi was in paniek geslagen en had een stroom van SED-adrenaline door het DDR-lijf gejaagd, wat zich vertolkte in draconische veiligheidsmaatregelen. Zo waren in de voorbije dagen alle hoofden van de 15 bezirken van het land opgeroepen om mogelijke demonstranten af te raden naar Berlijn te reizen en om op die manier de fatale boedklonter te verkleinen. Alle wegen naar de Berlijnse Muur waren hermetisch afgesloten. Het volksleger stond in meerdere bataljons klaar om een bestorming van de muur te voorkomen. Een val van de Muur zou immers zoveel betekend hebben als het doorslaan van alle slagaders.
Maar de agonie van de SED kon op zaterdag 4 november het hartinfarct niet voorkomen. En meer zelfs, slechts vijf dagen later zou een tweede infarct de wanden van de SED-bloedvaten doen barsten waarbij 40 jaar DDR door de gaten van de Berlijnse Muur zou gulpen...

De Alex - zo noemen de Berlijners de Alexanderplatz met haar 386-meter hoge TV-toren - daverde onder het geroep naar vrije meningsuiting, partijpluralisme, vrije verkiezingen, afschaffing van alle privileges der SED-bonzen, reisvrijheid tot zelfs ontbinding van de SED. Ooorverdovend gejuich was tot in West-Berlijn te horen bij toespraken van kunstenaars en van leiders van burgerbewegingen. De speech van Politbüro-spreekbuis Günter Schabowaki werd gesmoord onder het uitjouwen. Zijn woorden klonken nog slechts als de reutel van de stervende SED.

Ook in 40 andere steden kwamen demonstranten op straat zoals 40.000 in Magdeburg, 30.000 in Suhl.

Bayern overrompeld door vluchtelingen

De 6.000 DDR-vluchtelingen in de West-Duitse ambassade van Praag, zie artikel over 3 november, konden op deze zaterdag per trein naar Bayern. Het Poltibüro had hun emigratie zonder verdere administratieve verwerkingen toegestaan, slechts op basis van hun identiteitskaart. Vijf treinen kwamen in beweging. Wuivende armen uit alle wagonvensters namen afscheid van Praag, overdonderend gejuich barste los als de treinen der vrijheid het IJzeren Gordijn verlieten, de sporen werden geolied met vreugdetranen...

Eens alle vluchtelingen weg, werd de West-Duitse ambassade in Praag gesloten. Vluchtelingen konden vanaf dan immers rechtstreeks aan het Tsjechische IJzeren Gordijn naar Bayern trekken, eveneens met slechts het vertoon van hun identiteitskaart. Op die zaterdag en de daaropvolgende zondag vluchtten meer dan 20.000 DDR-burgers. Dat betekende een ware overrompeling van de West-Duitse opvangcentra. West-Duits Kanselier Helmut Kohl smeekte daarom de DDR-burgers via televisie om in hun land te blijven. "Vlucht is geen oplossing", zei hij. "De Oost-Duitse autoriteiten moeten alles in het werk stellen om de levensstandaard van het land op te krikken zodat de burgers er in welvaart kunnen leven." Wat impliceerde deze uitspraak? De Oost-Duitse levensstandaard opkrikken daar, waar het land bankroet was? Kohls woorden getuigden dat de West-Duitse regering niet op de hoogte was van het werkelijke bankroet van de DDR. Dat wisten op 4 november alleen Egon Krenz, het Politbüro en Sowjet-president Michail Gorbatjov. Kohl zou echter op komende maandag 6 november zwaar geschokt het dramatische bankroet van de DDR vernemen, en dat zal niet zonder gevolgen blijven...

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video ZDF-journaal 04.11.89 in het kader van Countdown Mauerfall
Videobeelden oprichting Berlijnse Muur op de muziek van Pink Floyds "Another brick in the wall" alsprotest tegen de indoctrinatie van de SED.

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:47 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

03-11-09

03.11.89: toename vluchtelingenstroom

muur Laatste maand van de Berlijnse Muur

Vrijdag 3 november 1989: Vluchtelingenprobleem en strijd in het Politbüro

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: vrijdag 3 november. Tsjechoslowakije stelt eisen aan de DDR ter voorkoming van vluchtelingen, en in het Politbüro woedt een strijd.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Vrijdag 3 november

Vluchtelingenstroom naar Praag

De inschatting van Egon Krenz over het mogelijke aantal vluchtelingen - enkele honderdduizenden zoals in het artikel van gisteren vermeld - lijkt zich te bevestigen. Tot einde oktober waren meer dan honderduizend DDR-burgers naar de BRD gevlucht. In de maand oktober zelf waren het niet zoveel, omdat toen de grens tussen de DDR en Tsjechoslowakije dicht was. Maar sinds 1 november nam het aantal weer snel toe. Zoals in het artikel van die dag weergegeven, had de DDR onder druk van Tsjechoslowakije die grens weer opengesteld. Vandaag vrijdag verbleven op de West-Duitse ambassade in Praag reeds 4500 vluchtelingen. Per uur kwamen daar tussen de honderd en tweehonderd bij. Tegen de avond werden er 6000 vluchtelingen verwacht.

Er moest een oplossing komen voor dat probleem. Voor beide staten, DDR en Tsjechoslowakije, stapelden zich de moeilijkheden op. Voor de DDR was de vlucht van zoveel mensen een financiële aderlating van jewelste. Het economisch verlies had Krenz rond de 100 miljard marken geschat. Het land was al bankroet. De overweging om de Berlijnse Muur te openen in compensatie vooor miljardenzware kredieten vanwege de BRD was mogelijk een 'Spielerei' in Krenz' gedachten - zie artikel van 2 november - zou echter een niet ondenkbare uitweg uit de financiële ramp zijn. Maar dat zou niet zo onmiddellijk realiseerbaar zijn. Ondertussen liep het door die vluchtelingengolf in vele bedrijven en diensten behoorlijk mis. Arbeidsplaatsen konden niet ingevuld worden. Daarom werd sinds 3 november het leger ingeschakeld om de basisdiensten in het land te verzekeren. Ook studenten werden daartoe opgeroepen.

Voor Tsjechoslowakije was de toestroom van duizende vluchtelingen al even problematisch. De West-Duitse ambassade in Praag kon vanaf de avond van 3 november geen vluchtelingen meer opnemen. Het terrein was één tentenkamp geworden. Mensen pakten er op elkaar. Oost-Duitse ambtenaren gaven slechts met mondjesmaat de nodige emigratiepapieren om die DDR-burgers naar de BRD te brengen. Tsjechoslowakije vreesde dan ook rellen zodra geen vluchteling meer in de ambassade opgevangen zou kunnen worden en zij in Praag zouden moeten ronddolen.

Tegen de middag stelde Tsjechoslowakije formeel de eis aan de DDR om het vluchtelingenprobleem anders te regelen. Ofwel moest de DDR maatregelen nemen om de vluchtelingenstroom definitief te stoppen zonder dat de grens tussen beide landen opnieuw dicht zou gaan, ofwel moest zij toelating geven om de vluchtelingen over de grensposten aan het IJzeren Gordijn tussen Tsjechoslowakije en West-Duitsland vlot naar de BRD te laten uitreizen. De eerste mogelijkheid van die eis impliceerde niets anders dan het openstellen van de Berlijnse Muur. De tweede mogelijkheid van die eis hield verband met internationale overeenkomsten. Het IJzeren Gordijn tussen Tsjechoslowakije en Bayern was niet opengesteld zoals dat in Hongarije het geval was. DDR-burgers konden dan ook alleen maar doorgelaten worden, indien de DDR aan Praag daar de toelating voor gaf.

Crisiszitting van het Politbüro

Egon Krenz riep onmiddellijk het Politbüro samen om zich over de Tsjechische eis te buigen. Het moet er tot een regelrechte confrontatie gekomen zijn tussen de harliners en de gematigden uit Krenz' kamp. Een televisietoespraak op de avond van die dag zou die confrontatie blootleggen. Had Egon Krenz de eerste mogelijkheid van de Tsjechische eis geopteerd met inbegrip van het openstellen van de Berlijnse Muur en de eraan verbonden mogelijkheid om zware kredieten vanwege de BRD los te weken? Hadden de hardliners zich fervent daar tegen verzet? Feit is, dat er over emigratie en bezoekrecht aan de BRD, alsook over kredieten gesproken werd. Het Politbüro gaf Alexander Schalck, de topman in handelszaken, de herrnieuwde opdracht om zo snel mogelijk kredieten vanwege de BRD te onderhandelen. Hij zou maandag 6 november naar Bonn reizen. Tevens werd beslist om minstens de tweede mogelijkheid van de Tsjechische eis onmiddellijk door te voeren. De Tsjechische regering kreeg bericht, dat voortaan elke DDR-vluchteling vanuit de ambassade van West-Duitsland in Praag een emigratie kon aanvragen voor directe overgang van de Tsjechoslowakije naar de BRD. De afwerking van die aanvragen zou snel kunnen gebeuren. Of Tsjechoslowakije met die regeling zo gelukkig zou zijn, is echter zeer de vraag. Verwerking van een aanvraag ter emigratie duurde immers toch nog te lang, en Erich Mielke was als hoofd van de Stasi niet bereid om die procedure overijlt te versnellen.

Tenslotte werd de voorbereiding van de extra-zitting van het Zentralkomitee tussen 8 en 12 november verder geregeld, en de onmiddellijke voorbereidingen van veiligheidsmaatregelen voor de aangekondigde massabetoging 's anderendaags in Berlijn.

Televisietoespraak van Egon Krenz

's Avonds richtte Egon Krenz zich op TV tot de burgers. Aanleiding was de betoging voor 4 november in Berlijn en de toegenomen vluchtelingenstroom. Vooreerst wees hij op de bereidheid van de regering en de SED om hervormingen sneller dan voorzien door te voeren, steeds in de optiek om het 'socialisme' in het land sterker te maken. Hij deed ook een dramatische oproep aan alle burgers om in het land te blijven en daaraan mee te werken.

Dan had hij het over twee zeer merkwaardige punten. Vooreerst kondigde hij de publicatie aan van de inhoud van het wetsvoorstel voor reisvrijheid in alle Oost-Duitse kranten op komende maandag 6 november. Zoiets was in de DDR nog nooit gebeurd. De inhoud van wetten was tevoren steeds bekendgemaakt geworden zodra die wetten in werking zouden treden. Een wetsvoorstel was immers nog onderhevig aan mogelijke wijzigingen en werd daarom altijd binnenskamers gehouden. Waarom dan nu plots de publicatie ervan? Hoorde deze stap tot de nieuwe openheidspolitiek van de SED? Was Krenz zich bewust, dat het volk negatief zou kunnen reageren op enkele restrictieve elementen in het voorstel? De hardliners hadden immers belachelijke voorwaarden laten inbouwen, zie het artikel voor 31 oktober. Publicatie van het voorstel zou de onrust in het land aanwakkeren. Wat beoogde Krenz?

Een tweede opmerkelijk punt in de toespraak was de totaal onverwachte aankondiging dat vijf leden van het Politbüro, allen hardliners zoals Erich Mielke, overwogen om hun ontslag aan te bieden. Zij zouden hun plaats ruimen voor jongere krachten, aldus Krenz. Zoals in de dagen daarna zou blijken, zou dat ontslag pas definitef door het Politbüro besloten worden op 7 november en zou het op 8 november in het Zentralkomitee bezegeld worden. Egon Krenz maakte met andere woorden het Politbüro zo goed als handelingsonbekwaam tussen 3 en 8 november door dat onslag zo vroegtijdig in alle openbaarheid te brengen. Wat was zijn bedoeling? Was die aankondiging afgesproken tijdens de zitting van het Politbüro? Of wou Krenz het ontslag van die vijf harliners op deze vreemde wijze en met een wel bepaald doel afdwingen? In elk geval was het klaar en duidelijk geworden, dat er een strijd in het Politbüro was losgebarsten, zo hevig dat de harliners zich in de hoek gedrongen voelden en overwogen ontslag te nemen. Moesten zij bakzeil halen met hun voorstel om militair in te grijpen, zie artikel over 1 november? De bekendmaking van de komende ontslagen kon weliswaar de gemoederen onder het volk bedaren in het vooruitzicht van de gevreesde massademonstratie 's anderdaags in Berlijn, maar was dat het enige doel van Krenz' wel uitzonderlijke stap?

Andere feiten op vrijdag 3 november

In West-Duitsland was de Franse president François Mitterand op bezoek. Tijdens die Frans-Duitse conferentie toonde hij voor het eerst toenadering tot een mogelijke hereniging van beide Duitslanden daar, waar hij tevoren uitgesproken tegen was. Hij verklaarde dat de wil van het volk belangrijk is en kon zich een hereniging binnen de krijtlijnen van de Europese gemeenschap voorstellen, hoewel hij een confederatie tussen beide Duitse staten ook zinvol vond. Die nieuwe houding van de Franse president zal de wil van de West-Duitse regering tot hereniging zeker versterkt hebben.

's Avonds lieten de Tsjechische grenswachten DDR-vluchtelingen het IJzeren Gordijn passeren aan de grens met Bayern. De emigratietoelatingen van de DDR werden blijkbaar sneller en sterk vereenvoudigd uitgereikt. Vele vluchtelingen geraakten zelfs zonder toelatingen in de BRD. Deze stroom naar Bayern zal die West-Duitse deelstaat in het aankomende weekeinde moeilijke opvangproblemen bezorgen.

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video ZDF-journaal 03.11.89 in het kader van Countdown Mauerfall
Video Oprichting Berlijnse Muur in 1961

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:07 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

02-11-09

02.11.89: SED op rand van instorting

krenz Laatste maand van de Berlijnse Muur

Donderdag 2 november 1989: Toename vluchtelingen, en ineenstorting SED nabij

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: donderdag 2 november. De vluchtelingenstroom neemt toe. En de barsten in de SED leiden tot ontslagen. Ondertussen zoekt Egon Krenz het bankroet van de DDR te verhelpen.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Waarop broedt Egon Krenz?

Drie dagen geleden, op 31 oktober - zie artikel over die dag - was het Politibüro geïnformeerd over de economische toestand van het land. Krenz was zoals alle leden van het Politbüro diep geschokt over het bankroet van de staat, over de onmogelijkheid om nog kredieten uit het westen te bekomen, over de levensstandaard die daardoor in 1990 tot 30 % zou dalen. Dat zou het land onbestuurbaar maken. Bovendien had Stasi-baas Erich Mielke op diezelfde dag met een militaire onderdrukking van de demonstraties gedreigd. Op 1 november had Krenz dan van Gorbatsjov te horen gekregen, dat de Sowjetunie financieel niet kon helpen. Voor welke muur stond Egon Krenz, wetende dat van nergens geld los te weken was?

Het was duidelijk, dat hij hoe dan ook een oplossing moest vinden voor de redding van de DDR. Vooreerst moest hij rust kunnen brengen in het land. Een militair ingrijpen was daartoe in zijn ogen geen oplossing. Dat zou een bloedbad betekenen met alle gevolgen voor internationale spanningen, welke hij in de huidige bankroet-situatie kon missen als de pest. Maar de hardliners in het Politbüro stuurden precies op een militaire tussenkomst aan. Besluit: Egon Krenz overwoog op donderdag 2 november om alle hardliners uit het Politbüro te ontslaan. Dat zou hij 's anderdaags op de samenkomst van het Büro op tafel brengen.

Eens het gevaar voor een militair ingrijpen geweken zou zijn, kwam het erop aan het volk tot volledige rust te brengen. Openheid tot dialoog had in de voorbije twee weken niet het verhoopte effect gehad. Dan moest de versoepeling van de reisvrijheid soelaas brengen. Het wetsvoorstel daartoe moest dan ook zo snel mogelijk gerealiseerd worden. Daar waar voorzien was, om het tegen Kerstmis als nieuwe wet van kracht te laten worden, plande Krenz het reeds op een speciaal samengeroepen zitting van het Zentralkomitee van 8 tot 12 november door te drukken.

Om echte rust te bekomen, zou ook het vluchtelingenprobleem aangepakt moeten worden. Het zal voor Egon Krenz zeker de vraag geweest zijn, hoeveel burgers nog zouden vluchten. Hij wist, dat voor de oprichting van de Berlijnse Muur in 1961 twee miljoen van hen het hazepad hadden gekozen. Dat had de staat toen naar schatting 100 miljard marken gekost. Nu, anno 1989, zou zulk aantal burgers nooit de vlucht grijpen, gezien de verankering van de bevolking in het communistische systeem groter was geworden, hoewel dat in de voorbije maanden niet zo direct leek te blijken. Maar met een vlucht van enkele honderduizenden moest hij wel rekening houden. De totale schade aan het land zou daarbij kunnen oplopen tot eveneens 100 miljard marken, gezien de levensduurte veel hoger lag dan in 1961.

Dat aantal mogelijke vluchtelingen betekende een horrorscenario. Voor 1990 was een daling van de levensstandaard tot 30 % gevreesd, maar dergelijke vluchtelingenstroom zou leiden tot een nog veel diepere daling. Egon Krenz moest ten koste van wat ook een middel vinden om miljardenzware kredieten te bekomen. Wat speelde toen in zijn hoofd? Zag hij de ultieme handelswaar als redding uit de nood: het verkopen van de Berlijnse Muur? Het openstellen ervan en de afbraak ervan zou een miljardenstroom aan kredieten van de West-Duitse regering kunnen veroorzaken. En als gevolg daarvan zou een totaal nieuwe relatie tussen beide staten totstandkomen, in welke vorm dan ook, maar ten goede van redding der staatsschulden. Had immers Gorbatsjov niet alle satellietstaten de vrijheid gegeven om zelf de toekomst te bepalen? Had Hongarije niet op 23 oktober het voorbeeld gegeven door zich voluit aan het westen te binden met een vrije markteconomie? Overwoog Krenz vanuit al deze visies de 'ultieme oplossing'? Zou aldus het voorstel van de economische commissie op 31 oktober - zie het artikel over die dag - om de Berlijnse Muur en het IJzeren Gordijn af te breken, werkelijk de enige uitweg zijn? Egon Krenz heeft met niemand deze oplossing verder besproken. Er zijn geen protocollen in dat verband te vinden. Maar uit het gedetailleerde gebeuren van de val van de Berlijnse Muur op 9 november blijkt, dat Krenz 'bepaalde dingen geforceerd heeft'. Dat zal in het komende artikel over 9 november zeer duidelijk worden... Had aldus Krenz als cavalier seul aan de meest ondenkbare noodrem getrokken? Was de blunder van Schabowski op de persconferentie van 9 november in het geheim voorgeprogrammeerd? Was die blunder met andere woorden helemaal geen blunder? Bekijkt men alle stappen die in de eerste 9 dagen van november gezet werden, dan wijst veel in die richting...

Donderdag 2 november

Op de middag vloog Egon Krenz naar Polen. In Warschau had hij gesprekken met de Poolse president en regering. De inhoud van die gesprekken is niet bekend. Het is echter meer dan waarschijnlijk dat het vluchtelingenprobleem ter sprake kwam. Over de financiële ramp voor de DDR zal hij 'misschien' geen woord gelost hebben. Polen had immers sowieso geen geldelijke middelen om de DDR te helpen. Of heeft Krenz er toch iets van laten aanvoelen om Poolse steenkool op een goedkope manier te bekomen? Polen had immers grote voorraden aan fossiele brandstoffen, daar waar de DDR geen deviezen meer had om petroleum te kopen op de internationale markten.

Binnen de SED rommelde het. Vele leden zagen de leiding van de partij verantwoordelijk voor het mislukken van de dialooggolf die in de laatste weken over het land was gerold en voor de toename van het aantal demonstranten. Meer en meer dienden lokale SED-leden hun ontslag in. Deze leegloop van de SED leidde op die donderdag ook tot het ontslag van 2 van de 15 bezirkleiders van het land. Bovendien voelden de blokpartijen zich tussen twee vuren geklemd. Zij hadden steeds de lijn van de SED moeten volgen. Dat was sinds het ontstaan van de DDR zo vastgelegd geweest. Zij waren immers het middel voor de schijn van een meerpartijensysteem in het land. Maar die SED stond klaarblijkelijk op het instorten. Een hang eraan zou hen kunnen meeslepen. Zich meer naar het volk richten was echter ook geen mogelijkheid. Blokpartijen hadden niet het minste vertrouwen van het volk. Als gevolg van die situatie dienden op die donderdag de voorzitters van twee blokpartijen hun ontslag aan. Alleen de liberale blokpartij LDPD stond nog sterk. Dat dankte zij aan voorzitter Manfred Gerlach die reeds halverwege oktober de partij uit het gareel van de SED had losgerukt. De LDPD schatte de ineenstorting van de SED juist in en reageerde er gepast op: zij eiste op die donderdag de val van de voltallige Oost-Duitse ministerraad. Tevens eiste de partij het voorzittersschap van de Volkskammer op.

Door het heropenen van de grens tussen de DDR en Tsjechoslowakije op de dag voordien - zie het artikel over 1 november - nam de vluchtelingenstroom weer snel toe. In de West-Duitse ambassade van Praag troepten reeds op de middag van 2 november meer dan duizend vluchtelingen samen, en per uur kwamen daar een hondertal bij. Op 3 november zouden reeds 6000 vluchtelingen op overbrenging naar de BRD wachten. Ondertussen lieten Tsjechische grenswachten aan de overgang van Tsjechoslowakije naar Bayern enkele honderden DDR-vluchtelingen door om de druk van de massa te verminderen. Ontstond er aldus een Tsjechische lek in het IJzeren Gordijn? Een klein aantal vluchtelingen reed door naar Hongarije om over het IJzeren Gordijn - dat daar nog steeds open was - naar Oostenrijk te vluchten.

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video ZDF-journaal 02.11.89 in het kader van Countdown Mauerfall
Video song 'Mein Berlin' van Reinhard Mey

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

12:53 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

01-11-09

01.11.89: Krenz' kale reis naar Moskou

moskou Laatste maand van de Berlijnse Muur

Woensdag 1 november 1989: Sowjetunie biedt geen economische hulp aan DDR

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober en een hete november gingen daaraan vooraf. Vandaag: woensdag 1 november. Egon Krenz komt van een kale reis naar Moskou terug, en het vluchteligenprobleem verscherpt zich.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Gorbatsjov biedt geen economische hulp aan de DDR

Egon Krenz stond voor moeilijke gesprekken met Sowjet-president Gorbatsjov. Zoals gemeld in het artikel over 31 oktober, was hij naar Moskou gereisd na een dramatische zitting van het Politbüro, waar berichten over de rampzalige economische toestand van de DDR leidden tot enerzijds het voorstel van Stasi-baas Erich Mielke om alle demonstraties militair neer te slaan zodat in alle rust aan economische relance gewerkt kon worden, anderzijds het voorstel van een economische commissie om de Berlijnse Muur te doen vallen waarbij de BRD dan miljardenzware kredieten aan de DDR zou kunnen geven. En dan was er nog het wetsontwerp voor reisvrijheid.
Krenz moest in het gesprek met Gorbatsjov aldus één thema behandelen: de economische toestand in de DDR en daarbij heel voorzichtig polsen hoe de Sowjetunie zou reageren op de net vermelde voorstellen ter oplossing.

Bij het aanhoren van die toestand was Gorbatsjov totaal verrast. Hij had nooit gedacht, dat het zo erg was. Krenz meldde dat hij het verslag van die commissie nauwelijks op de komende zitting van het Zentralkomitee durfte voor te leggen. De DDR is werkelijk bankroet, zei hij. In 1989 moeten alleen aan intrest op schulden 4,5 miljard dollars betaald worden, wat overeenkomt met 62 % van alle inkomsten uit de export van de DDR. Er heerst dan ook een nijpend gebrek aan deviezen. In 1990 zal door het ontbreken van bijkomende kredieten de levensstandaard in het land met 30 % afnemen.
Gorbatsjov kon geen hulp beloven. Hij wees erop dat ook de Sowjetunie met grote economische problemen vocht.

Krenz was duidelijk teleurgesteld en probeerde dan voorzichtig aan te knopen bij de voorstellen ter oplossing uit het Politbüro. Hij stelde Gorbatsjov op de hoogte dat er vele vragen gesteld worden rond de Berlijnse Muur en het IJzeren Gordijn. Gorbatsjov sprong daar onmiddellijk op. Dat alles moet ernstig doordacht worden en hangt nauw samen met reisvrijheid tussen DDR en BRD en met de veranderende betrekkingen tussen beide staten. Hij wees erop, dat de DDR de druk vanuit de internationale gemeenschap, om vrij personenverkeer tussen staten te bevorderen, moet zien af te zwakken, maar oplossingen daarvoor liggen bij de DDR. De Sowjetunie laat het land daarbij vrij. Wat het bestaan van de twee Duitse staten betreft, meldde Gorbatsjov, dat uit gesprekken met de Britse ministerpresident Margaret Thatcher en met de Franse president François Mitterand bleek, dat dit bestaan niet in vraag gesteld wordt. Ook US-president George Bush Senior was van de mening dat de 'Duits-Duitse betrekkingen' niet op de agenda staan. Egon Krenz begreep vanuit Goebatsjovs woorden, dat het verder aanbrengen van voorstellen uit het Politbüro geen zin meer had.

De openbaarheid vernam niets van deze gesprekken. Alleen protocollen wezen erop. Later op de dag volgde een persconferentie waarbij zeer precaire vragen aan Krenz gesteld werden. Vooreerst vroeg een journalist "Zal de Berlijnse Muur vallen?" Het antwoord kwam prompt: "De bestaansredenen voor de Muur zijn niet weg." Een andere journalist vroeg hoe het zat met een hereniging van beide Duitslanden. "Staat niet op de agenda," klonk het antwoord. En de leidende rol van de SED, vroeg een derde. "De DDR-grondwet is daar klaar en duidelijk in," wimpelde Krenz ook deze vraag af. Gevraagd naar zijn mening over de demonstraties in de DDR, wees hij afwijkend op het doel van zowel de SED als het volk: een beter socialisme.

Algemeen kan men dat bezoek van Krenz aan Moskou dan ook als volgt samenvatten:

Het laten vallen van de Berlijnse Muur had - voorlopig althans - geen zin vanuit het licht dat het bestaan van beide Duitslanden 'niet op de agenda' stond. Over een militair onderdrukken van de demonstraties had Krenz het niet meer gehad, maar ook dat werd onrechtstreeks door Gorbatsjovs woorden van tafel geveegd met de vermaning alle internationale druk te doen afnemen. En economisch kon de Sowjetunie niet helpen.
Uit de persconferentie kon men besluiten, dat Egon Krenz in geen enkele mate het Oost-Duitse volk en de demonstranten tegemoet was gekomen.

Reisvrijheid

Ondertussen bleef zich ook in de DDR de hoofdbekommernis van de SED-leiding toespitzen op het bankroet van de staat. Het losweken van bijkomende kredieten was gepland, maar was eerder een werk van lange adem. Veel sneller kon en moest het vluchtelingenprobleem opgevangen worden. De leegloop van het land verdiepte immers de bankroet-toestand.

In heel de maand oktober waren de grenzen tussen de DDR en Tsjechoslowakije weliswaar potdicht, maar zoals in het artikel van 31 oktober weergegeven, zochten de vluchtelingen uitwegen via de West-Duitse ambassade in Warschau. En in de voorbije dagen had die grenssluiting geleid tot heftige protesten vanuit Praag en ook andere Oost-Europese staten. Ter voorkoming van de stilval van hun handel hadden zij de SED-bonzen gedwongen om die grens opnieuw te openen. En zo gebeurde dit op woensdag 1 november. Het gevolg is makkelijk te raden. In een mum van tijd stonden alweer honderde vluchtelingen op het terrein van de West-Duitse ambassade in Praag. Men kon dan ook verwachten dat de leegloop van de DDR in de komende dagen dramatisch zou toenemen.

Daarom was de nood aan een wetsvoorstel voor reisvrijheid naar het westen groter dan ooit om de druk op de vluchtelingen-ketel af te doen nemen. Het belachelijke ontwerp dat op 31 oktober aan het Politbüro voorgelegd was, leek echter nog helemaal niet rijp voor openbare bekendmaking. Er kwam op deze woensdag nog een bijkomend probleem: Wanneer DDR-burgers het westen wilden bezoeken - zonder te vluchten - moesten zij beschikken over West-Duitse marken. Maar hoe konden DDR-burgers deze bekomen? Eens in West-Berlijn was het zinloos om hun Oost-Duits geld om te wisselen. Dat was namelijk niets meer waard. De SED-leiding moest dan ook zelf zorgen voor een wissel van Oost-Duitse naar West-Duitse marken, maar de staat had niet eens die deviezen. En bijkomende kredieten aan de BRD vragen, was moeilijk, ja haast onmogelijk. De DDR was failliet en niet-kredietwaardig meer. Elke uitreizende burger moest echter minstens enkele tientallen West-Duitse marken hebben om een paar dagen in de BRD te verblijven. Dat zou neerkomen op een lening van ergens een miljard marken bij de West-Duitse staat. Alexander Schalck, de SED-specialist voor buitenlandse handel, werd aangesproken om in de komende dagen naar West-Duitsland te trekken en op diplomatische wijze proberen geld los te weken. Die zag zijn opdracht somber in. Naar zijn mening waren vanuit de toestand van het land miljardengrote kredieten eerder af te smeken voor de heropleving van de economie, en niet voor de reislust van de bevolking. Tenslotte kwam men dan op een compromis uit: men zou elke reizende burger slechts 15 West-Duitse marken per jaar geven, wat dan 'slechts' een lening van 300 miljoen marken zou betekenen.

Nu moet men dat eens realisitsch voorstellen. Wat kon een reizende met 15 DM in het jaar doen om enkele of meerdere dagen West-Duitsland te bezoeken? Zodra dergelijke plannen openbaar zouden worden, zou men terecht een burgeropstand van formaat mogen verwachten. Maar ja, de DDR had geen geld...

Overige merkwaardige feiten op die 1ste november

De Stasi kwam voor het eerst samen om veiligheidsmaatregelen te treffen voor de aangekondigde betoging van 4 november in Berlijn. Uit spionagewerk bleek het om een uitzonderlijk grote manifestatie zou gaan. Dergelijke demonstraties in Leipzig kon de Stasi steeds iets of wat uit de media houden door westerse journalisten te weren. Dat zou echter zo goed als onmogelijk zijn in de hoofdstad. De vrees ontstond, dat deze aandacht in de media de betogende massa van verwachte honderduizenden sterk zou ophitsen. Daarom voorzag de Stasi een militaire bescherming van de Berlijnse Muur. Een bestorming ervan door betogers werd tot de mogelijkheden gerekend, vooral wegens informatie uit spionagewerk.

De reform van de Oost-Duitse media leek vrij succesvol te zijn. Er was een grote openheid in de berichtgeving van de officiële krant Neues Deutschland en van de openbare televisiezender. Voor het eerst in de DDR-geschiedenis kwamen - uiteraard onder druk van de laatste maandagdemonstratie in Leipzig - voor het eerst berichten over de luchtverontreining in het land. En die was uitzonderlijk hoog...

Tenslotte het dagelijks nieuws in deze woelige periode van de DDR: alweer betogingen in meerdere steden.

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video ZDF-journaal 01.11.89 in het kader van Countdown Mauerfall
Video song 'Wind of Change' van de Scorpions met sfeerbeelden DDR-1989

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

14:25 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

31-10-09

31.10.89: SED wou Berlijnse Muur weg

muur Laatste maand van de Berlijnse Muur

Dinsdag 31 oktober 1989: Politbüro overweegt een val van de Berlijnse Muur

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: dinsdag 31 oktober. Op die dag brak de hete fase voor de Berlijnse muur uit. Het Politbüro bedacht ongelooflijk radicale voorstellen.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Waarom moest de Berlijnse Muur weg?

Op zaterdag 31 oktober begon de echte hete en laatste fase voor de val van de Muur. De samenkomst van het Politibüro op die dag was meer dan een routine-aangelegenheid. Wellicht was het wel een van de meest dramatische samenkomsten. De redenen daarvoor zijn te zoeken in de toekomst van de Berlijnse Muur. In voorzichtige termen kan men stellen, dat op 31 oktober 1989 het Politbüro tot het besluit kwam, dat de Berlijnse Muur ten dode opgeschreven was. En dat was niet rechtstreeks ten gevolge van de druk uit het volk, maar om een financiële redenen. Hoe is dat te verklaren?

Oprichting van de Berlijnse Muur

In 1961 werd de Berlijnse Muur opgericht vanuit economische overwegingen. Tussen 1949 en 1961 waren meer dan twee miljoen Oost-Duitsers naar het westen gevlucht. Vooral in de laatste jaren ervan was de toename der vluchtelingen rampzalig voor de DDR. Het waren immers overwegend de best gekwalificeerden die het hazepad kozen. Dat kostte de DDR miljarden. De scheiding tussen West- en Oost-Berlijn moest daarom hermetisch afgesloten worden. Zo gebeurde het dan ook op 13 augustus 1961.

Emigratiemogelijkheden tussen 1961 en 1988

In de beginjaren van de Berlijnse Muur mocht geen enkele DDR-burger naar het westen. Elke burger moest zich inzetten voor de opbouw van de communistische staat. Maar daar kwam verandering in, toen de DDR in deviezennood kwam. Heel wat goederen en producten moesten in het westen aangekocht worden, en daarvoor waren harde deviezen ter betaling nodig. Door de aanhoudende devaluatie van de Oost-Duitse Mark tegenover de US-dollar en de West-Duitse Mark kwam de DDR haast automatisch in geldnood.

Daarom werd in de jaren zeventig beslist dat alle gepensioneerden een aanvraag ter emigratie naar de BRD konden stellen. Zij immers kostten de staat veel geld en waren productief van geen tel. Op die wijze kon de staat haar uitgaven al flink reduceren. Maandelijks waren er een duizend kandidaten. Dat leek een gunstige beslissing te zijn, maar het volstond niet. De Oost-Duitse economie bleef slecht boeren. Er moesten nog meer middelen gevonden worden om harde deviezen in handen te krijgen. Een van die middelen vond men door een ruil van politieke gevangenen tegen West-Duitse Marken. Zo 'verkocht' Alexander Schalck, topman in handelszaken, tussen 1964 en 1989 meer dan 33.000 politieke gevangen aan de BRD. Dat bracht 3,5 miljard West-Duitse Marken op.

In de jaren tachtig kregen ook gehandicapten en werkonbekwamen de mogelijkheid om naar het westen te emigreren. Ook die maatregel zorgde voor minder uitgaven. De BRD ving die 'uitgestotenen' op, stelde daarbij echter de eis dat hun familieleden ook mochten emigreren. Dat zou financieel gunstig zijn voor de BRD, gezien het daar om actieve mensen zou gaan. Erich Honecker, de sterke man van de DDR, ging aarzelend akkoord, stelde echter op zich eisen. Het is niet moeilijk te raden welke eisen: deviezen!

Vluchtelingen tot september 1989

Tot september 1989 was het vluchtelingenprobleem in de hand te houden. Enkele duizenden vluchtten tussen 1961 en 1989 over de Berlijnse Muur en het IJzeren Gordijn. Bovendien bleven enkele duizenden per jaar in de BRD na een toegestaan bezoeksrecht aan familieleden in het westen. Dat bezoekrecht was sinds de jaren zestig ingevoerd onder zeer strikte voorwaarden. Slechts weinigen konden van dat recht genieten. Aanvankelijk waren dit personen die een echtscheiding van een partner uit het westen moesten regelen, of waarvan een familielid uit de eerste graad in het westen overleden was. Om te voorkomen dat deze reizenden in de BRD zouden blijven, werd nooit toestemming gegeven om hun kinderen mee te nemen. In de jaren zeventig werd deze reismogelijkheid uitgebreid voor andere gelegenheden zoals een langdurige ziekte van een familielid in het westen.

Vluchtelingen in september 1989

In september opende Hongarije het IJzeren Gordijn. In een mum van tijd reden dagelijks tot 500 DDR-burgers naar Hongarije. Elke DDR-burger had immers het recht om vakanties of weekends door te brengen in een Oost-Europees land. Vanuit Hongarije vluchtten zij dan naar Oostenrijk.

Dra greep de Stasi in. Vluchtelingen waren immers meestal zeer gekwalificeerde lui. De staat werd op die wijze geruïneerd. Daarom liet de Stasi van Hongarije een maatregel afdwingen om DDR-burgers tegen te houden aan het IJzeren Gordijn. Dat lukte. Maar als gevolg daarvan verschoof het vluchtelingenprobleem naar Tsjechoslowakije. De wanhopige DDR-burgers die in Hongarije plots voor een gesloten IJzeren Gordijn stonden, keerden op hun reisweg terug en vluchtten naar de West-Duitse ambassade van Boedapest. Toen dat bekend werd in de DDR nam de vluchtelingenstroom nog toe, niet meer naar het verre Boedapest maar naar de West-Duitse ambassade van Praag. Daar zaten ze dan wel gevangen, want noch Tsjechoslowakije, noch de DDR lieten konvooien met dergelijke 'anti-socialistische krachten' door naar het westen. Oplossing: de BRD betaalde aan die twee staten miljarden aan kredieten. Ja, weer een goede bron van deviezen voor de bankroete DDR. En zo reden haast dagelijks proppenvolle treinen vanuit Praag over de DDR naar het westen...

Later op die maand heropende Hongarije het IJzeren Gordijn. Dat was een akkoord met westerse landen. Hongarije wou namelijk haar economie omvormen in een marktgerichte economie, los van communistische principes. Om daarbij toegang te krijgen tot westerse markten werd hen het mes op de keel gezet door Oostenrijk, Duitsland, Frankrijk enzomeer: "Hongarije kan toegang tot onze markten bekomen, op voorwaarde dat het IJzeren Gordijn daar verdwijnt, zodat vrij verkeer van personen en goederen gegarandeerd kan worden." Boedapest plooide...

Nu zat echter de DDR met een hernieuwd probleem. Weer trokken grote vluchtelingenstromen richting Hongarije. Toen stelde de Stasi voor om alle grenzen met Tsjechoslowakije potdicht af te sluiten. En zo gebeurde het. In één slag leek het gedaan te zijn met de vluchtelingenstroom. Maar wat zegt het spreekwoord alweer: het bloed kruit waar het niet gaan kan? Inderdaad, nu reisden de vluchtelingen naar Polen en overrompelden de West-Duitse ambassade van Warschau.

Vluchtelingen in oktober 1989

Door die brutale sluiting van de grenzen met Tsjechoslowakije nam het aantal en de omvang van demonstraties in de DDR dramatisch toe. Slogans voor vrije meningsuiting en "Wir sind das Volk" werden weldra aangevuld met eisen tot reisvrijheid. Zoals vermeld in eerdere artikels lanceerde Egon Krenz bij zijn machtsovername op 18 oktober de idee van een nieuwe wet ter vrijheid van reizen. Hij stelde een reisvrijheid van alle DDR-burgers voor - weliswaar na checking door de Stasi - op voorwaarde dat de BRD het Oost-Duitse staatsburgerschap zou erkennen. Daardoor zouden DDR-burgers in West-Duitsland 'buitenlanders' zijn en aldus niet meer zo gemakkelijk kunnen emigreren. De internationale migratieregelingen waren in die jaren immers nog streng. De BRD weigerde echter de erkenning van het DDR-staatsburgerschap. Voor de politici in Bonn waren alle inwoners van West- en van Oost-Duitsland 'Duitsers' met alle rechten eraan verbonden. Van dat principe zou nooit afgeweken worden. Het was zelfs niet 'koopbaar'.

Dinsdag 31 oktober 1989

Het Politbüro overweegt een val van de Berlijnse Muur!

De druk van het volk werd einde oktober onhoudbaar. Naast hun klassiek geworden eisen werd de roep naar reisvrijheid luider en luider. Zoals in het artikel van 30 oktober weergegeven, kwamen daar eisen ter ontbinding van het Politbüro en zelfs van de hele SED bij. Ondertussen sloeg de woede van het volk aan de gesloten grenzen met Tsjechoslowakije om in ware opstanden met geweld. Het Politbüro moest dan ook hoogdringend een oplossing zoeken. Mogelijke oplossingen volgen hieronder. Het geheel van die besprekingen kwam pas na de val van de Muur aan het daglicht...

De hardliners in het Politbüro waren door de hele situatie zo in paniek, dat Erich Mielke als hoofd van de Stasi voorstelde om de boeg geheel om te slaan. Hij stelde vast, samen met kompanen, dat de openheid voor dialoog uit de voorbije twee weken mislukt was. En hij opperde de mogelijkheid dat de Stasi samen met het volksleger een militaire oplossing zou kunnen uitwerken! Dat zou letterlijk een bloedbad betekenen.

Die dreiging volgde op het bekendworden van een verslag van de commissie voor planeconomie aan het Politbüro. Daaruit bleek dat de DDR opnieuw bankroet was. Indien niet snel nieuwe kredieten van de BRD bekomen konden worden, zou volgens economie-specialist Schürer "reeds in 1990 de levensstandaard in de DDR met 20 tot 30 % dalen, wat de staat onregeerbaar zou maken". Toen stelden de leden van die commissie het meest onwaarschijnlijke voor: DE BERLIJNSE MUUR MOET VALLEN! Volgens woordvoerder Schürer was dat de enige uitweg om van de BRD kredieten los te weken. Naar zijn inschatting zou dit tegen het einde van de eeuw leiden tot een hereniging van beide Duitslanden of tot een confederatie tussen beide landen. Dat was volgens hem de gezondste oplossing om op termijn de financiën te saneren. Hij rekende bij een val van de Berlijnse Muur met enkele honderduizende emigranten, maar die kostprijs woog niet op tegen de daardoor ontstane kredietlijnen.

Egon Krenz nam die visie ter kennis, nam echter nog geen beslissing. Hij moest immers later op de dag naar Moskou en zou met Gorbatsjov de toestand in de DDR bespreken. De hardliners steigerden bij het aanhoren van het voorstel der commissie. Het was toen, dat Erich Mielke zijn voorstel deed om de demonstraties van het volk militair neer te slaan. Uiteindelijk werd geen enkele beslissing genomen. Beide voorstellen bleven in beraad. En men werkte verder aan het oude plan om een wet voor reisvrijheid op te stellen. Ook dat verliep niet van een leien dakje. De hardliners huiverden van dergelijke reisvrijheid. Uiteindelijk werd een eerste ontwerp goedgekeurd. Maar dat was zozeer een compromis tussen hardliners en gematigden, dat het ronduit belachelijk was. DDR-burgers zouden vrij naar het westen kunnen reizen op voorwaarde dat de reisduur een maand zou omvatten. Kortere reizen zouden niet toegestaan worden. Dat laatste was een eis van de Stasi. In september hadden immers de meeste vluchtelingen een reisaanvraag voor slechts enkele dagen naar Hongarije ingediend om op die wijze naar het westen te vluchten. Bovendien zouden 'verdachte lui' geen visum bekomen. Aha, de Stasi zou dat woord 'verdachte' wel vakkundig invullen, niet? De vrees van de Stasi voor een grote toename van het aantal vluchtelingen was uiteraard gebaseerd op het wegvallen van de BRD-erkenning van het DDR-staatsburgerschap.

Tot slot werd deze beruchte zitting van het Politbüro afgesloten. Egon Krenz zou in de namiddag naar Moskou vliegen en alle voorstellen met Gorbatsjov doornemen...

De eerste SED-koppen rollen

Het protest en de in omvang steeds toenemende demonstraties van het volk leidden op die dinsdag 31 oktober tot het ontslag van drie belangrijke SED-bonzen. Als eerste viel Harry Tisch. Zoals in het artikel van 30 oktober gemeld, werd hem wanbeleid in de vakbond van de DDR verweten. Als tweede viel Margot Honecker. Zij was minister voor onderwijs. Honecker? Jawel, zij was de vrouw van Erich Honecker. Nepotisme dus... Haar ontslag moest naar het volk toe een aanwijzing zijn, dat de SED de oude partijlijn van Erich Honecker vaarwel gezegd had. En ook de voorzitter van de metaalvakbond moest gaan. De metaalvakbond was een onderdeel van de algemene vakbond in de DDR. De voorzitter ervan had met gelden van de vakbond een luxe-villa opgetrokken. De pers kwam dit te weten.
Ondertussen werd alweer in meerdere steden gedemonstreerd.

De tien laatste dagen van de Berlijnse Muur waren aldus begonnen... terecht kan men van de 'hete' fase spreken.

 

Nuttige bronnen:
DDR Dokumenten
Protocollen Deutsche Einheit
Chronik der Wende
Boek "Chronik des Mauerfalls", Hans-Hermann Hertle - Duits historicus, CH. Links Verlag, ISBN: 978-3-86153-541-6

Bijkomende links:
Video ZDF-journaal 31.10.89 in het kader van Countdown Mauerfall
Video een echt DDR-restaurant en museun un San Francisco

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:23 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

30-10-09

30.10.89: Paniekstemming in SED

Schalck Laatste maand van de Berlijnse Muur

Maandag 30 oktober 1989: SED verliest controle in het land

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: maandag 30 oktober. Op die dag bleek hoezeer het Politbüro panikeerde en tegelijk hoe sterk de macht van het volk was geworden.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Consumptie in de DDR

De DDR was het economisch sterkste land onder de satellietstaten van de Sowjetunie. Daarvoor zijn er hele resem oorzaken, zoals het feit dat het land tot 1949 niet communistisch was daar, waar de andere satellietstaten in dat jaar reeds decennialang leden onder de starre planeconomie. Know-how voor machinebouw en andere hoogstaande producten was voor de DDR een niet te onderschatten erfenis uit het verleden. Bovendien had het land een rijkdom aan grondstoffen. De SED had de kansen uit het verleden echter niet optimaal benut. De partij richtte zich naar het communistsche economische bestel, voerde meerjarige planeconomie in, los van vraag-aanbod en los van kwaliteitseisen. Daardoor ging het snel bergaf, hoewel het land halverwege de jaren zeventig nog steeds het 10de grootste industrieland ter wereld was. De buitenlandse handel leed toenemend aan een tekort aan deviezen. De waarde van de Oost-Duitse Mark daalde zienderogen. Bovendien was de SED niet opgewassen tegen volatiele prijzen van belangrijke grondstoffen die geïmporteerd moesten worden. Zo verschuldigde het land zich zeer sterk bij de oliecrissen in de jaren zeventig en tachtig. De SED-bonzen leken zich daarenboven meer te bekommeren om de realisatie van hun ideologie dan om de redding van hun economie.

Dat alles had zijn weerslag op de welvaart. Die ging sterk achteruit. Daar komt nog bij, dat de SED de lonen en de consumptie in het land richtte naar verouderde stalinistische principes. Arbeiders verdienden ongeveer evenveel als geneesheren of advocaten. Hun inkomen lag op het einde van de jaren tachtig tussen 900 en 1800 Oost-Duitse Mark. Een ingenieur vediende echter slechts tussen 500 en 1200 Mark. Bedienden, verkoopsters, sociale werkers verdienden tussen 600 en 800 Mark. De bezoldiging hing aldus af van de prioriteit van de ideologie waarbij de arbeider als hoogste kracht beschouwd werd.

Enkele voorbeelden van consumptie... Een broodje kostte in de eindjaren tachtig 5 Pfenning. Een Pfenning was het honderste van een Mark. De huur van een woning kostte tussen 30 en 120 Mark, afhankelijk van de luxe. Een auto was in verhouding ongeveer even duur als een auto in het westen als men rekening houdt met de lonen in de DDR. Zo kostte een Trabant 10.000 Mark, een Wartburg 20.000 Mark. Er waren wel problemen met de levering van een bestelde wagen. De starre planeconomie was niet in staat om op de vraag in te spelen. De leveringstermijn kon daardoor oplopen tot zowaar 15 jaren. Er bestond wel een mechanisme van een zogenaamde zwarte markt. Daar kon men mits betaling sneller aan een wagen komen. Die kostte dan tot driemaal zoveel. Televisietoestellen waren bijzonder duur. Daar waar in het westen het gemiddelde maandloon van een werkende volstond om een TV te kopen, daar lag de prijs in de DDR op 5 tot 10 maandlonen. Een televisietoestel kostte aldus tussen 3.500 en 6.900 Mark. Hoogtechnologische producten, afhankelijk van de import, waren in de eindjaren tachtig schaars. Daarvoor was het rampzalige tekort van deviezen verantwoordelijk. Ook was er een tekort aan geneesmiddelen.

De waarde van de Oost-Duitse Mark was in de eindjaren tachtig zo goed als nihil. In de DDR rekende men steeds 1 Oost-Duitse Mark voor 1 West-Duitse Mark. In de eerste decennia van de republiek werd in internationale handel voor een Oost-Duitse Mark een vierde van de West-Duitse Mark aanvaard, hoewel haast steeds in westerse deviezen moest betaald worden. Later daalde de Oost-Duitse Mark aanzienlijk.

Maandag 30 oktober 1989

SED panikeert

De macht van het volk was in de loop van oktober zo sterk toegenomen, dat de SED meer en meer onder druk kwam te staan. Dat reflecteerde zich ondermeer in de samenkomst van het Politbüro op 30 oktober. De positie van Harry Tisch werd onhoudbaar. Hij was lid van het Politbüro en hoofd van de officiële vakbond FDGB, zie artikel voor 13 oktober. Vanuit haast alle werkplaatsen kwamen klachten over het gebrek aan inspraak van de werknemers in het productieproces. Hem werd ook kwalijk genomen dat hij meer bekommerd was om zijn eigen welstand en om dat van andere hogere leden uit de vakbond. Op een samenkomst van vakbondsafgevaardigden werd zijn ontslag geëist. Tisch stelde zich bereid voor een vertrouwensvraag, verdaagde dit echter tot later in november tot woede van de vakbondsleden. In het Politbüro eisten ook de gematigden zijn ontslag. De hardliners haalden het echter.
Tevens stelden de reformgezinden in het Politbüro Alexander Schalck verantwoordelijk voor de torenhoge schulden van het land en de marode toestand van bedrijven. Hij was lid van het Zentralkomitee en bekleedde jarenlang hogere functies in het ministerie voor handel, was ook enige jaren minister in dat departement. Hij verrijkte zichzelf door miljarden uit de DDR-kas te versassen naar private beleggingen in het westen. Zo bijvoorbeeld verkocht hij politieke gevangenen aan het westen. In totaal werden onder zijn beleid 33.000 van hen voor rijkelijke deviezen 'drüben' gezet. Een onbekend deel van dat geld bleef aan zijn handen kleven. Op 30 oktober verdedigde hij zich echter met hand en tand, wist daarbij de steun van harliners. Uiteindelijk zou hij in december 1989 aangehouden en uit de SED gezet worden.

De paniek in het Politbüro was op 30 oktober reeds zo groot, dat Erich Mielke, hoofd van de Stasi, de uitzonderingstoestand over het land wou uitroepen. Hij deed een pathetische oproep om de SED terug het initiatief te laten nemen in politieke ontwikkelingen in het land, om burgerbewegingen te ontbinden. De gematigden konden beslissingen hieromtrent voorkomen...

Het volk wordt machtiger

De onrust in het Politbüro was zeer terecht. Burgerbewegingen bepaalden in de voorbij dagen de politiek. Zij werden zelfs door lokale SED-functionarissen nauw betrokken bij het dagdaaglijkse bestuur zoals onder andere in Dresden, waarschijnlijk tot ergernis van de hardliners in Berlijn. In Magdeburg namen de werknemers het beheer van een keukenbedrijf in eigen handen. De demonstraties in heel het land namen voortdurend in omvang toe.

Het hoogtepunt was op 30 oktober alweer de maandagdemonstratie in Leipzig. Al naargelang de bron van informatie varieerde het aantal betogers van 300.000 tot 500.000. Naast de haast klassiek geworden eisen, hoorde men nu ook de roep naar ontslag van het Politbüro en zelfs naar de ontbinding van de SED, alsook "Die Mauer muss weg!". Dat zou in de komende dagen het drama nog verhogen. Opmerkelijk waren ook de eisen op ecologische vlak en ter bescherming van het milieu. Dat laatste was ook het hoofdthema op een demonstratie van 50.000 betogers in Halle, een van de grootste industriële centra van de DDR. De luchtverontreining was daar ondraaglijk. Ook in Magdeburg kwamen 50.000 demonstranten op straat, in Schwerin 40.000, in Cottbus en in Karl-Marx-Stadt 20.000.

 

Video ZDF-journaal 30.10.89 in het kader van Countdown Mauerfall
Video song 'Berlin, Berlin', echte hit in 1989 van John F. & Die Gropiuslerchen over de Berlijnse Muur

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom_
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:00 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

29-10-09

29.10.89: SED geeft mondjesmaat toe

W. Schnur Laatste maand van de Berlijnse Muur

Zondag 29 oktober 1989: SED faalt en Stasi ondermijnt forums

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: zondag 29 oktober. Op die dag zou blijken hoe de SED faalt in haar hervormingspogingen en hoe de Stasi burgerbewegingen ondermijnt.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Burgerbewegingen

Reeds in de jaren zeventig kwamen in de DDR burgerbewegingen voor, net zoals in de BRD of elders in Europa. Voorbeelden waren vredesbewegingen, milieubewegingen en bewegingen voor de rechten van de mens. In de DDR werden zij echter sinds 1979 als illegale verboden samenkomsten bestempeld. Een nieuwe strafwet in dat jaar bepaalde letterlijk dat "de SED tegen elke kritische beweging kon ageren". De Stasi zorgde uiteraard voor het opsporen van dergelijke forums. Burgerbewegingen kwamen dan ook steeds samen in kerken, waar de SED geen recht had om op te treden. Sinds de onrusten van 1989 ontstonden er nog meerdere waaronder:

Neues Forum

Het Neues Forum was het grootste en werd opgericht in begin september 1989. Haar doelstellingen waren in hoofdzaak democratie en afwijzing van fascisme, stalinisme, militarisme, racisme en seksisme. In 1990 ging dit forum over in de groenenpartij.

Demokratie Jetzt

Deze burgerbeweging was eveneeens ontstaan vanuit kerkgemeenschappen en richtte zich vooral op humane waarden zoals een solidarische samenleving, vrijheid van meningsuiting en de waardigheid van de mens. Demokratie Jetzt was in september 1989 ontstaan. Het telde in oktober reeds duizende leden en werkte nauw samen met het Neues Forum. Ook dit forum ging later over in de groenenpartij.

Demokratischer Aufbruch

Dit was geen burgerbeweging. Het was eerder te beschouwen als een oppositionele politieke groepering, een kiemcel voor wat later een politieke partij zou worden. Deze groepering had zich in de loop van oktober gevormd naar aanleiding van de toenemende eisen van het volk tot een pluralistisch politiek systeem. Op 29 oktober 1989 werd zij structureel georganiseerd en pas in december 1989 volgde de eigenlijke stichtingsdatum, waarna zij vrij snel aan de conservatieve CDU gekoppeld werd. Voor de val van de Berlijnse Muur zette Demokratischer Aufbruch zich in hoofdzaak in voor een democratische hervoming van de DDR.

Zondag 29 oktober 1989

SED geeft mondjesmaat toe, maar faalt

Zondagen waren in deze woelige tijden dagen van bezinning en reflectie. Voor de kerkelijke instanties waren het dagen van preken die haast meer politiek dan religieus getint waren, en voor de SED waren het dagen waarop veelal in gemeentehuizen discussierondes georganiseerd werden.

Heel bijzonder op 29 oktober was de discussieronde van meer dan vier uren in en om het stadhuis van Oost-Berlijn. Daar hadden zich niet minder dan 22.000 burgers verzameld rond burgemeester Erhard Krack en Politbüro-spreekbuis Günter Schabowski. Belangrijkste thema's en verlangens van het volk waren de afwijzing van de leidende rol van de SED in de samenleving, de onzin van blokpartijen, recht op vrije verkiezingen en weerstand tegen de Stasi. Het gebeuren van de zaterdag ervoor, zie artikel over 28 oktober, had het volk duidelijk impulsen bezorgd om zich tegen de Stasi te verzetten. Zo klonk de oproep van een vrouw uit de menigte zeer dramatisch. Met bevende stem en tranen in de ogen riep zij Schabowski toe: "De Stasi heeft honderduizende mensen kapot gemaakt, met hen een wansmakelijk spel gespeeld."

Uit de onzekere reacties van Schabowski bleek hoe verdeeld het Politbüro in deze weken was. Hervormingsgezinde krachten binnen het Politbüro werden afgeremd door harliners die van geen wijken wilden weten, die hun ogen sloten en liever hun middagdutje in het warme stalinistische bedje genoten. Daardoor werden ingrijpende hervormingen verhinderd. Slechts met mondjesmaat werden toegevingen gedaan zoals op 29 oktober het tolereren van het Neues Forum in discussierondes met leden van het Politbüro, en zoals heel langzame hervorming van de Oost-Duitse televisie-uitzendingen. Hiertoe behoort ook de uitspraak van Schabowski op die zondag, waarbij hij het recht tot vrije demonstraties toegaf, maar tegelijk erop wees dat het uiteindelijke doel ervan de versterking van de 'socialistische' staat moest zijn.

Stasi ondermijnt de burgerbewegingen

De hardste harliner in het Politbüro was ongetwijfeld Erich Mielke, het hoofd van de Stasi. Hij was het stalinistische evenbeeld van Heinrich Himmler, het hoofd van de Gestapo in Hitlers rijk. Ontoegeeflijk bleef hij de lijn van onderdrukking en repressie trouw. Zelfs in de nacht van 9 op 10 november bleef hij zo halsstarrig, dat de Stasi de reeds gevallen Berlijnse Muur plots door een cordon van soldaten liet vervangen. Onder zware druk van het volk moest hij na enkele uren dan toch buigen. Er dreigde immers een bloedbad met onvoorspelbare reacties vanwege de NATO.

Hoe driest de Stasi tekeer ging, bleek op die zondag 29 oktober bij de organisatorische oprichting van het forum Demokratischer Aufbruch. Bij die samenkomst werd Wolfgang Schnur tot voorzitter gekozen. Hij was een jurist die reeds in de jaren tevoren vele voorvechters van vrije meningsuiting tegen vervolging verdedigd had. Onder deze voorvechters telde ook Horst Kasner, de vader van huidig kanselier Angela Merkel. Angela werd trouwens op voorspraak van Wolfgang Schnur een leidende figuur in de Demokratischer Aufbruch. Schnur was dan ook zeer gewaardeerd. Wat echter niemand wist: hij was een vaste informant van de Stasi! Na de val van de Berlijnse Muur werd hij ontmaskerd, en werd het klaar hoe de hele beweging van Demokratischer Aufbruch ondermijnd was.

Ook in andere burgerbewegingen en latere nieuw opgerichte partijen paste de Stasi diezelfde techniek toe. Voorbeelden van mannen met naam waren Lothar de Maizière en Gregor Gysi. Lothar de Maizière was in 1990 de ministerpresident van de eerste vrij verkozen regering van de DDR na de val van de SED. Hij had zich in de jaren tevoren opgewerkt als een advocaat die dissidenten met succes verdedigde. Later in 1990 werd bekend dat hij jarenlang informant van de Stasi was, hoewel hij dit tot op heden ontkent. Ontkennen was niet moeilijk, omdat informanten hun diensten aan de Stasi onder valse naam aanboden. Gregor Gysi was jarenlang voorzitter van het college der juristen in de DDR. Als advocaat verdedigde ook hij dissidenten. En ook hij zou informant van de Stasi geweest zijn, hoewel hij dit evenzeer ontkent. Momenteel is hij voorman en fractieleider van de politieke partij Die Linke.

West-Berlijnse burgemeester wordt over wetsvoorstel tot reisvrijheid geïnformeerd

Op die zondag was een geheime samenkomst georganiseerd met de burgemeesters van West- en Oost-Berlijn, alsook met Günter Schabowski en andere hogere personen uit de DDR. De inhoud van dat gesprek werd slechts jaren later bekend. Walter Momper, de burgemeester van West-Berlijn, werd namelijk op dat treffen geïnformeerd over de mogelijke gevolgen van een vrijheid tot reizen voor de DDR-burgers. De wet daartoe was in opbouw en zou nog voor Kerstmis 1989 van kracht worden. De DDR-burgers zouden daarbij een tijdelijk recht tot bezoek aan West-Berlijn krijgen. De SED verwachtte daardoor een massale stroom naar het westen. Daarom werd Momper gevraagd om de nodige maatregelen te treffen. Walter Momper beloofde die dan ook, maar had samen met de andere aanwezigen geen weet, dat de Berlijnse Muur niet alleen zou opengesteld worden, maar dat hij in nauwelijks tien dagen reeds zou vallen...

Met het laatste weekeinde van die woelige oktober stond de DDR aan de drempel van een dramatische novembermaand. De maandagdemonstratie van Leipzig zou het slotakkoord van die oktober worden en tegelijk het onmiddellijke begin van de doodsstrijd van de SED.

 

Stasirapport van oprichting Demokratiascher Aufbruch danzij informant Schnur, voorzitter van dat forum
Video ZDF-journaal 29.10.89 in het kader van Countdown Mauerfall
Video Informatie over de structuur van de Berlijnse Muur en het IJzeren Gordijn

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:56 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (1) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

28-10-09

28.10.89: val muur der zwijgplicht

Janka Laatste maand van de Berlijnse Muur

Zaterdag 28 oktober 1989: Een zware slag voor de Stasi

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: zaterdag 28 oktober 1989: 's Avonds wordt een boek van Walter Janka over de methodes van de Stasi voorgelezen in de Deutsche Oper. Dit betekende de val van de muur der zwijgplicht voor het volk.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Een merkwaardige zaterdag

Alweer brak een woelige dag uit zoals de meeste dagen in oktober 1989. Het volk gaf niet op, bleef betogen met een hardnekkigheid die reeds weken en weken aanhield. Men kon de volharding van het volk vergelijken met historische militaire belegeringen van steden. Niet opgeven en blijven hameren leken wel de boodschap. Het SED-bolwerk moest onder dergelijke aanhoudende druk ooit wel eens begeven.

Op zaterdag 28 oktober 1989 zou de almacht van de Stasi een flinke deuk krijgen...

De Stasi

Taken van de Stasi

Men kan terecht stellen, dat het harde en onderdrukkende stalinisme van de SED niets was zonder de Stasi, en dat de Stasi op zich niets was zonder het stalinisme. Het woord Stasi is een volkse afkorting van het begrip ministerie voor staatsveiligheid. Een andere veel gebruikte afkorting is in politiek jargon de MfS, afkomstig van 'Ministerium für Staatssicherheit'. Aan het hoofd ervan stond reeds sinds 1957 Politbüro-lid Erich Mielke. De Stasi was niets anders dan de hamer waarmee de stalinistische SED haar ideologie aan het volk opdrong. Haar taken bestonden in hoofdzaak uit het bespioneren van het volk. Weerstand tegen de SED-ideologie of een andere meningsuiting werd door de Stasi rigoureus opgespoord. Bovendien voerde zij censuur uit in heel het land. Een andere taak was het bespioneren van buitenlanders in het land, zoals toeristen en westerse zakenlui. En een afzonderlijke eenheid van de Stasi bestond uit spionage in het buitenland.

Wantrouwen van ieder tegenover eenieder

In 1989 telde de Stasi 91.000 vaste leden, een goede 100.000 vaste informanten en ontelbare occasionele informanten. In totaal kwam dit overeen met 1 spion per 80 inwoners van het land. De Stasi was aldus een zeer dicht net van controle en onderdrukking.

Als gevolg ervan vertrouwde niemand iemand. In familiekring kon men bijvoorbeeld uitzendingen van westerse televisiezenders bekijken. Dat was officieel niet verboden. Maar het bekijken van dergelijke uitzendingen kon aanstichten tot een negatieve houding tegenover de opdracht van elke burger om 'de socialistische staat op te bouwen'. Ouders maakten zich dan ook schuldig aan 'subversieve activiteiten' wanneer zij hun kinderen dergelijke uitzendingen lieten zien. Een opstandige puber kon dan ook een occasionele informant van de Stasi worden met alle gevolgen.
Buren konden altijd wel een bron van ergernis zijn. Een valse of terechte beschuldiging naar de Stasi toe kon dan ook rampzalig voor de geviseerde worden. Samenkomsten waarbij kritek geuit werd op de samenleving konden steeds leiden tot een Stasi-onderzoek. Men wist immers nooit of alle aanwezigen betrouwbaar waren. Op het werk kon naijver zeer nefast werken. Een jaloerse collega kon wel eens zijn diensten aan de Stasi aanbieden. Werkgevers en dienstoversten moesten geregeld rapporteren aan de Stasi.

Buitenlandse toeristen of zakenlui werden van aan de grensovergang geschaduwd tot zij de DDR weer verlieten. Ik ben in de jaren zeventig en tachtig meermaals Checkpoint Charlie gepasseerd. Telkens werd ik gevolgd door een 'iemand'. Na een aantal keren viel het me op dat het meestal dezelfde persoon was die me schaduwde. Soms duurde het meer dan twee uur, eer ik de controle aan Checkpoint Charlie kon passeren. Moest ik aldus wachten tot mijn vast 'iemand' toegekomen was?

De Stasi had miljoenen dossiers aangelegd. Na het einde van de DDR in 1990 kon iedereen zijn Stasi-dossier inkijken. Dat kan nu anno 2009 nog steeds. Een eenvoudige aanvraag volstaat. Voor velen was het meer dan pijnlijk te lezen dat hun collega of hun verwante of hun vriend een vaste of occasionele informant was...

Zwijgplicht opgelegd door de Stasi

Honderduizende DDR-burgers werden wel eens voor korte of langere tijd opgepakt en geconfronteerd met de Stasi. Dan ervoeren zij de harde methodes. Hen werd echter steeds zwijgplicht opgelegd. Hoeveel burgers liepen trauma's en onverwerkte ervaringen met de Stasi op? Niemand durfde er met iemand over praten.

Zaterdag 28 oktober 1989

Buiten de dagelijkse betogingen van het volk en verklaringen van forums leek die zaterdag een gewone dag. 's Avonds troepten enkele honderden tot enkele duizenden samen aan de Deutsche Oper in Berlijn. Dat was reeds weken zo. Maar een pakkend en diep emotioneel gebeuren zou op die avond de Stasi doen wankelen. Net zoals op 9 november 1989 de Berlijnse muur viel, zo viel op 28 oktober 1989 de muur van zwijgplicht. De val van die innerlijke muur was een bevrijding die leidde tot nog massalere opstand in de daaropvolgende dagen. Hoe spectaculairder de val van de Berlijnse Muur was, hoe ingrijpender de val van de muur der zwijgplicht op 28 oktober was. Wat was er dan gebeurd? In de Opera werden uittreksels uit het boek 'Schwierigkeiten mit der Wahrheit' [Moeilijkheden met de waarheid] van Walter Janka voorgelezen. Op het plein voor de opera konden duizenden de lezing volgen via luidsprekers. Velen kregen tranen in de ogen. Wat bewoog hen daarbij en wie was die Walter Janka?

Walter Janka, overtuigd marxist

Hij was als jongere, geboren in 1914, opgegroeid in een gezin waar de filosofie van Karl Marx hoog aangeschreven stond. Hij was geboeid door het sociale in die leer. De rechten van de gewone man tegenover de hebzucht van de kapitalistische ondernemers, de bevrijding van het gewone volk tegenover de onderdrukking van de hogere burgerij griefden Walter Janka zeer. Vanuit die instelling werd hij een overtuigd communist. In de jaren dertig ageerde hij, samen met zijn borer, voor de communistische jeugd in Chemnitz en kwam snel in botsing met de rechtsradicale troepen van Adolph Hitler. Zijn broer werd door de 'bruine hemden' vermoord. Hijzelf werd aangehouden en verbleef in het tuchthuis Bautzen en in een concentratiekamp. In 1935 werd hij verbannen naar Tsjechoslowakije. Daar zocht hij contacten met geestesgenoten en trok met hen naar Spanje, waar in 1936 communistische bewegingen streden tegen het fascisme van Franco. Na het verlies in die burgeroorlog week hij uit naar Frankrijk, vanwaar hij verder vluchtte naar Mexico. Daar leidde hij communistische cellen op en richtte een uitgeverij op om het gedachtengoed van Karl Marx voor rechtvaardigheid te propageren. Zijn werken werden bestsellers in de USA.

In 1947 keerde hij terug naar Duitsland en werd snel lid van en leidende figuur in de SED. In de DDR zag hij het DEFA, de filmstudios van de DDR, als ideaal middel om zijn strijd voor de gewone man aan de openbaarheid te brengen. Werken van grote namen verfilmde hij. Weldra was hij een bekend man in literaire middens. Namen als Thomas Mann onderstreepten het gezag dat Janka verwierf. Hij werd hoofd van de uitgeverij Aufbau in Berlijn en stimuleerde communistsiche filosofen en schrijvers..

Walter Janka, tegenstander SED

Maar in de SED voelde hij zich dra niet meer thuis en verliet de partij. Oorzaak daarvoor was het stalinisme in de jaren vijftig. Die dictatuur en onderdrukking van het volk werd de ideologie van de SED, de Stasi werd het wapen ertoe. Voor Janka was het een verlichting als Sowjet-president Nikita Chroesjtsjov in 1956 het stalinisme veroordeelde en afschafte. Het deed Walter leed dat de SED verstokt bleef hangen aan de onderdrukking en repressie. Hij keek dan ook uit naar de Hongaarse opstand die op 23 oktober 1956 uitbrak. Toen op 4 november de Sowjet-tanks Boedepest overrolden, moest een belangrijke marxistische filosoof uit Boedapest het hazepad kiezen. Dat was Georg Lukács. Die filosoof had dezelfde instelling als Janka tegenover het marxisme en was fel tegen het stalinisme en elke andere vorm van onderdrukking gekant. Janka ging hem met enkele gelijkgezinden in Hongarije ophalen. De Stasi was echter ingelicht. Janka en zijn gezellen werden aangehouden.

In 1957 werd hij veroordeeld wegen 'contra-revolutionaire samenzwering'. Hij belandde in het oude tuchthuis Bautzen van de Nazi, waar hij reeds in de jaren dertig vastgezeten had. Dat tuchthuis was sinds de oprichting van de DDR een Stasi-gevangenis. Daar moest hij jarenlang de fysieke en psychische folter van de Stasi ondergaan. Hij werd een 'Exempel' voor de SED, een voorbeeld hoe weerstand te onderdrukken was. De verontwaardiging in literaire kringen in heel Europa was groot. Weldra oefenden West-Europese regeringen druk uit op Oost-Berlijn. In 1960 plooide dan DDR-staatshoofd Walter Ulbricht en liet Janka uit de gevangenis ontslaan.

Walter Janka breekt de zwijgplicht

Na twee jaren werkloosheid kon hij zijn regisseurstalenten verder uitbouwen in het DEFA. Maar de Stasi schaduwde hem voortdurend. Hij leed meer dan een ander onder de zwijgplicht over zijn ervaringen met de Stasi.

In 1989 was de opstand van het volk tegen de onderdrukking van de vrije menigsuiting een waar licht voor hem. Hij ageerde in alle verborgenheid nog intenser tegen de stalinistische ideologie van Erich Honecker. Maar tegelijk moest hij vernederingen ondergaan. Een van de zwaarste vernederingen in 1989 was de 'schijnrehabilitatie' die hij op 1 mei uit de handen van Erich Honecker kreeg. Met de woorden namelijk: "In waardering voor uitzonderlijke verdiensten bij de opbouw en de ontwikkeling van de socialistische samenleving in de DDR" gaf Honecker hem de ereonderscheiding van lidmaatschap der Vaderlandse Orde voor Verdiensten. Een echte rehabilitatie kreeg hij echter niet. Zijn veroordeling werd niet ongedaan gemaakt. De ereonderscheiding was niets anders dan een 'show', een schijnvertoning van de SED om haar 'goede intenties' met de bevolking te onderstrepen.

Walter Janka nam wraak. Hij schreef de memoires van zijn belevenissen met de Stasi. Dat boek 'Schwierigkeiten mit der Wahrheit' verscheen bij de West-Duitse uitgeverij Rohwohlt in het begin van oktober 1989 en werd in enkele dagen een bestseller van jewelste.

Val van de muur der zwijgplicht

Op zaterdag 28 oktober 1989 las een acteur van de Deutsche Oper in Berlijn uittreksels uit het boek. Met luidsprekers konden duizenden op het plein voor de opera de lezing aanhoren. Voor het eerst werd de zwijgplicht doorbroken. Honderden barsten in tranen uit. Zij zagen hun eigen ervaringen met de Stasi als een film voor hun ogen afspelen. Trauma's welden op. De ene vertelde van zijn ervaringen aan de andere. Mensen vielen elkaar in de armen. De dagen daarop verschenen pijnlijke verhalen in bladen van burgerbewegingen. Enkele dagen na die zaterdag werd de lezing van dat boek herhaald op radio. De getuigenissen van de gruwel en onderdrukking door de Stasi breidden zich uit. Het volk was in één slag bevrijd van angst en pijnlijk zwijgen. De val van de Stasi-muur was een feit. Deze innerlijke overwinning van het volk haalde geen enkele westerse televisiezender, er was immers geen spektakel aan verbonden, maar de impact ervan was ernorm. Het van trauma's bevrijde volk putte er vernieuwde energie uit...

Opstand in Tsjechoslowakije

Niet onbelangrijk was op deze zaterdag de opstand van het volk in Praag tegen de Tsjechische communistische regering. Deze vierde op die dag de 71ste verjaardag van het communisme in het land. Het werd eenzelfde wansmakelijke vertoning van misplaatste trots en militaire macht als de 40ste verjaardag van de DDR in begin oktober. Het Praagse volk betoogde terwijl de parade aan de gang was. Tsjechische politie sloeg gewelddadig in op de betogers. Het zou de eerste dag van vele worden, waarbij het Tsjechische volk zich zou bevrijden. Dit alles werkte nog stimulerender op het Oost-Duitse volk.

 

Levensloop Walter Janka
Impact 'Schierigkeiten mit der Wahrheit' op 28.10.89
Betekenis van Walter Janka
Online-bestelling 'Schierigkeiten mit der Wahrheit' van Walter Janka

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:41 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

27-10-09

27.10.89: schijnamnestie in de DDR

stasi Laatste maand van de Berlijnse Muur

Vrijdag 27 oktober 1989: Amnestie en nakende implosie van de SED

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: vrijdag 27 oktober 1989: De SED verkondigt amnestie voor vluchtelingen en demonstranten: een schijnamnestie. En tegelijk vermeerderen zich de tekens van een nakende implosie van de SED.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

De Stasi-gevangenis Hohenschönhausen

De staatsveiligheid van de DDR, de Stasi, had enkele tientallen gevangenissen over het land verspreid. De bekendste en beruchtste ervan is Hohenschönhausen in Berlijn. Vluchtelingen die gevat konden worden, kwamen tot in het jaar 1989 daar terecht, waar ook politieke gevangenen verbleven. De gevangenis was gelegen op een geheime plaats in de omgeving van Berlijn. Op geen enkel stratenplan was zij aangegeven, noch terug te vinden. Het gevangeniscomplex bestond zowel uit cellen als talrijke ondervragingsruimtes. Vanuit de opvangcentra 'Rummeline' en 'Magdalene' werden de gevatte vluchtelingen in een gesloten kleine bestelwagen, de 'Barkas', naar Hohenschönhausen getransporteerd en daar afgeleverd. Daarbij werd een container op hun rug gedrukt. De cellen waren veelal niet voorzien van ramen, maar van glassteen. Contact met medegevangene was slechts in die mate mogelijk, inzoverre de Stasi het toeliet. Ofwel zat men alleen in een cel, ofwel bekwam men een zorgvuldig uitgekozen celgenoot, een zogenaamde 'ZI'. Dit was een celinformant van de Stasi die ervoor betaald werd, of een gevangene die wegens goed gedrag gepromoveerd was tot informant. De gevangenen hadden nooit contact met andere gevangenen. Moest men uit de cel, wat alleen kon voor verder verhoor of om een arts op te zoeken of om de doucheruimte te bereiken, dan zorgde een speciaal systeem ervoor dat de ene de andere niet kon zien. Een rode lamp waarschuwde de gevangene bij verplaatsingen, dat hij moest stoppen en zijn gezicht naar de muur moest wenden tot de andere gevangene gepasseerd was. Zij werden nooit met naam aaangesproken, slechts met hun nummer.

In de gevangenis zaten zowel mannen als vrouwen. Vaak waren het echtparen die opgevangen waren tijdens hun poging om de DDR te ontvluchten. Door het rode-licht-systeem en de planning van ondervragingen wisten de gevangenen nooit dat hun partner in datzelfde gebouw verbleef.

De oudste cellen waren niet breder dan de breedte van een bed en niet langer dan de lengte van een bed, plus net voldoende ruimte voor een toiletemmer. De meeste cellen waren echter iets breder zodat ook een tafeltje en stoel erbij konden, of een tweede bed, of in cellen voor hogere politieke dissidenten zelfs een kleine lavabo. Overigens was er niets anders, aldus geen radio, televisie, schrijfgerief of wat dan ook. Niet zelden bestond de 24/24-uren verlichting uit neonlampen die zodanig in hun ontstekingsmechanisme zaten, dat ze aanhoudend flikkerden.

In het jaar 1989 werden de gevangenen 'nog slechts' psychisch gefolterd door vernedering, totale desoriëntering, en uiteraard isolatie. De ondervragingen gebeurden vaak 's nachts, te pas en te onpas. Het grootste deel van de ondervragingsbeurt bestond uit vernedering en verwarring van de geest. Zo gebeurde het niet zelden dat de ene partner uitgespeeld werd tegen de andere, die buiten het weten van die ene op datzelfde moment in een andere ruimte 'verhoord' werd. Een geliefkoosde psychische behandeling bestond erin valse informatie te geven over de kinderen van de ondervraagde. Vaak zag de ondervraagde zijn ondervragers niet. Videocamera en luidspreker waren dan de communicatiemogelijkheden.

Vluchtelingen werden haast steeds voor de keuze gesteld:

Ofwel waren ze bereid 'berouw' te tonen en zich voortaan in te zetten voor de 'opbouw van de socialistische Heimat'. Indien zij daartoe bereid waren, werden ze slechts enkele jaren vastgehouden, waarna zij naar een psychiatrische instelling verplaatst werden ter 'therapie', en konden daarna in het gewone leven hun belofte in daden omzetten. Indien zij jarenlang 'vruchtbaar' meewerkten aan de 'opbouw van de socialistische staat' werd het gezin zowaar met hun kinderen herenigd.
Ofwel toonden zij geen berouw en werden jarenlang opgesloten, of indien zij kinderen hadden, werd hen het staatsburgerschap afgenomen en werden ze per bus 'drüben' gebracht. 'Drüben' was de andere kant van het IJzeren Gordijn, het westen namelijk. Hun kinderen moesten zij dan per handtekening aan de staat afstaan. Officieel konden zij vanuit het westen een aanvraag voor familiehereniging indienen, in de praktijk echter zagen zij hun kinderen nooit meer weer. Die werden ter adoptie aan 'Heimat-trouwe' paren toegewezen.

Fysieke folteringen waren sinds de eindjaren vijfig beetje bij beetje afgeschaft, hoewel zij tot in de jaren zeventig uitzonderlijk nog wel eens toegepast werden op de moeilijke gevallen. Beschrijvingen ervan worden de lezer van dit artikel bespaard. Een link onderaan geeft daarover meer informatie.

De gevangenis is heden een gedenkplaats en informatiecentrum over de repressiemethodes van de Stasi, zie link onderaan.

Vrijdag 27 oktober 1989

Amnestie afgekondigd

De SED-bonzen wilden of konden geen echte reformen doorvoeren. Zij hielden zich krampachtig vast aan de stalinistische ideologie van hun partij. Egon Krenz had hervormingen beloofd, maar zwalpte voortdurend in totale onzekerheid tussen het behoud van de streng communistische lijn en het invoeren van glasnost en perestrojka. Tegelijk sloot hij zijn oren voor de roep van het volk naar vrije meningsuiting, zich waarschijnlijk zeer bewust zijnde dat echte vrijheid van meningsuiting slechts mogelijk kon zijn in een meerpartijensysteem en aldus wars van een communistisch bestel.

Op deze vrijdag bleek alweer hoezeer de SED 'cadeutjes' aan het volk wou geven, in een krampachtige poging om haar vertrouwen te winnen. Zo verkondigde de staatsraad, de diensten van het staatshoofd, een amnestie voor allen 'die zich schuldig hadden gemaakt aan onwettelijke grensovergang' en voor allen 'die zich schuldig hadden gemaakt aan strafdaden tegen de openbare orde in samenhang met demonstraties'. Van deze amnestie uitgesloten waren zij, die zich schuldig hadden gemaakt aan het gebruik van geweld, of opgeroepen hadden tot het gebruik van geweld, of de veiligheid van burgers in het gevaar hadden gebracht. Dit leek een toegeving aan de eis van vele burgerbewegingen. Het leek zo... Wie bepaalde immers of een gevangen demonstrant zich niet schuldig had gemaakt aan geweld of aantichting tot geweld? De Stasi had zo haar eigen methodes om dit vast te leggen, zie hierboven.

Het Neues Forum reageerde door erop te wijzen dat amnestie slechts een genademaatregel was en helemaal geen vrijspraak. Het eiste daarom volledige schadevergoeding voor lichamelijke, geestelijke en materiële schade. Bovendien moest een onderzoekscommissie geopend worden naar de aanwending van geweld door de veiligheidsdiensten zelf.

Onder de meer dan 2000 betrokken gevangenen waren er een niet onbelangrijk aantal - veelal opgepakte vluchtelingen - die weigerden om wegens de amnestie vrijgelaten te worden. Zij wilden niet meer terugkeren in de SED-samenleving.

Toenemende barsten in het SED-bolwerk

Zoals in vorige artikels weergegeven, waren blokpartijen met handen en voeten aan de SED gebonden. Zij konden verkozen worden voor de Volkskammer, maar de SED bepaalde op voorhand hun aantal vertegenwoordigers. Tevens was het aan blokpartijen ten strengste verboden politiek te voeren. Twee weken terug had de liberale blokpartij van Manfred Gerlach, de LDPD, zich reeds gedistantieerd van de SED. En op vrijdag 27 oktober volgde de blokpartij CDU. Deze Oost-Duitse pseudo-CDU ging daarbij veel verder van de LDPD. De partij wou zich totaal loswerken en had steun gezocht en bekomen van de West-Duitse CDU. Onomwonden en tegen het verbod op eigen politiek in verkondigde de partij de eis tot een samenleving waarbij de mondige burgers niet door de SED betuttelt werden. De drastischste eis was de omvorming van de planeconomie in een marktgerichte economie. Daarmee verliet de Oost-Duitse CDU wel definitief haar 'blokpartij'-status.

Zelfs binnen de SED ontstonden bewegingen die op termijn een ware implosie van de partij zouden veroorzaken. Niet in het minst werkten enkele opmerkelijke feiten van die vrijdag 27 oktober in het buitenland op de politiek van de DDR. Zo waren in Warschau alle ministers van buitenlandse zaken van de Warschau-pact-landen samen. Deze landen waren de Sowjetunie en haar satellietstaten in Oost-Europa. Het Warschau-pact was de militaire tegenhanger van de westerse NATO. Op die vergadering werd de visie van Michail Gorbatsjov over de band tussen deze staten doorgedrukt. Men besloot er namelijk dat alle landen van dit pact vanaf die dag een vrije keuze mochten maken 'wat de maatschappelijke, politieke en economische ontwikkelingswegen' betrof. Daarmee kregen die landen carte blanche om het communisme vaarwel te zeggen en tevens was het een aanvaarding van de omwenteling in Hongarije op 23 oktober. Dat land had immers op die dag de onafhankelijkheid, los van Moskou, uitgeroepen en de instelling van een vrije markteconomie aangekondigd.

Tevens kwam in Tsjechoslowakije op die vrijdag het volk massaal op straat om dezelfde toekomst als die van Hongarije af te dwingen. Dit was geen toevallige explosie van het volk, maar een doelgerichte actie tegen de grootse feesten die de Tsjechische regering voor 's anderdaags gepland had ter gelegenheid van de 71ste verjaardag van het communistische land. De Tsjechen voelden zich sterk in hun eisen, de vrije wind van de Praagse Lente in 1968 herleefde als nooit tevoren.

In de DDR werkten het besluit van Warschau en de opstand van het Tsjechische volk als een xtc-pil. Zowel het volk als burgerbewegingen zagen er een stimulans in om met hernieuwde krachten het bastion van de SED te bestormen. En zelfs binnen de SED waren de barsten nauwelijks nog te tellen. Het volk kwam voor de zoveelste dag op straat: 20.000 betogers in Güstrow, 12.000 in Dresden, 10.000 in Karl-Marx-Stadt, enzomeer. Het forum Demokratie Jetzt kwam openlijk op voor een referendum met de vraag: "Heeft de SED een klaar mandaat van het volk?" En opvallend was op die vrijdag de eis van de jeugdafdeling van de SED om een vergadering samen te roepen van Volkskammer en afgevaardigden van het Neues Forum om de toestand in het land te evalueren, zonder dewelke de DDR-politiek alle vertrouwen van het volk zou verliezen. In diezelfde optiek eisten de SED-burgemeester van Dresden Wolfgang Berghofer en de voorzitter van het SED-Bezirk van Dresden Hans Modrow een 'echte' dialoogbereidheid van de SED, die gebaseerd zou zijn op het 'toehoren' van het volk in plaats van het inlepelen van haar ideologie.

Ja, minder dan twee weken voor de val van de Berlijnse Muur kon men terecht stellen, dat de SED aan de rand van de implosie stond...

 

Gedenkplaats Stasi-gevangenis Hohenschönhausen
Getuigenis en beschrijving Stasi-gevangenis Hohenschönhausen
Fysieke foltering in Stasi-gevangenis Hohenschönhausen
Video ZDF-journaal 27.10.89
Video stemmingsbeelden Stasi-gevangenis Hohenschönhausen
Viedeo getuigenis gevangene Stasi-gevangenis Hohenschönhausen

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:32 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (2) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, bdr, sed |  Facebook |

26-10-09

26.10.89: neonazisme in de DDR

zion Laatste maand van de Berlijnse Muur

Donderdag 26 oktober 1989: Neonazi's zoeken erkenning in de DDR

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: donderdag 26 oktober 1989: Egon Krenz krijgt erkenning vanuit Bonn en Moskou, en de neonazi's zoeken erkenning in de DDR.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Neonazisme in de DDR

Het neonazisme is in de huidige jaren een probleem in vooral de Duitse deelstaten die deel uitmaakten van de vroegere DDR. De oorzaak voor de aanwezigheid van dit nazisme is in de DDR zelf te vinden. Het werd er zowaar gedoogd. Dit lijkt een contradictie in een uitgesproken antifascistisch staatsbestel als de communistische. Hoe is dat te verklaren?

In de jaren 1933-1945 was communisme de grootste vijand van het fascistische nationaalsocialisme van Adolph Hitler. Zozeer de joden het slachtoffer van de NS waren, zozeer waren ook communisten het doelwit. Bij de oprichting van de DDR in 1949 werd dan ook het antifascisme het hoogste goed van de nieuwe communistische staat. De SED ging er prat op dat het fascisme definitief overwonnen was. De indoctrinatie van de bevolking werd dan ook voor een niet te onderschatten deel gevoerd tegen het oude NS-gedachtengoed.

Tot 1987 leek niets erop te wijzen, dat nazisme of neonazisme kansen had in de DDR, daar waar in de BRD de rechtsextremistische NPD-partij reeds sinds de jaren zestig actief was. Ook de gelijkaardige partij 'Die Republikaner' was vanuit München sinds 1983 opgekomen. Tja, de DDR leek op dat vlak gespaard te zijn. Maar plots kwamen in de tweede helft van oktober 1987 zeer verrassende berichten uit Oost-Berlijn. In de Zionkirche was een punkconcert op de 17de oktober overvallen geworden door skinheads. Die hadden de kerk met hakenkruisen beklad en de punkers hardhandig aangevallen onder het geroep van "Sieg Heil". En bijzonder verrassend: De Oost-Berlijnse politie was in dit voorval niet tussenbeide gekomen, en het gebeuren was in de Stasi-documenten nergens te bespeuren. Pas toen enkele dagen later het feit in westerse kranten koppen haalde, voer de SED zwaar uit naar die skinheads.

Neonazistische jongeren werden zowaar gewaardeerd in de DDR

In de jaren tachtig had de SED het moeilijk met de opkomende punkbewegingen onder jongeren. Zoals overal ter wereld verzetten zich Oost-Duitse jongeren vaak tegen de gevestigde samenleving. Deze samenleving was in de DDR gericht op een sterk gedisciplineerde opbouw van de 'socialisitische' staat. Vele jongeren groepeerden zich in hun puberale reacties op die samenleving in nihilistische bewegingen. Samenkomsten werden vaak in leegstaande gebouwen georganiseerd, waar de punkbeweging vanuit het westen hoogtij vierde. Tevens kwamen zij samen in kerken, omdat de kerkelijke overheid haar gebouwen openstelde voor allen die een vrije mening wilden uitwisselen.

In de burgerij van de DDR, in kringen van welbegoeden aldus, leefde echter sinds het ontstaan van de DDR een andere vorm van protest tegen de indoctrinatie van de SED. Jongeren uit die 'rijkere' lagen van de bevolking neigden niet zelden tot fascisme en hang aan het oude nazi-gedachtengoed. Zij groepeerden zich in verborgen bewegingen waar discipline het hoogste ideaal was. Vaak waren ze te herkennen aan kaalgeschoren hoofden, skinheads. Tussen 1965 en 1980 werden door de Stasi 730 voorvallen gedocumenteerd van conflicten tussen neonazistische jongeren en pubererende nietsnutten. Die vaststellingen bleven echter steeds zonder gevolg en werden naar de openbaarheid doodgezwegen. Waarom reageerde de SED daar niet tegen? Het antwoord is te vinden in de gedisciplineerdheid en de arbeidslust van die rechtsradicalen. Zij promootten daarmee idealen van de SED-doctrine. Neonazisme werd aldus getolereerd, hoewel openbaar zwaar veroordeeld.

Neonazisme in het volksleger van de DDR

Discipline was wel het belangrijkste in de opleiding van militairen. In het Oost-Duitse leger, het NVA, het Nationale Volksarmee, werden rechtsextremisten hoog gewaardeerd door hun hang aan discipline, vooral omdat vele jonge recruten in de jaren vijftig en zestig zich nog verzetten tegen het opgedrongen communisme en daardoor weinig discipline opbrachten. Zo was een onderdeel van de NVA, dat gekoppeld was aan de Stasi, hoofdzakelijk bestaande uit rechtsextreme militairen.

Donderdag 26 oktober 1989

Die Republikaner willen een partij in de DDR oprichten

In september-oktober 1989 waren, zoals in vorige artikels vermeld, meerdere burgerbewegingen ontstaan, forums zoals 'Neues Forum'. Dit waren geen politieke partijen. Een politieke partij had in de DDR immers geen enkele kans tot succes, gezien alleen van de erkende SED-getrouwe blokpartijen vertegenwoordigers in de Volkskammer welkom waren. Pas halverwege oktober werd een echte politieke partij gevormd, de SPD, in het vooruitzicht van een ondergang van de DDR en een hereniging met de BRD. Die Oost-Duitse SPD werkte ondergronds.

Zonder dat het opgemerkt werd in West-Duitsland, meldde de neonazistische partij Die Republikaner op 26 oktober 1989 in alle openbaarheid dat zij een zusterpartij in de DDR wou oprichten. De reactie van de SED kwam prompt. In alle heftigheid verzette zich het DDR-ministerie voor binnenlandse zaken, en keurde de intentie van Die Republikaner als provocatief af. Tja, wellicht hadden de rechtsextremisten uit München - waar Die Republikaner hun hoofdzetel hadden - erop gerekend dat neonazisme in de DDR aanvaardbaar zou geweest zijn, zie uitleg daartoe hierboven. Maar tussen een verdoken tolereren van neonazi's omwille van hun discipline en het oprichten van een politieke partij in de unitaire SED-staat lag een oceaan van verschil...

Egon Krenz krijgt erkenning vanuit Bonn en Moskou

De reformbereidheid van nieuwbakken staatshoofd Egon Krenz leidde op die donderdag tot een vorm van kredietwaardigheid in zowel de BRD als in de Sowjetunie. Bonn bleef argwanend tegenover Krenz, maar zag toch wel een aantal lichtpunten. De Oost-Duitse media hadden immers in de voorbije dagen een grotere openheid getoond door het vermelden van demonstraties en gesprekken met tegenstanders van de SED-ideologie. Op 26 oktober ontving Politbüro-spreekbuis Günter Schabowski zelfs leiders van het Neues Forum, wat een belangrijke stap naar openheid was, gezien die burgerbeweging nog steeds niet erkend was. En in Dresden mocht voor het eerst een vertegenwoordiging van oppositionele burgers het woord voeren in de gemeenteraad van de stad. Er was met andere woorden een zekere reformbereidheid waarneembaar, hoewel de ideologie van de SED nog steeds het uitgangspunt en het doel was van elke dialoog.

In de loop van die dag kreeg Egon Krenz een telefonisch onderhoud met de West-Duitse kanselier Helmut Kohl, zie protocol ervan in de link onderaan, pagina 468. Beiden drukten hun waardering voor elkaar uit en legden de nadruk op goede relaties tussen beide landen. Kohl waardeerde in dat gesprek vooral de intentie van de SED om een wet voor reisvrijheid voor te bereiden. Egon Krenz zei dat die wet voor het einde van het jaar feit zou zijn, maar verlangde in het licht ervan de erkenning van het Oost-Duitse staatsburgerschap van de DDR-burgers. Daar ging Kohl niet op in. Reisvrijheid zou immers betekenen dat alle DDR-burgers naar West-Berlijn en de BRD zouden kunnen reizen, waarbij zij - vanuit Kohls achtergrondgedachte - behandeld zouden worden als 'Duitsers' en aldus alle rechten van West-Duitsers zouden hebben zoals de vrijheid om zich in de BRD te vestigen of er te werken. Dat echter wou Egon Krenz verhinderen om de DDR economisch niet te schaden. Daarom was voor hem de erkenning van DDR-staatsburgerschap zo belangrijk. Dan immers zouden reizenden zich niet kunnen vestigen in de BRD of er werken, tenzij zij aan de toenmalig strenge migratievoorwaarden zouden voldoen.

Tevens kreeg Egon Krenz op donderdag een officiële uitnodiging vanuit het Kremlin in Moskou. Begin november zou Michail Gorbatsjov hem ontvangen. Op de agenda zal zeker de evolutie van glasnost en perestroja in de DDR staan. De schijnbaar reformbereide Krenz opende daartoe de poorten.

Overigens verschilde die donderdag niet van de vorige dagen en weken: het moedige volk bleef demonstreren. In Dresden kwamen 100.000 betogers op straat, in Rostock 25.000, in Erfurt 15.000 en duizenden in vele andere steden. Ook het aantal vluchtelingen nam niet af. In de West-Duitse ambassade van Warschau wachtten alweer meer dan 2.000 vluchtelingen op toelating om naar de BRD te trekken. In Hongarije overschreden nog steeds tussen 500 en 1000 DDR-burgers per dag het IJzeren Gordijn.

 

Protocollen oktober 1989
Video ZDF-journaal 26.10.89
Partijlied van de SED

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:07 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, bdr, sed |  Facebook |

25-10-09

25.10.89: DDR's Comical Ali

Schabowski Laatste maand van de Berlijnse Muur

Woensdag 25 oktober 1989: Schabowski steelt de show

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: woensdag 25 oktober 1989: betogingen en SED-dialoog. Bovendien doet Günter Schabowski zijn optrede op de ARD.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Günter Schabowski, de Comical Ali van de SED

De wereld veranderde niet zelden door het toedoen van één man. Onder hen mag men Günter Schabowski rekenen. Door zijn stommiteit op 9 november viel de Berlijnse Muur. Door zijn blunder op die dag kwam er een abrupt einde van de Koude Oorlog. En toch heeft hij er nooit een ereonderscheiding voor gekregen. Wie is die man?

Hij werd geboren in 1929 in het noordoosten van Duitsland en groeide op in moeilijke omstandigheden. Zijn kinderjaren waren doordrongen van de miserie ten gevolge van de economische wereldcrisis. Zijn vader was klusjesman en het gezin had dan ook een miserabel inkomen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog liep hij nog school. Nadien trad hij toe tot de communistsiche partij in de vers opgerichte DDR. Beetje bij beetje werkte hij zich op, volgde studies journalistiek en bereikte vrij snel de top van de redactie van het Neues Deutschland, officiële krant van de SED. Door die functie was de sprong naar het lidmaatschap van het Politbüro snel gemaakt.

Hij was een gevoelige man en ook steeds bezorgd om het welzijn van anderen. Hij voelde zich niet echt thuis in het harde repressieve regime van Erich Honecker. Daarom stond hij aan de rechterhand van Egon Krenz, toen die op 18 oktober 1989 Honecker wegduwde en zelf de macht in handen nam en een "Wende" zonder repressie inluidde. Schabowski was de enige van het Politbüro die vaak uit eigen initiatief de straat op trok om met het volk te praten. Hij voelde zich vanuit zijn sensibiliteit en ook wel vanuit zijn naïviteit verplicht om het volk duidelijk te maken, dat de SED eindelijk aan haar kant stond en het beste voor haar wou, een droomwereld voorhoudend terwijl de werkelijkheid hem telkens weer achterhaalde. Hij had een beminnelijk gelaat, kon met vaderlijke bezorgdheid en soms met echte pathos de liefde van de - in zijn droombeelden - herboren SED voor het volk verdedigen. In een interview met het dagblad der Bild in dit jaar 2009, zie link onderaan, zei hij dat hij in 1989 "overtuigd was dat alles in orde zou gekomen zijn, mocht het volk de SED hebben kunnen liefhebben".

Op 9 november werd de nieuwe wet voor reisvrijheid besloten. Die voorzag dat elke DDR-burger vanaf 10 november na het bekomen van een visum vrij West-Berlijn en West-Duitsland zou kunnen bezoeken. Daartoe zouden de grensovergangen in de Berlijnse Muur en het IJzeren Gordijn opengesteld worden om DDR-burgers die van die wet zouden willen profiteren, in alle ordelijkheid en onder streng visum door te laten.

Schabowski moest dat op 9 november aan de pers meedelen. Dat bericht was in zijn goedaardige en naïve ogen een ware liefesverklaring van de SED aan het volk. Dankzij dit besluit zouden immers duizenden eindelijk na 28 jaar hun familie aan de andere kant van de muur kunnen bezoeken. Zo verklaarde hij in het hogervermeld interview met de Bild-krant: "We dachten echt, dat het volk ons nadien opnieuw zou liefhebben. Dat het communisme daardoor ten val zou komen, was ons toen niet duidelijk"! Het toppunt van naïviteit? Was het die gevoelsopwelling van kinderlijke vreugde die hem op 9 november 1989 blind maakte voor de kleine nota onderaan het besluit, die de ingang ervan slechts toeliet met een streng visum en slechts vanaf 10 november? Die blindheid leidde tot de val van de Berlijnse Muur.

Ja, in vele opzichten kan men Schabowski vergelijken met Comical Ali, de gespreksvoerder van Saddam Hoessein die in 2003 het Iraakse volk ook een droomwereld voorstelde van vrede, vreugde en onbekommerdheid, terwijl de bommen langs zijn oren voorbijvlogen.

In 1999 werd Günter Schabowski samen met anderen veroordeeld tot gevangenisstraf wegens lidmaatschap van het Politbüro en daardoor wegens medeplichtigheid aan het doden van vluchtelingen. Hij was een van de enigen die zich niet tegen de beschuldiging verzette, hoewel het aan te nemen valt dat hij helemaal niet bij die dodingen betrokken was. In 2000 kreeg hij begenadiging en geniet sindsdien zijn oude dag in Berlijn.

Woensdag 25 oktober 1989

Voortzetting SED-dialoog

Hoezeer de SED bevreesd was voor een ware open dialoog, bleek op die woensdag toen de krijtlijnen voor dergelijk dialoog nog eens geaccentueerd werden. Zo kregen SED-leden de raad om geen dialoog te voeren met forum-leden, wanneer die het initiatief daartoe namen. Dat initiatief moest steeds bij de SED liggen, om duidelijk te maken dat het de SED was die wou dialogeren en niet het volk. Hans Modrow, hoofd van het bezirk Dresden, week daarvan af en ontving leden van het Neues Forum ter discussie. Daarvoor werd hij op het matje geroepen...

Günter Schabowski, zie hierboven, kwam uitvoerig aan het woord tijdens het duidingsprogramma Tagesthemen van de West-Duitse ARD. Hij gedroeg zich als spreekkbuis van de SED en wees erop dat de partij enkel en alleen maar het beste voor het volk wou. Hij hoopte op verdere geweldloosheid bij demonstraties. Nu ja, het enige merkwaardige daarbij is, dat voor het eerst een lid van het Politbüro een uitgebreid gesprek met een westerse televisiezender voerde.

Tegenbetoging van de SED

Voor het overige verliep die woensdag zoals alle dagen in die tijd. In een aantal steden kwamen alweer duizenden op straat. Opmerkelijk was het gebeuren in Neubrandenburg. Daar demonstreerden 20.000 burgers tegen de aanstelling van Egon Krenz tot staatshoofd, zie artikel over 24 oktober. Tot hun verbazing en voor het eerst in deze woelige oktobermaand botsten zij op een tegenbetoging van de SED. Tja...

 

Interview Bild-krant met Günter Schabowski in 2009
Video nationale hymne van de DDR met kritsche beelden

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

12:59 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

24-10-09

24.10.89: the show must go on

kammer Laatste maand van de Berlijnse Muur

Dinsdag 24 oktober 1989: Egon Krenz doet DDR meer kwaad dan goed

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: dinsdag 24 oktober 1989: Egon Krenz wordt officieel nieuw staatshoofd en leeft in de sfeer van 'the show must go on'.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Meningsvrijheid

Meningsvrijheid als grondwettelijk DDR-recht

De twee grootste eisen van de demonstranten in de DDR waren in de laatste weken het recht op meningsvrijheid en vrije verkiezingen. Op de allereerste plaats staat hier het recht op vrije meningsuiting. Bood de DDR dit niet?

Dit recht was reeds in 1789 als artikel 11 ingebouwd in de Verklaring van de Rechten van de Mens. Anderzijds stond het ook vermeld in de grondwet van de DDR, artikel 27:

"Jeder Bürger der Deutschen Demokratischen Republik hat das Recht, den Grundsätzen dieser Verfassung gemäß seine Meinung frei und öffentlich zu äußern. Dieses Recht wird durch kein Dienst- oder Arbeitsverhältnis beschränkt. Niemand darf benachteiligt werden, wenn er von diesem Recht Gebrauch macht."

Vertaling: "Elke burger van de DDR heeft het recht, conform de grondprincipes van deze grondwet, om zijn mening vrij en openbaar te verkondigen. Dit recht wordt door geen dienst- of arbeidsverhouding beperkt. Niemand mag benadeel worden indien hij van dit recht gebruik maakt."

Onmogelijkheid tot meningsvrijheid in de DDR

Tussen het recht op meningsvrijheid en de mogelijkheid ertoe binnen de realisatie van de DDR bestond een enorme kloof. Vrijheid van meningsuiting is slechts mogelijk in een democratisch bestel. De DDR was in haar praktische realisatie in tegenstelling tot haar naam "Deutsche Demokratische Republik" echter geen democratische staat, wel een totalitaire. Er heerste immers als 'staatsidee' de SED-ideologie waaraan de hele staat in al haar geledingen en in haar samenleving onderworpen was. Daardoor had eenieder weliswaar het recht op vrije meningsuiting, maar niet de mogelijkheid ertoe. De stalinistische controle van de SED door middel van de Stasi verscherpte dit alles.

Meningsvrijheid lag in de DDR in contradictie met artikel 1 van diezelfde grondwet, hoezeer ook het recht erop gegarandeerd was. Dat artikel bepaalde immers: "Die Deutsche Demokratische Republik ist ein sozialistischer Staat der Arbeiter und Bauern. Sie ist die politische Organisation der Werktätigen in Stadt und Land unter Führung der Arbeiterklasse und ihrer marxistisch-leninistischen Partei." Vertaald luidt dit: "De DDR is een socialistische staat van arbeiders en boeren. Zij is de politieke organisatie van de werkenden in stad en land onder de leiding van de arbeidersklasse en van haar marxistische-leninistische partij." Dat betekende de almacht van de SED en aldus ook van haar ideologie.

Besluit:

De eis van de demonstranten voor meningsvrijheid impliceerde dan ook de afschaffing van artikel 1 uit de grondwet, en daardoor de opheffing van de SED en van de DDR als communistische, marxistisch-leninistische partij en staat. De bijkomende eis voor vrije verkiezingen was niets anders dan het logische gevolg van de eerste eis. De SED kon aldus voor de tijd van Egon Krenz onmogelijk de wil van de demonstranten voldoen en trad dan ook tot voor 9 oktober repressief op. Repressie is trouwens het enige middel om een totalitaire staat recht te houden. Maar Krenz' "Wende" verwierp repressie en opende een weg naar dialoog, hoewel die dialoog nog aan stricte voorwaarden verbonden was. Daardoor voerde hijzelf de DDR in de vernieling...

Van dit besluit waren West-Duitsland en de geallieerde bezetters van het land zich zeer bewust. De US-minister voor buitenlandse zaken James Baker kon daarom op dinsdag 24 oktober zonder aarzelen volgende mededeling aan West-Duits kanselier Helmut Kohl laten bezorgen, zie link protocollen onderaan, pagina 465: " Bush deelt de zorgen van enkele Europese landen tegenover een hereniging van beide Duitslanden niet [...] Het is de opgave van Duitse, Britse en Franse NATO-partners om het daarover eens te worden. Senator Mitchell, voorzitter van meerderheid in de US-senaat, noemde een Duitse hereniging onvermijdelijk. De Berlijnse Muur zal in relatief korte termijn gesloopt worden en er zal een verregaand federalisme tussen Oost- en West-Duitsland ontstaan" Hoezeer de USA het einde van de DDR reeds in oktober 1989 incalculeerden, met onrechtstreeks inbegrip van de val van de Berlijnse Muur!

Dinsdag 24 oktober 1989

The show must go on: Egon Krenz als staatshoofd

Op deze dinsdag kwam de Volkskammer - zie kenmerken ervan in het artikel over 23 oktober - samen, om op advies van het Politbüro Egon Krenz aan te stellen tot voorzitter van de staatsraad en bijgevolg tot feitelijk staatshoofd. Hij was sinds 18 oktober reeds het hoofd van het Zentralkomitee geworden en aldus de sterke man van de DDR. Om staatshoofd te kunnen worden benodigde hij de toestemming van de Volkskammer. Daartoe moesten de 500 volksvertegenwoordigers stemmen. De invloed van de aanhoudende demonstraties tegen Egon Krenz leidde daarbij tot een uniek iets. Voor het eerst in de geschiedenis van de Volkskammer stemden 26 leden tegen de aanstelling van een staatshoofd!

In zijn aanstellingsrede ging Egon Krenz in op de demonstraties. Hij verklaarde dat zij, hoe vreedzaam ook, steeds het gevaar inhielden om anders te eindigen dan zij begonnen waren. Daarmee alludeerde hij op de mogelijkheid om tot confrontatie te komen, wat hij echter door dialoog wou voorkomen. Repressie was bijgevolg verleden tijd... ja, ja, maar zo ook zal weldra de SED en de DDR verleden tijd zijn - zie uitleg daartoe hierboven. Was Krenz zich daar niet bewust van?

Tegelijk wees hij erop, dat dialoog steeds gebaseerd moet zijn op artikel 1 van de grondwet en liet dit slechts toe in zoverre het vooropgesteld doel van die grondwet bereikt zou worden. Contradictie ten top: dialoog eist vrije meningsuiting, en dat was door artikel 1 uitgesloten...

Naar de eis van forums en kerkelijke instanties toe ter oprichting van een onderzoekscommissie naar de gewelddaden van politie voor 9 oktober, werd in de Volkskammer een verklaring voorgelezen waarin alle verwijten de grond ingeboord werden.

Op 24 oktober kwam dan ook de hele tendens van de SED neer op: the show must go on...

 

Tekst grondwet van de DDR
Protocollen Wende 1989
Passages uit toespraak van Egon Krenz aan de Volkskammer 24.10.89
Video ZDF-journaal 14.10.89 in het raam van Countdown Mauerfall
Song "Mädchen aus Ostberlin" van rockzanger Udo Lindenberg

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

12:46 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (1) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

23-10-09

23.10.89: Leipzig in memo Hongarije

hongarije Laatste maand van de Berlijnse Muur

Maandag 23 oktober 1989: Hongaarse opstand 1956 was het grote voorbeeld

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: maandag 23 oktober 1989: een memorabele dag, de verjaardag van de opstand in Hongarije in 1956 werkte als een stimulans voor demonstranten over de hele DDR.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Officiële machtsorganen van de DDR

Zoals beschreven in het artikel over 16 oktober, zie link onderaan, overvleugelde de SED met haar machtsorganen alle staatsorganen der DDR. Aldus dicteerden de Parteitag, het Zentralkomitee en het Politbüro de staatsorganen Volkskammer, Ministerrat en Staatsrat.

Volkskammer

De Volkskammer was het parlement van de DDR. Dit was geen representatief democratisch orgaan, maar "een volksvertegenwoordiging van het nieuwe type' zoals SED-ideologen het formuleerden. Zij bepaalden nader: "De Volkskammer moet zorgen voor eenheid tussen de politieke leiding van het land en de bevolking ervan". Als men weet, dat de politieke leiding in handen was van de SED, dan wordt het klaar dat die Volkskammer een verzameling van marionetten was.

De volksafgevaardigden werden om de vijf jaar door het volk verkozen. Daarbij verliepen de verkiezingen vooral in de eerste decennia openbaar, aldus niet met geheimhouding door stemhokjes. Het Oost-Duitse volk had stemrecht, geen stemplicht. Maar wie niet ging stemmen, kwam in een Stasidossier terecht. Vandaar dat haast steeds 98 tot 99 procent der burgers ter stemming opkwam. Men kon stemmen voor uiteraard de SED, maar ook voor blokpartijen. Deze blokpartijen waren zoals beschreven in het artikel over 12 oktober pseudopartijen die zich aan de SED moesten onderwerpen. De verdeling van de 500 zetels in de Volkskammer was steeds op voorhand vastgelegd. Ongeveer 125 ervan kwamen de SED toe, de rest werd verdeeld over de blokpartijen. Zij hadden voortdurend tussen de 20 en 50 zetels per partij. De SED was aldus in de minderheid. Bovendien was de voorzitter van de Volkskammer haast steeds een afgevaardigde van een blokpartij. Kon de schijn van pluralisme nog hoger gehouden worden?

Zoals elk parlement stemde dit orgaan over wetsvoorstellen. Steeds heerste daarbij zo goed als unanimiteit onder alle 500 volksvertegenwoordigers. Slechts eenmaal kwam er verdeelheid voor. Dat was in 1972, toen de wet ter regeling van abortus werd afgestemd. Veertien christelijke volksvertegenwoordigers weigerden. Tegen de 486 anderen hadden zij uiteraard geen kans. Na deze eenmalige strijd in de Volkskammer kreeg de blokpartij van die veertien rebellen een ernstige waarschuwing, en tegelijk bulkte de officiële krant Neues Deutschland van artikels die wezen op de 'openheid' van de Volkskammer waar elk lid over vrije meningsuiting beschikt, wat uit het voorval moest blijken!

Ministerraad

De ministerraad was de officiële regering van de DDR. Zij vaardigde wetsvoorstellen uit en zorgde voor de uitvoering van wetten die de Volkskammer stemde. Een normale ministerraad zoals in elk democratisch land. Maar elk wetsvoorstel en elk besluit ter uitvoering van wetten moest vooraf de bezegeling krijgen van SED-functionarissen uit het Zentralkomitee. Bovendien bepaalde de SED steeds de inhoud van elk wetsvoorstel.

De raad bestond uit 18 ministers, waaronder een ministerpresident gekozen werd, samen met een vice-ministerpresident. Deze beiden waren uiteraard SED-politici. De overige posten werden verdeeld onder de blokpartijen. Pluralisme, niet waar?

Staatsraad

De staatsraad was een collectief dat fungeerde als staatshoofd van de DDR. Er bestond aldus geen president in de DDR, wel een raad met presidentiële bevoegdheid. De voorzitter ervan kon beschouwd worden als het eigenlijke staatshoofd. Dat was steeds de secretaris-generaal van het Zentralkomitee der SED. Hij werd verkozen door de Volkskammer. Dat was dan ook tot 1973 Walter Ulbricht, na zijn dood in dat jaar nam een vervangend SED-lid deze functie waar, vanaf 1976 was Erich Honecker aan de beurt en op 24 oktober 1989 zou Egon Krenz volgen.

Het secretariaat van de staatsraad was het belangrijkste onderdeel ervan. Daar werkten tot 2000 SED-ambtenaren aan de taken van het staashoofd zoals diplomatieke betrekkingen met het buitenland, goedkeuring van internationale verdragen, uitschrijving van verkiezingen, ratificering van wetten enzomeer.

Maandag 23 oktober 1989

Demonstraties in het teken van de Hongaarse opstand 1956

Op 23 oktober 1956, exact 33 jaar voor de maandagdemonstratie van Leipzig op 23 oktober 1989, brak de opstand van het Hongaarse volk uit. Meer dan 200.000 demonstranten eisten in Boedapest het recht op voor meningsvrijheid en vrije verkiezingen. In de daaropvolgende dagen werkte Hongarije zich onder impuls van die demonstratie los van de Sowjetunie. Daar was op februari van dat jaar het brutale en onderdrukkende stalinisme gestopt door Nikita Chroesjtsjov. Dit had ook gevolgen voor Hongarije waar dit regime eveneens afgeschaft werd. De ambtenarij verbleef echter nog langere tijd in de stalinistische sfeer, vandaar de opstand van het volk. Op 4 november 1956 sloegen Sowjet-tanks de opstand neer. De NATO en de USA kwamen in stelling. De eerste zware crisis in de Koude Oorlog ontstond en deed de hele wereld daveren. Een derde wereldoorlog kon elk moment uitbreken. Alles bedaarde echter en enkele dagen later was Hongarije alweer in het keurslijf van Moskou gevangen.

Op 23 oktober 1989, 33 jaar later, werd het doel van het Hongaarse volk eindelijk verwezenlijkt. Op die maandag riep de Hongaarse regering een democratische republiek uit en verliet als eerste satelliet van Moskou het communistische blok.

Op diezelfde 33ste verjaardag van de Hongaarse opstand putte de Oost-Duitse bevolking energie om haar opstand tegen het eveneens stalinistische regime van de SED aan te wakkeren. In betogingen over heel de DDR overheersten in hoofdzaak twee eisen, namelijk dezelfde als de Hongaarse: meningsvrijheid en vrije verkiezingen.

Het hoogtepunt vormde de maandagdemonstratie in Leipzig. Na de vredesgebeden in zes kerken trokken de eisende demonstranten door de stad. Het waren geen 70.000 zoals op 9 oktober, geen 150.000 zoals op 16 oktober, maar nogmaals het dubbele: 320.000 man. Wetende dat de stad Leipzig ongeveer 500.000 inwoners telde, is het klaar dat vele betogers van overal in de DDR afgezakt waren naar dit centrum van opstand. Net zoals bij de voorbije maandagdemonstraties werden alle westerse journalisten de toegang tot de stad geweigerd. Beelden moesten alweer clandestien gedraaid worden. Bovendien hadden leiders van forums in de mate van het SED-mogelijke geen toegang. De Oost-Duitse televisie gaf weliswaar beelden erover, maar sneed waar mogelijk beelden met spandoeken voor meningsvrijheid en vrije verkiezingen weg. Waar was de belofte van Egon Krenz voor een "Wende"?

Daarenboven kwamen overal in het land demonstranten op straat, allen in het teken van de Hongaarse opstand van 1956. De roep naar vrije meningsuiting en vrije verkiezingen weergalmde over de hele DDR als een onweder dat maar niet ophield. Een voorbeeld van de oude houding van de SED en van het ontbreken van enige "Wende" was de blokkade van de betoging in Schwerin, in het noorden van het land. Daar verzamelden 50.000 demonstranten en wachtten op toespraken van vooraanstaanden uit het Neues Forum. Die leiders werden door veiligheidslui echter afgeleid en SED-funtionarissen traden op het podium. Het volk was totaal verrast, temeer daar kort tevoren zowel leden van het Neues Forum als ook gematigde SED-leden gezamelijk dialogeerd hadden in de dom van de stad.

Politbüro stelt Egon Krenz voor als staatshoofd

Egon Krenz was sinds 18 oktober de sterke man in de DDR als nieuw gekozen secretaris-generaal van het Zentralkomitee ter opvolging van Erich Honecker. Door die functie had hij het recht om de voorzitter van de staatsraad te worden en aldus het feitelijke staatshoofd. Daarover moest de Volkskammer beslissen. Die zou op dinsdag 24 oktober samenkomen. Zoals hierboven beschreven, werd de afloop van alle afstemmingen in de Volkskammer vooraf in het Politbüro vastgelegd. Vandaar dat dit orgaan op maandag samenkwam. Kurt Hager, de belangrijkste hardliner, bewoog de leden ervan om Egon Krenz voor te dragen.

Volk eist aftreden van Egon Krenz

In het vooruitzicht van de afstemming in de Volkskammer op dinsdag klonk op de demonstraties de eis tot afzetting van Egon Krenz als secretaris-generaal van het Zentralkomitee en het verhinderen van zijn benoeming tot staatshoofd even luid als deze voor meningsvrijheid en vrije verkiezingen. In dat licht waren de vervalsing van de gemeenteraadsverkiezingen in maart 1989 en de gewelddadige repressie door de volkspolitie op de betogingen voor 9 oktober grote thema's tijdens de demonstraties. Egon Krenz werd voor die twee aanklachten verantwoordelijk geacht. Tevens gaven de belangrijkste forums een eerste gezamelijke persconferentie met diezelfde twee beschuldigingen op de agenda. Zowel West- als Oost-Duitse media waren aanwezig. De Volkskammer werd opgeroepen om een commissie samen te stellen die beide thema's zou onderzoeken. Tja, een roep in de woestijn aldus zolang de SED haar vleugels over die Volkskammer gespreid hield.

Na deze memorabele maandag werd het uitkijken naar dinsdag. Zou de SED het volk verder uitdagen en Egon Krenz toch tot staatshoofd verheffen? Het antwoord erop is bekend en zou leiden tot de grootste opstand ooit in de DDR op 4 november, de verjaardag van de inval der Sowjettanks in Boedapest.

 

Video ZDF-journaal Heute van 23.10.89
Toonband persconferentie van de forums op 23.10.89
Video stemmingslied en beelden over de oprichting van het IJzeren Gordijn

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

14:12 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (1) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

22-10-09

22.10.89: voorbereiding maandagdemonstratie

DDR Laatste maand van de Berlijnse Muur

Zondag 22 oktober 1989: Kerken verhogen de druk

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: zondag 22 oktober 1989: de kerken modereerden de opstand van het volk en verhoogden de druk op de SED.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Kerken en DDR

SED versus kerken

De kerken waren de omkadering waarbinnen de revolutie van het volk in 1989 zich ontplooide, en tegelijk waren zij de managers van de opstanden. Hoe is dat te verklaren? Een antwoord daarop biedt het verleden van de DDR...

De grondwet van het land voorzag geloofs- en gewetensvrijheid. De talrijke kerkgemeenschappen in de DDR, katholieke en vele protestantse, mochten aldus vrij godsdiensten organiseren. Maar de SED zag in hen een van de grootste vijanden binnen de staat. Van in 1949 boden de kerken immers openlijk weerstand. Om hun invloed op de bevolking in te dijken werden kerkgangers benadeeld door hen de toegang tot het beroepsleven te bemoeilijken en door het aanleggen van een Stasidossier. Dat had tot gevolg dat de kerken haast leegliepen. Gelovigen verzamelden zich clandestien. De impact van de kerken op de samenleving smold.

Dit proces versterkte zich nog door het opleggen van een 'Jugendweihe'. Dit was een communistisch alternatief voor het vormsel in de katholieke kerk en voor de confirmatie in de protestantse kerken. Elke jongere van 14 jaar moest aan dit feest deelnemen en zich daarbij plechtig bekennen tot de socialistische staat. Zij die weigerden, moesten in de samenleving met nadelen en repressie rekening houden.

Twee stromingen ontstonden binnen de kerken

Vanuit de kerkgemeenschappen ontstonden in de loop van de jaren zeventig twee stromingen. De enen zochten compromissen met het communisme. Zij lieten hun weerstand varen en zetten zich in om raakpunten tussen het christendom en de SED-ideologie uit te kristalliseren. Zij zochten een openheid die moest leiden tot dialoog. Daarbij was hun doelstelling een succesrijke kerk mogelijk te maken binnen de krijtlijnen van de het bestaande staatsbestel.

Anderen waren eveneens op zoek naar openheid, zochten echter niet naar raakpunten, maar naar een ombuiging van het bestaande staatsbestel in een humane samenleving waarbinnen het christendom een plaats kon vinden. Zij ijverden in de eerste plaats voor een democratisch socialisme en vormden doorheen de jaren een tweede samenleving binnen de SED-samenleving. Intellectuelen, kunstenaars en schrijvers sloten zich aan. Zowel kerkgebouwen als pastorijen werden ontmoetingscentra.

Rol van de kerken in 1989

De opstand van het volk vanaf de zomer 1989 ontstond aldus vanuit de kerken en pastorijen. De kerkelijke gezagdragers stimuleerden de intellectuelen en kunstenaars en traden op als ware managers van de opstand door op de eerste plaats geweldloosheid te prediken. Om dat laatste te benadrukken organiseerden zij vredesgebeden die massaal bijgewoond werden door zowel gelovigen als atheïsten en steeds het uitgangspunt waren voor demonstraties. Tevens modereerden zij burgerbewegingen. Grote forums als 'Neues Forum' en 'Demokratischer Umbruch' werden door intellectuelen in pastorijen gesticht.

Zondag 22 oktober 1989

De kerken laten weer van zich horen

Zondagen waren in deze tijden van opstand gevreesd door de SED. De geestelijken predikten in hun kerken voor openheid, meningsvrijheid en alle verzuchtingen van het volk, en drongen steeds opnieuw aan op geweldloosheid. Forums putten er hun energie op die dagen. Niet voor niets waren zondagen de algemene voorbereiding van de daaropvolgende maandagdemonstraties in Leipzig.

Op deze 22ste oktober kwam schrijnend het verschil aan de oppervlakte tussen de twee stromingen binnen de kerken. De Oost-Duitse televisiezender zond een gesprek uit met de evangelische bisschop Leich van Berlijn. Deze meldde dat de gesprekken met Egon Krenz zeer positief verliepen en dat hij het volste vertrouwen in de toekomst had waarbij Krenz's inspanningen voor een steeds groeiend socialisme beloond zullen worden. Ja, hier was duidelijk een vertegenwoordiger van de compromisgezinden aan het woord.

Op die Oost-Duitse zender werd de andere - en veel grotere - strekking binnen de kerken niet aan het woord gelaten. Zo voer een andere evangelische bisschop tijdens zijn sermoen zwaar uit naar Egon Krenz: "Hij is bekend voor dat, wat hij in het verleden was", riep de bisschop vanop de kansel, verwijzend naar de vervalsingen van de verkiezingen in maart 1989. Hij eiste verontschuldigingen van Krenz, zonder dewelke een dialoog in vertrouwen onmogelijk zou zijn. De katholieke bisschop van Berlijn riep op tot vrije verkiezingen.

De onbetrouwbaarheid van de SED

De gepretendeerde openheid van de SED onder Egon Krenz bleek op die zondag schrijnend door enerzijds het duidelijk gefilterd overbrengen van nieuws op televisie en anderzijds onbegrijpelijke stappen van de DDR-politie in deze tijden van ommezwaai.

Televisie en andere media probeerden krampachtig een vorm van openheid te tonen, maar lieten blijken hoezeer de censuur rondom zich greep door slechts de compromisbereide kerkelijke vertegenwoordigers aan het woord te laten, zoals hierboven vermeld.

Politie in Halle wou van geen compromissen weten. Tot verbijstering van vertegenwoordigers uit het Neues Forum werden dezen op die zondag door de lokale politie opgepakt en kregen een regen van verwijten naar het hoofd omdat zij contacten met hun collega's uit Leipzig gelegd hadden in het vooruitzicht van de komende maandagdemonstratie. Poltie legde hen een verbod op om zich naar die stad te bewegen...

Het beloofde op maandag 23 oktober alweer een grootse dag te worden in Leipzig. Tussen haakjes: Het was op zondag de warmste oktoberdag sinds 1893. De zon straalde bij temperaturen op en boven 25 graden. Alsof de weergoden hun steentje wilden bijdragen om de batterijen op te laden...

Video van Vredesgebeden in de Nikolaikirche van leipzig
Video song "Bells of Freedom" van Bon Jovi op beelden van 1989 door een Oost-Duitse jongere samengesteld

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

12:15 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

21-10-09

21.10.89: het volk houdt vol

schabowski Laatste maand van de Berlijnse Muur

Zaterdag 21 oktober 1989: Betogingen blijven aanhouden

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: zaterdag 21 oktober 1989: het dictatoriale van de SED-dialoog, en de moed en volharding van het Oost-Duitse volk.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

De SED-dialoog

De DDR was door de almacht van de communistische partij een totalitaire staat. Zij was immers in al haar geledingen ondergeschikt aan de SED-ideologie. Daarin onderscheidde zij zich niet van de Sowjet-Unie. Maar diepgaander echter dan dit totalitaire was het volgende: meningsvrijheid was in de DDR-grondwet ingebouwd, werd echter repressief en met harde hand onderdrukt. En ja, daarin onderscheidde de DDR zich in de jaren tachtig sterk van de Sowjet-Unie. Terecht noemt men het staatsbestel van de DDR een stalinistische systeem gezien in de tijd van Stalin diezelfde repressie in de Sowjet-Unie heerste. De SED klampte zich angstvallig aan die onderdrukking vast. Anders als alle andere Oost-Europese landen was immers het communisme in de DDR zeer laat ingevoerd. Het land was tot 1945 deel van het grote Duitsland en de bevolking ervan was sterk verweven met het kapitalisme. Zo waren ondermeer de muziekinstrumentenbouw in Sachsen en het fototechnisch bedrijf Zeiss in Thüringen bloeiende multinationale ondernemingen. Wegens die vrije ondernemingsgeest was de SED van opvatting dat alleen een harde hand de communistische ideologie kon opdringen. Aldus kan men terecht stellen dat in de DDR een dictatuur heerste. Egon Krenz heeft daar in zijn inauguratierede als sterke man op 18 oktober 1989 niets aan veranderd. Treffend waren zijn woorden tot de DDR-burgers "Die Partei, das sind wir alle". Hoe schrijnend klonk die uitspraak daar, waar het volk reeds dagenlang schreeuwde "Wir sind das Volk", wat in se pluralisme inhoudt.

Vanuit die instelling was de SED onbekwaam om een open dialoog met de bevolking te voeren. Monoloog-gerichte dialoog werd in de eerste decennia van het DDR-bestaan rigoureus doorgevoerd, een regelrechte indoctrinatie - De SED noemde het een opvoeding. In de jaren zeventig verzwakte dit een beetje doordat men ervan uitging dat de ideologie wortel had geschoten. Maar door de toenemende onrust sinds de zomer 1989 zag de partij zich gedwongen om hernieuwd te 'dialogeren', weliswaar met een menselijker gelaat door een eigenzinnige interpretatie van Gorbatsjovs glasnost; vandaar Krenz' woord '"Wende". Het opvoedende - lees indoctrinerende - werd echter aangehouden. Egon Krenz stelde immers zijn voorwaarde tot dialoog met de woorden:

"Voor dialoog die wij allen nastreven, is het nodig te onderlijnen dat alles waarover we het eens zijn en waarover we strijden, één doel moet hebben, namelijk het socialisme in de DDR [lees: de SED-doctrine] verder uitbouwen, idealen hoog houden en vasthouden aan gemeenschappelijke verworvenheden. Wie dat doel in twijfel trekt, brengt het levenswerk van generaties in gevaar."

Zaterdag 21 oktober 1989

SED-openheid alweer in het oude kleedje

Reeds drie dagen gold de "Wende" van Egon Krenz. Er werd inderdaad met een menselijker gelaat, maar binnen het doel hierboven, gedialogeerd met de bevolking. Een voorbeeld hiervan was het optreden van de nauwste medewerker van Krenz, namelijk Günter Schabowski. Tussen haakjes: het is goed deze naam te onthouden, want die man zou de onmiddellijke oorzaak zijn van de val van de Berlijnse Muur. Schabowski was het eerste Politbüro-lid dat rechtstreeks met betogers op straat dialogeerde. Dat was naar aanleiding van een mensenketting op die zaterdag. Deze was gevormd om de eis van demonstranten ter vrijlating van aangehoudenen kracht bij te zetten. Schabowski botste echter op onbegrip en wantrouwen.

Tevens voerde Egon Krenz verdere gesprekken met kerkelijke overheden. Hij was immers zeer bewust dat die overheden aan de basis lagen van het ontstaan van de talrijke burgerbewegingen. Maar ook hij botste op eisen. Zo vroeg een evangelische bisschop de oprichting van een onderzoekscommissie naar het gewelddadige optreden van de veiligheidsdiensten in de weken voor de Leipzig-betoging van 9 oktober. Over die maandagdemonstraties in Leipzig gesproken: op deze zaterdag kregen alle westerse persdiensten een mededeling dat hen komende maandag de toegang tot de stad alweer verboden zal worden. Tiens, had Krenz niet gesproken over meer persvrijheid in zijn rede van 18 oktober?

Het volk geeft niet op

De moed en de vastberadenheid van het volk waren bewonderenswaard. Het gebeurt zelden dat een volk in een vreedzaam conflict waar ook ter wereld wekenlang dag in dag uit demonstreert. Die volharding was echter een noodzaak om het stroeve, onverbiddellijke bastion van de SED te doorbreken. Op 21 oktober kwamen alweer duizenden op straat zoals 30.000 in Plauen, 10.000 in Dresden, en duizenden in Karl-Marx-Stadt - het huidge Chemnitz - alsook in Potsdam. Vooral de manifestatie van Plauen viel op, waar voor het eerst de eis tot vrije verkiezingen te horen was.

Helmut Kohl bereidt zijn reis naar Polen op 9 november voor

Een bijzonder item in het nieuws van die zaterdag was het optreden van West-Duits kanselier Helmut Kohl tijdens een samenkomst van de 'verdrevenen' uit de Tweede Wereldoorlog. Met verdrevenen wordt verstaan de miljoenen Duitsers die in 1945 uit de oostelijke delen van het Pruisische rijk westwaarts verdreven werden door voornamelijk Polen. Deze Duitsers eisten reeds jaren vergoedingen voor het verlies van hun eigendommen. Helmut Kohl had ter tegemoedkoming daaraan een reis naar Polen gepland om met de regering aldaar een oplossing te zoeken. Tevens zou hij daar de verzekering willen geven, dat een eventueel herenigd Duitsland de Oder-Neiße-grens tussen beide landen zou erkennen. Die erkenning had Bonn tot dan toe nog niet gegeven, drong zich echter op als voorwaarde om nieuw toegestroomde DDR-vluchtelingen in de West-Duitse ambassade in Warschau een vrijgeleide te bezorgen voor hun exodus naar de BRD. Reeds vorige week had Polen dit geëist, bekwam de belofte ertoe, maar uitspraak van de kanselier liet toen op zich wachten.
Dit geplande bezoek aan Polen op 9 november 1989 was in die zin merkwaardig, dat precies op die dag de Berlijnse Muur viel en zowel de West-Berlijners als de Oost-Berlijners de onmiddellijk komst van kanselier Helmut Kohl verwachtten als steun aan dat feit. Kohl bleef echter tot op de dag nadien in Warschau. Toen hij dan toch met een dag vertraging Berlijn bezocht, was het volk zo woedend daarover dat de kanselier met eieren bekogeld werd en uitgefloten werd als nooit tevoren een staatsleider dit in Duitsland moest ondergaan...

Video ZDF-nieuws 21.10.89 in de reeks Countdown Mauerfall
Video song "Heroes" van David Bowie uit 1977 over twee verliefden aan de Berlijnse Muur

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

12:27 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, bdr, sed |  Facebook |

20-10-09

20.10.89: aanslag op Berlijnse Muur

gorbi Laatste maand van de Berlijnse Muur

Vrijdag 20 oktober 1989: Eerste aanslag op Berlijnse Muur, en houding van wereldleiders t.o.v. DDR

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: vrijdag 20 oktober 1989: West-Berlijnse jongeren beklimmen de Berlijnse Muur. Tevens worden de opvattingen van de wereldleiders tegenover de gebeurtenissen in de DDR 1989 besproken.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Gebeurtenissen op vrijdag 20 oktober 1989

Een eerste te vermelden feit was een regelrechte aanslag op de Berlijnse Muur. In de nacht waren vijf West-Duitse jongeren op de muur geklommen, wat vanuit West-Berlijn makkelijk kon gebeuren, maar wat een schietpartij van Oost-Duitse grenssoldaten met zich kon brengen. De jongeren bekogelden die grenssoldaten met stenen. Na een heftige waarschuwing dropen ze af. Ja, een banaal feit misschien, maar het kentekende wel de wil van het Berlijnse volk: Weg met die muur! Tevens is het opmerkelijk dat de grenswacht niet schoot. Dat was misschien een aanwijzing hoe die wacht zou reageren op 9 november bij de 'echte' bestorming van de muur. Dit feitje met West-Duitse jongeren op 20 oktober werd vermeld op de Oost-Duitse televisie. Ach, hadden de grenssoldaten echt geschoten, dan was dit feitje wellicht een 'feit' geworden van wereldformaat.

Overigens was op die dag niets speciaal te melden. In enkele steden kwamen weer tot 10.000 betogers op straat en de SED voerde haar versie van een dialoog verder...

 

Houding van de wereldleiders tegenover de 'Wende' in de DDR

Houding van de Sowjetunie

De politiek van Sowjet-president Michail Gorbatsjov lag zoals we weten aan de basis van de omwentelingen in de DDR sinds de zomer 1989. Hoe stond hij tegenover deze evolutie aan het IJzeren Gordijn?
Hij liet de DDR haar problemen zelf oplossen, dat in schril contrast met zijn voorgangers die tot in de details alles aan de Oost-Europese satellietstaten dicteerden vanuit Moskou en daar waar nodig militair optraden. Gorbatsjovs houding was geheel doordrongen van een sociaaldemocratische visie. Hij wou het communisme in die zin veranderen. Zo was hij de eerste in het Kremlin die al zijn beslissingen pas nam na raadpleging van de geëigende organen en na afstemming in de Duma. Ook tegenover de satellietstaten verkondigde hij diezelfde instelling en gaf hij hen zelfbestemmingsrecht. Dat getuigde zijn uitspraak in 1988: "De volkeren van de Sowjet-Unie en Oost-Europa moeten hun staatsvorm voortaan zelf bestemmen."

Wat bewoog Michail Gorbatsjov tot die houding? Was het de economische achterstand van het 'Oostblok' tegenover de opkomende globalisering in de wereld? Zag hij een democratisering als enige uitweg om zowel de Sowjetunie als de Oost-Europese landen op economisch vlak te redden? Inderdaad, glasnost en perestrojka waren daartoe de wapens. Voor zijn inspanningen kreeg hij de Nobelprijs voor de vrede in 1990.

Gorbatjovs houding tegenover de DDR in 1989 was klaar en duidelijk, tot ergenis van de stroeve SED. In geen woorden vertolkte hij dit beter dan met zijn uitspraak naar Erich Honecker toe bij zijn bezoek aan de 40ste verjaardag der DDR: "Wie de tekenen van de deze tijd niet begrijpt, is ten dode opgeschreven!"
Tegenover West-Duits kanselier Helmut Kohl liet hij eveneens klaar en duidelijk verstaan, wat hij met zelfbestemming der volkeren bedoelde. In zijn telefonisch onderhoud met Helmut Kohl op 12 juni 1989 - zie link "Protocollen Wende 1989", pagina 283 - meldde hij: "De veranderingen in de socialistische staten kunnen tot enorme interne spanningen voeren. Invloeden van buitenuit kunnen leiden tot destabilisering..." Met die woorden waarschuwde hij Kohl tegen West-Duitse inmenging. De kanselier antwoordde daarop dat de BRD niet aan een destabilisering van de DDR geïnteresseerd was.

Officieel interfereerde de Sowjetunie aldus niet in de problemen van de DDR. Maar achter de schermen oefende het grote druk uit op de SED-leiding om af te stappen van het verouderde stalinisme en openheid en hervormingen toe te laten. Anatoli Nowikow, de leider van de KGB-afdeling in Berlijn, lanceerde in de zomer 1989 de operatie "Lutsch", vertaald "operatie Lichtstraal". Doel was alle reformgezinde DDR-burgers uit alle maatschappelijke lagen ertoe te bewegen om de DDR in de zin van Gorbatjovs doelstellingen te democratiseren. Deze operatie werd slechts gestopt toen haar doel bereikt was, namelijk in oktober 1989 bij het uitbreken van de massale betogingen.

Houding van de BRD

In juni 1989 verklaarde kanselier Helmut Kohl, zoals hierboven vermeld, dat de BRD de DDR niet zou destabiliseren. Maar in werkelijkheid oefende Bonn dezelfde druk uit als de Sowjetunie. Motivatie daartoe was een oordeel van het grondwettelijk hof der BRD uit 1973. Dat stelde: "Het in 1945 overwonnene Deutsche Reich was staatkundig en volkenrechterlijk niet ten onder gegaan, maar slechts handelingsonbekwaam geworden. De BRD is de staatkundige continuïteit van het Deutsche Reich. Verloren gegane landsdelen kunnen heropgenomen worden indien de bevolking ervan de BRD-grondwet aanvaardt."

Dit principe werd vanaf de onrust in de DDR in de zomer 1989 door haast alle partijen in de BRD benut om een 'hereniging' van beide Duitslanden na te streven en om daartoe clandestien burgerbewegingen in de DDR te steunen. De bondsregering waakte erover om die term hereniging in de mate van het mogelijke niet in het openbaar te gebruiken tijdens de weken en maanden voor de val van de Berlijnse Muur, om de "DDR niet te destabiliseren" zoals Kohl het aan wereldstaatsleiders uitdrukte. Maar op talrijke samenkomsten en telefoongesprekken van Bondsregeringsleiders met Amerikaanse, Franse en Britse leiders werd de hereniging wel besproken. Talrijke protocollen ervan - zie link onderaan - bevestigen dit. Alleen in contacten tussen de regeringen van de BRD en de DDR werd daarover in alle talen gezwegen. Erich Honecker en zijn opvolger Egon Krenz drukten in gesprekken met West-Duitse regeringsleiders geregeld hun eis uit om de DDR te respecteren als onafhankelijke staat. Een klein voorbeeld in deze is de woordstrijd tussen Bondsminster Seiters en Erich Honecker op een samenkomst op 3 juli 1989. Tijdens dat gesprek - zie link protocollen onderaan, pagina 335 - zei Seiters dat de BRD het bestaan van twee Duitse staten erkent. Honecker kwam onmiddellijk tussen en benadrukte "twee 'onafhankelijke' staten".

Houding van USA, Frankrijk, Groot-Brittannië

De geallieerden uit de Tweede Wereldoorlog bezetten in 1989 Duitsland officieel nog steeds. Het land had aldus nog geen onafhankelijkheidsstatuut. De BRD en de DDR werden slechts als feitelijke staten beschouwd. Het herenigde Duitsland kreeg haar onafhankelijkheid terug op 3 oktober 1990.

De USA, Frankrijk en GB waren als westelijke geallieerden onmiddellijk betrokken bij de problematiek tussen de BRD en de DDR. In vele contacten tussen Helmut Kohl en US-president George Bush Senior werd de houding van Michail Gorbatjov benadrukt: geen destabilisering van de DDR door de BRD, noch door de USA. George Bush hield zich dan ook tot halverwege 1990 'officieel' aan een niet-inmenging in het streven van de BRD tot hereniging van beide Duitslanden. Zo getuigt een protocol - zie link onderaan, pagina 395 - van het gesprek tussen bondsminister Seiters en de US-minister voor buitenlandse zaken Eagleburger op 7 september 1989. Seiters meldde hoezeer een hereniging in het middelpunt van de gesprekken in Duitsland stond, waarop Eagleburger antwoordde: "President Bush stelt dat een hereniging geen vraag van vandaag is, maar dat de recente ontwikkelingen in de DDR alles in beweging hebben gebracht."

President Mitterand van Frankrijk en eersteminister Tatcher van de Groot-Brittannië vreesden een hereniging van beide Duitslanden. Uit de protocollen van gesprekken tussen beiden - zie link onderaan - blijkt dat zij een herboren Duitsland met argusogen bekeken. Mitterand was in 1989 nog steeds anti-Duits gezind. Dat had hij geërfd uit zijn krijgsgevangenschap in de oorlog, en Tatcher was nog steeds verontwaardigd door de meer dan 45 jaar geleden luchtaanvallen van Hitlers leger op de hoofdstad van het 'Britsh Empire'.

Protocollen Wende 1989
Interview oktober 2009 van Bild-krant met Michail Gorbatsjov over de gebeurtenissen 1989
Video song "Wir sind das Volk" van popgroep D-Zug

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

12:12 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

19-10-09

19.10.89: de onmacht van Egon Krenz

grens Laatste maand van de Berlijnse Muur

Donderdag 19 oktober 1989: Onmacht en onkunde blijken

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: donderdag 19 oktober 1989: Egon Krenz staat voor een muur van wantrouwen en van eigen onkunde.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Reisvrijheid

De wel belangrijkste toegeving van Egon Krenz als nieuwe sterke man van de DDR was op 18 oktober de idee om een wetsvoorstel ter reisvrijheid te lanceren. Dat zou vrijheid inhouden om de BRD te bezoeken. Op geen andere wijze zouden de gemoederen van het volk meer aangesproken worden: eindelijk familie aan de andere kant van de Berlijnse Muur of het IJzeren Gordijn kunnen bezoeken. Maar was dat voorstel wel realistisch?

Reisvrijheid voor 1961

Om de betekenis van dergelijke reisvrijheid te begrijpen, moeten we even terug in de geschiedenis naar de tijd voor de Berlijnse Muur. Tussen 1949 en 1961 konden burgers zich tamelijk vrij bewegen tussen West-Berlijn en Oost-Berlijn. Vooral DDR-burgers profiteerden ervan om naar West-Berlijn of elders in de BRD te verhuizen, bang zijnde van het communistische bestel in de DDR met zijn eraan verbonden onvrijheden, en uit zijnde op meer welvaart. Van de 18 miljoen DDR-burgers waren in 1961 reeds iets meer dan 2 miljoen uitgeweken. Het land leek wel leeg te lopen.

Er was in die periode echter nog meer aan de hand. Naast de 2 miljoen vluchtelingen waren er zeer velen - cijfers zijn niet bekend - die profiteerden van beide Berlijns. Zij gingen massaal werken in West-Berlijn aan rijkelijke lonen, verschaften zich welvaartskoopjes, bleven echter in Oost-Berlijn wonen. Dat systeem ondermijnde de DDR bijkomend. Die enorme hoeveelheid grensarbeiders brachten immers geen geld in het laadje, voerden niet tot de nodige consumptie van DDR-goederen, zogen alleen maar het DDR-laadje duchtig uit door zich als inwoners van dat land te goed te doen aan de gratis sociale diensten. Ja, er was in 1961 voor de SED-bonzen geen andere keuze dan de grens hermetisch af te sluiten met een muur, tenzij men bereid was het communisme op te geven en het economisch bestel van de BRD over te nemen.

De te verwachten gevolgen van een reisvrijheid vanaf 1989

Het openstellen van de Berlijnse Muur in 1989 zou onvermijdelijk leiden tot dezelfde leegloop en hetzelfde probleem van grensarbeiders als voor 1961. Het verschil in levensstandaard tussen BRD en DDR was in 1989 immers veel groter geworden dan in 1961. En in niets zouden de DDR-bonzen dit kunnen tegenhouden. Egon Krenz stond voor een letterlijke muur met zijn wetsvoorstel want het knelpunt was, dat de BRD de DDR nooit erkend heeft als onafhankelijke staat. De inwoners ervan werden door Bonn beschouwd als 'Duitsers' en hadden dan ook in de ogen van de West-Duitse regering alle Duitse burgerrechten. Dat hield in dat DDR-inwoners het recht hadden om zich vrij in de BRD te vestigen, en het recht hadden om daar te werken, wat in de jaren tachtig niet zo eenvoudigweg gold voor buitenlanders. Egon Krenz was ervan uitgegaan dat er een overeenkomst met Bonn zou kunnen gesloten kunnen worden om de inwoners van de DDR als buitenlanders tegenover de BRD te beschouwen... wat echter meer droom dan werkelijkheid was.

Foute inschatting van reisvrijheid door Egon Krenz

Het belangrijkste doel voor het invoeren van een reisvrijheid was voor Egon Krenz het voorkomen van een wilde emigratie, het voorkomen van de vluchtelingenstroom die het land sinds de zomer 1989 kende. Hij liet zich inspireren door de Hongaarse aanpak. Daar was het IJzeren Gordijn opengesteld en dat leidde niet tot een leegloop. Inderdaad, dat was zo, maar de Hongaarse constellatie kon men onmogelijk vergelijken met die van de DDR. Hongarije kende een veel hogere welvaart door een bloeiende economie, gebaseerd op marktprincipes in de mate van het mogelijke binnen een communistisch bestel. Er was dan ook geen enkele reden voor een Hongaar om zijn land te verlaten. En zij die dat toch wensten, botsten in westerse landen als buitenlanders op de toenmalige hoge barrière van de internationale migratieregeling. Dat burgers van andere Oost-Europese landen via Hongarije naar het Westen konden... tja, redeneerde Boedapest: "Dat is ons probleem niet!" Er waren overigens in verhouding tot DDR-burgers weinig Tjechen, weinig Polen enzomeer die van dat Honaarse 'gate' in het IJzeren Gordijn profiteerden. Alleen DDR-burgers vluchtten massaal door dat 'gate' wegens weliswaar de relatieve armoede in hun land en de harde stalinistische repressiepolitiek, maar vooral wegens hun gebondenheid met de BRD-burgers als één Duits volk en het feit dat zij in de BRD niet als buitenlanders werden beschouwd.

Donderdag 19 oktober 1989

Het wantrouwen van de bevolking tegenover de nieuwe sterke man Egon Krenz bleef groot, hoewel deze alles deed om de gunst van het volk te winnen. Aansluitend bij zijn rede op 18 oktober, zie het artikel over die dag, begaf hij zich persoonlijk naar een aantal bedrijven om er zelf een dialoog met de arbeiders te voeren. Maar steeds opnieuw botste hij op eisen die hij vanuit zijn vaste wil om het communisme hoog te houden en de SED-doctrine te handhaven, niet kon realiseren.

Op diezelfde dag zocht hij gesprekken met de katholieke en evangelische bisschoppen. De kerken lagen immers aan de basis van het ontstaan van vele burgerbewegingen. Egons stap was op zich positief en stond in schril contrast met de weigering van Erich Honecker om met tegenstrevers te praten. Het hoofd van de evangelische kerk ontving Krenz zeer hartelijk en gaf hem krediet, hoewel met enige reserve. Hij verklaarde dat de nieuwe leider van het land tijd moest gegeven worden om te groeien naar open dialoog. Het hoofd van de katholieke kerk was meer gereserveerd en eiste ter kredietwaardigheid openlijke verontschuldigingen voor de vervalsingen van de gemeenteverkiezingen in mei 1989. Krenz reageerde niet...

Die kredietwaardigheid probeerde hij te winnen door allerlei sterk opvallende maatregelen onmiddellijk door te voeren. Zo werd op die donderdag reeds de opdracht aan het ministerie voor binnenlandse zaken gegeven om het wetsvoorstel ter reisvrijheid zo snel mogelijk uit te werken. Tevens werd het 'Büro für Agitation' volledig opgedoekt. In het artikel van 18 oktober werd reeds beschreven dat 'agitatie' het principe was om de bevolking via de media ie indoctrineren. Het hoofd van die dienst was op 18 oktober door Krenz ontslagen. 's Anderendaags werd aldus die hele dienst opgedoekt. Dat het menens was om indoctrinatie te bannen, bleek ook uit de stellingname van het hoofd van de film- en televisiebond in de DDR. Hij verklaarde dat "alle krachten moeten gemobiliseerd worden om van de media een werkzaam orgaan te maken dat leidt tot dialoog met alle krachten uit de samenleving." Wees deze stelling op bereidheid van de media om eindelijk een 'open' dialoog te voeren? Bovendien werd op die eerste werkdag van Egon Krenz het Russische tijdschrift Sputnik terug toegelaten in de DDR. Dat tijdschrift was zowat de spreekbuis van de Kremlin-doctrine in Moskou. Het blad was in de DDR sinds enkele jaren verboden wegens de propaganda voor glasnost en perestroja.

Het volk liet zich door deze nieuwe maatregelen niet beïndrukken. Men geloofde niet in de bereidwilligheid van de SED tot 'open' dialoog. Bovendien werden geen stappen ondernomen tegen de repressie van de staatsveiligheid. Had Krenz dit over het hoofd gezien? De Stasi ging gewoon verder met het tijdelijk oppakken van burgers ter ondervraging, zelfs kinderen werden verhoord. Het kwam dan ook in de namiddag en avond tot betogingen zoals 10.000 man in Rostock, 3.000 man in Zeuleroda en enkele duizenden in andere steden.

Egon Krenz poogde op die donderdag adus te redden wat er te redden viel, maar botste op het vasthoudenaan de SED-doctrine, en was geconfronteerd met zijn eigen onkunde.

Video song "Nikita" van Elton John, een imaginatie Berlijnse Muur.

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

11:48 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

18-10-09

18.10.89: Honecker gaat, Krenz komt

krenz Laatste maand van de Berlijnse Muur

Woensdag 18 oktober 1989: Zentralkomitee, echte veranderingen?

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: woensdag 18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt maar het volk is wantrouwerig.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Egon Krenz

Egon Krenz werd op 18 oktober de derde secretaris-generaal van het Zentralkomitee en daardoor de sterke man van de DDR, na Walter Ulbricht die die functie had van 1949 tot 1971 en Erich Honecker die Egons voorganger was van 1971 tot 1989. Krenz werd geboren in het noordoosten van Duitsland in 1937. Hij is loodgieter van beroep en werd in 1955 lid van de SED en engageerde zich in de jeugdarbeid. In 1964 volgde hij studies sociaalwetenschappen aan een hogeschool in Moskou. In 1973 werd hij lid van het Zentralkomitee. Hij gold als hardliner en is onder meer verantwoordelijk voor de massale vervalsingen van de uitslagen der gemeenteverkiezingen in mei 1989, wat de onmiddellijke aanleiding was tot de opstand van het volk in dat jaar. Wou hij nadien zijn naam en faam oppoetsen? Het was immers opvallend hoe hij van harliner een - schijnbaar? - gematigde werd binnen het Politbüro. Hij is inderdaad diegene, die op 9 oktober 1989 verhinderde dat de veiligheidstroepen het wapen trokken tegen de demonstranten van Leipzig en die openstond voor dialoog. De DDR-burgers stelden dan ook hun hoop op hem, werden echter bedrogen. De 'gematigde' Krenz bleek nog steeds een hardliner te zijn en zag dialoog enkel maar binnen de krijtlijnen van de SED-doctrine.

Op 18 oktober 1989 nam hij de plaats in van Erich Honecker. Het zou slechts een heel korte regeerperiode worden. Na zes weken - in december 1989 - werd immers zowel het Politbüro als het Zentralkomitee voltallig ontslagen en verloor de SED de macht in de DDR. Manfred Gerlach van de liberale blokpartij LDPD nam toen de macht over.

In de jaren negentig stond Krenz terecht voor de vervalsing van de gemeenteverkiezingen in 1989 en voor medeverantwoordelijkheid aan het doden van vluchtelingen aan de Berlijnse Muur. Hij werd tot meerdere jaren gevangenis veroordeeld, kwam in 2003 vervroegd vrij. Hij brengt nu zijn pensioensjaren door aan de Oostzeekust.

Woensdag 18 oktober 1989

Zentralkomitee: ontslag Erich Honecker

Op deze woensdag keken allen in de DDR uit naar de beslissingen van het Zentralkomitee. Eindelijk zouden echte veranderingen mogelijk worden. Tevoren zag het Politbüro zich niet bevoegd tot ingrijpende veranderingen, wachtte op de samenkomst van het Zentralkomitee.

Iets voor 14.30h kwam dan het bericht: Erich Honecker, de sterke man van de DDR, nam ontslag. Dat kwam als een totale verrassing voor haast iedereen. Niemand was immers op de hoogte van de strijd en de dreigmiddelen die tegen hem gebruikt waren tijdens de samenkomst van het Politbüro de dag voordien, zie artikel van 17 oktober. Officieel gaf Honecker zijn gezondheidstoestand als reden. In werkelijkheid werd hij afgezet om op die manier te pogen het vertrouwen van de bevolking te herwinnen. Honecker stond immers voor onbuigzaamheid, stroefheid en miskenning van de burgers.

De betekenis van dit ontslag was niet onbelangrijk voor de toekomst van de Berlijnse Muur. Honecker zag immers die muur als zijn paradepaardje. Hij was de man die de controle daar en aan het IJzeren Gordijn steeds opnieuw verscherpt had. Een van zijn laatste verwezenlijkingen in deze was een automatische bewaking met eveneens automatische uitschakeling van vluchtelingen.

Egon Krenz beloofde "WENDE", maar verspeelde het vertrouwen

Egon Krenz werd de nieuwe sterke man. Dat voorspelde niet veel goeds voor de verzuchtingen van het volk. Hij had tevoren reeds het vertrouwen verloren door zijn schijnbare openheid tot dialoog in te vullen met de vaste wil om de partij-ideologie hoog te houden, door aldus elke dialoog te degenereren tot een monoloog. En dat bevestigde hij in zijn rede voor het Zentralkomitee, welke hij 's avonds herhaalde op de Oost-Duitse televisie. Zijn woorden waren letterlijk:

"Vast staat, dat wij in de voorbije maanden de ontwikkelingen in de samenleving van ons land niet goed ingeschat hebben en dat wij niet tijdig de nodige gevolgen aan die ontwikkelingen gegeven hebben. Daarom wordt door de huidige zitting van het Zentralkomitee een WENDE ingeleid en zullen wij allen het politieke en ideologische offensief terug proberen te winnen [...] Wij zullen de weg vervolgen die de verklaring van het Politbüro op 11 oktober ingeslagen was."

Er zou aldus niets veranderen aan de monoloog-versie van de SED-dialoog. De wending die hij met het woord WENDE beloofde, werd helemaal geen ommezwaai. Achteraf werd dit woord wel beroemd: de hele periode van 9 oktober 1989 tot aan de hereniging van beide Duitslanden noemt men de "WENDE". Egon Krenz is aldus de vader van een begrip in Duitsland, waarvoor hij de juiste invulling niet vond.

Veranderingen: hervormingen in de industrie

De intenties van Krenz bevatten toch een aantal merkwaardige veranderingen. Zo verklaarde hij: "We richten ons aan de arbeiders, de leidende klasse van onze samenleving, om met ons voor een verdere versterking van het socialisme te strijden [...] We erkennen problemen in de industrie en zullen die aanpakken." Daarmee verwees hij naar de zeer marode toestand van de industrie, die onder Erich Honecker gericht was op een verouderde stroeve niet-consumptie-gerichte planeconomie. Om zijn woorden kracht bij te zetten, ontsloeg Egon Krenz meteen de verantwoordelijke voor planeconomie in het land, Günter Mittag. Die man was een enge vertrouweling van Honecker.

Veranderingen: Hervorming van de media

Een van de belangrijkste veranderingen was de versoepeling van het indoctrinatie-doel van de media. Tot dan toe gold de harde onverbiddelijke lijn van de "Agitation". Daartoe bestond een speciaal departement binnen de SED. "Agitation" betekent volledige controle over de media ter verspreding van de ideologie door gerichte en exclusief werkende propaganda ter politieke overtuiging en opvoeding van het volk. Het hoofd van die dienst, Joachim Herrmann, werd ontslagen. Tevens ging Egon Krenz in op de eis van het volk voor meer persvrijheid. Maar tegelijk stelde hij een rem in. Persvrijheid zou slechts mogelijk worden indien de pers zich aan de versterking van het socialisme - lees communisme - houdt. Daartoe voegde hij de woorden "Journalisten moeten verantwoordelijkheid opnemen en zich hoeden voor simpele antwoorden."

Veranderingen: Vrijheid tot reizen

De wel belangrijkste verandering was het plan om de vrijheid tot reizen te versoepelen. Het belang ervan werd enkele weken later duidelijk, omdat dit thema de onmiddellijke aanleiding voor de val van de Berlijnse Muur op 9 november 1989 zou worden. Krenz verkondigde dat het Politbüro had voorgesteld om een wetsvoorstel te laten uitwerken voor reizen naar het buitenland. Het Zentralkomitee steunde dit voorstel. Het zou aan alle DDR-burgers de mogelijkheid bieden om korte reizen naar West-Duitsland te ondernemen. Dat zou werkelijk een revolutie zijn. Tevoren kon geen DDR-burger de Berlijnse Muur of het IJzeren Gordijn passeren, tenzij SED-functionarissen. Het spreekt voor zich, dat het volk enthousiast reageerde. Stel u voor... na 28 jaar zouden eindelijk familieleden die door de Muur gescheiden waren, elkaar kunnen ontmoeten. Dit wetsvoorstel mocht dan ook zo snel mogelijk een echte wet worden...

Besluit: hoop en vertwijfeling ontstonden

De machtswissel schiep aldus hoop op verbeterde economische toestanden, op meer vrijheid in de media en vooral op vrijheid om West-Duitsland te mogen bezoeken. De massademonstraties hadden dan toch iets bereikt, maar twee essentiële eisen van het volk werden niet ingewilligd: vrije meningsuiting en het recht om te emigreren naar het westen, hoewel beide elementen in de grondwet van de DDR waren ingebouwd. Zo verklaarde Egon Krenz in verband met de meningsvrijheid: "Wij bemerken, dat de tegenstanders van ons socialisme versterkt hun voordeel proberen te halen [...] Wij lossen onze problemen zelf op. De vele gesprekken en eisen en protesten van de DDR-burgers noodzaken ons ertoe om Bonn en de van-daaruit-gedirigeerde media op te vorderen zich niet meer in de binnenlandse aangelegenheden van de DDR te mengen. Dit betreft de absurde pogingen om onze partij voor te schrijven hoe een dialoog moet gevoerd worden." Daarmee stelde hij paal en perk aan vrije meningsuiting.
Het recht tot emigratie naar het westen keurde hij met volgende woorden af: "Meer dan honderduizenden, waaronder niet weinig jongeren, hebben ons land verlaten [...] Hun stap voelen we als een grote aderlating. Ieder van ons kent de tranen van achtergelaten moeders en vaders. We hebben daardoor veel menselijk, politiek en economisch verlies geleden. Niet weinigen onder hen hebben voor de camera van westelijke televisiestations de waardigheid en trots van hun ouders, vrienden en collega's geschaad [...] Hier is vooral een dankwoord op zijn plaats aan allen die zonder aarzelen en in de interesse van de samenleving bijkomende lasten op zich genomen hebben."

Het protest van het volk zou dan ook niet luwen en ook in West-Duitsland reageerde men met argusogen. West-Duits kanselier Helmut Kohl riep Egon Krenz op tot ware hervormingen.

Volledige tekst afscheidsrede Erich Honecker
Volledige tekst rede Egon Krenz
Video song "Mein Zuhaus" van Wolfgang Petry over de gevolgen van het IJzeren Gordijn en de Berlijnse Muur, volg vooral het tweede deel van de song.

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

15:29 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, bdr, sed |  Facebook |

17-10-09

17.10.89: SED-leiding op de helling

honecker Laatste maand van de Berlijnse Muur

Dinsdag 17 oktober 1989: Politbüro stelt ontslag Honecker voor

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: dinsdag 17 oktober 1989: De druk op het Politbüro dwingt de leden ervan om maatregelen te nemen. Het ontslag van Erich Honecker hangt in de lucht.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Erich Honecker en de Berlijnse Muur

Erich Honecker was de sterke man van de DDR van 1971 tot en met 17 oktober 1989. De donkerste zijde van zijn politieke carrière is de organisatie van de Berlijnse Muur.

Hij werd geboren in 1912 in het Saarland, een kleine regio en huidige Duitse deelstaat die gelegen is aan de Franse en Luxemburgse grens. In het jaar van zijn geboorte hoorde het Saarland bij het Pruisische rijk. Na de Eerste Wereldoorlog verloor Pruisen dit gedeelte echter. Het hele Saarland werd onder voogdij van de Volkerenbond gesteld. Honecker groeide dan ook op in een soort niemandsland. Als tienjarige trad hij toe tot de lokale communistische jeugd en werkte zich na een aantal jaren op als een voorman.

Zijn politieke loopbaan begon in 1930 na een opleiding die hij volgde aan de internationale Lenin-school in Moskou. Hij werd een belangrijke figuur in de communistische partij in het Saarland, dat echter in 1935 terug in het Duitse rijk ingelijfd werd. Toen was Hitler reeds aan de macht, de man die o.a. het communisme als staatsvijandig proclameerde. Honecker moest daardoor ondergronds werken, vluchtte naar Parijs en kwam enkele maanden later clandestien via relaties in Berlijn terecht. Daar werd hij aangehouden en verbleef in gevangenissen en tuchthuizen tot het einde van Hitlers rijk in 1945.

Na de oprichting van de DDR kreeg hij snel hoge functies en werd lid van het Zentralkomitee. In die hoedanigheid zette hij zich in voor de organisatie van de Berlijnse Muur die in 1961 gebouwd werd. Hij werkte alle veiligheidsmaatregelen ervan uit met inbegrip van het bevel tot doding der vluchtelingen.

In 1971 volgde hij Walter Ulbricht op als sterkste man van de DDR. Tijdens deze loopbaan werkte hij de beveiliging van de Berlijnse Muur verder uit. Daarin ging hij o.a. zover, dat grenssoldaten die een vluchteling doodden, een ereonderscheiding werden toegekend. Hij heeft ook de Stasi, de staatsveiligheidsdienst, verder uitgebouwd. Geen burger die afweek van de DDR-doctrine ontsnapte nog aan het oog ervan. Voor het overige was zijn regeerperiode desastreus voor de economie van de DDR. Hij bleef immers steken in de starre planeconomie van het stalinisme en deed weinig of niets om de industrie te moderniseren.

Na zijn afzetting op 18 oktober 1989 doolde hij een tijd rond in de DDR en in Moskou. Na de hereniging van beide Duitslanden werd hij in het begin van de jaren negentig vervolgd wegens moordbevelen tegen vluchtelingen. Door zijn wankele gezondheid kon hij echter aan een veroordeling ontsnappen, vluchtte naar Chili en stierf er in 1994.

Dinsdag 17 oktober 1989

Druk op Politbüro wordt onhoudbaar

De betogingen van maandag 16 oktober met vooral de uitzonderlijk grote betoging in Leipzig waren de zoveelste mokerslag op de SED-leiding. De vreedzame revolutie ervan overrompelde het Politbüro letterlijk. De Oost-Duitse televisiezender kon niet meer optornen tegen de West-Duitse berichtgeving die elke DDR-burger ontvangen kon. Op dinsdag 17 oktober plooide 'Aktuelle Kamera', die Oost-Duitse zender, zich dan ook en berichtte niet alleen over de maandagdemonstratie van Leipzig, maar vermelde zelfs dat de liberale blokpartij LDPD oproept tot snelle veranderingen in zowel de samenleving als in de economie van het land.

Dat de situatie onhoudbaar werd, bleek ook uit enkele markante stellingnames van studenten en van arbeiders. In de Humboldt-universiteit van Berlijn sprak een samenkomst van 4.000 studenten zich uit voor de oprichting van een studentenbond los van de SED-structuren. En in een groot bedrijf in Teltow erkenden de werknemers de officiële staatsvakbond niet meer en richtten een eigen vakbond op.

Samenkomst Politbüro: vraag naar ontslag Honecker

Op deze dinsdag 17 oktober moest het Politbüro samenkomen om de vergadering van het Zentralkomitee van 18 oktober voor te bereiden. Dat comitée kwam in de laatste onrustige periode echter wel meer samen en had de bevoegdheid veranderingen door te voeren, zie het artikel van 16 oktober.
Op 17 oktober werd het een heel bijzondere samenkomst van het Politbüro. Wat er zich precies afspeelde, kwam op die dinsdag niet in de openbaarheid. Pas veel later werd bekend dat meerdere leden ervan de starre houding van Erich Honecker verantwoordelijk hielden voor de onrust die in het land heerste. Zelfs de hardliner Kurt Hager had zich op die vergadering voor een topwissel uitgesproken. Uiteindelijk zou Erich Mielke, hoofd van de Stasi, Honecker onder druk gezet hebben met het dreigement om bezwarende documenten over hem openbaar te maken.

De toon voor het Zentralkomitee op 18 oktober was aldus gezet. Beslissingen zouden daar vallen...

Video Song "Wir sind das Volk" van Duits zanger Kai Niemann

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

11:53 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, bdr, sed |  Facebook |

16-10-09

16.10.89: 1ste van 3 belangrijke dagen

staat Laatste maand van de Berlijnse Muur

Maandag 16 oktober 1989: De druk van het volk

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: maandag 16 oktober 1989: het volk verhoogt de druk op de SED in het vooruitzicht van een nakende samenkomst van het machtsorgaan Zentralkomitee.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

De machtsstructuur van de SED

In de DDR had slechts één partij de macht: de SED. Het hoogste machtsorgaan in de staat was dan ook de Parteitag van de SED, een vijfjaarlijkse samenkomst van honderde uitgekozen partijleden en uitgenodigde vertegenwoordigers van 'socialistische broederstaten'. Tot die deelnemende partijleden behoorden niet alleen partijfunctionarissen maar ook eenvoudige leden zoals bijvoorbeeld ook 'voorbeeldige arbeiders'. Stel u maar even de 'fierheid' voor van een familievader die als uitzonderlijk verdienstelijk loodgieter de onderscheiding bekomen heeft om lid van de Parteitag te zijn. Het orgaan kan beschouwd worden als de absolute hoogmis van het communisme der SED. Gedurende enkele dagen werden richtinggevende toespraken gehouden. De inhoud ervan werd jarenlang voorbereid door commissies uit het Politbüro, en bepaalde voor de eerstkomende jaren het communistische beeld van de staat. Het legde eveneens de grondwet van de DDR vast.

Direct onder de Parteitag stond het Zentralkomitee. Dit was het hoogste beleidsorgaan tussen de Parteitage in. Het bestond uit 165 partijbonzen. Aan het hoofd ervan stond de secretaris-generaal. Hij was de hoogstgeplaatste in het land. Dit was in 1989 en de jaren daarvoor Erich Honecker. Dit orgaan legde het algemene beleid van de DDR vast en kwam tweemaal in het jaar samen,hoewel het in crisistijden zoals 1989 meer dan tweemaal in het jaar vergaderde. Hier konden hervormingen of wijzigingen aan het staatsbeleid beslist worden, weliswaar binnen het kader van de besluiten der vijfjaarlijkse Parteitag.

Tussen de samenkomsten van het Zentralkomitee lag de eigenlijke macht bij het Politbüro. Dit orgaan regelde het dagelijkse praktische beleid en voerde de directieven van het Zentralkomitee en uiteraard van de Parteitag uit. Het bestond uit 15 tot 25 gezagdragers met aan het hoofd dezelfde secretaris-generaal van het Zentralkomitee.

Onder het Politbüro stonden de ministers en de Volkskanmmer. De ministers vormden de uitvoerende macht van de staat, aldus gedirigeerd door de SED. De Volkskammer was het parlement van de staat en in theorie het hoogste staatsorgaan, in de praktijk helemaal onderaan de ladder der SED-macht. Zij had in werkelijkheid geen enkele macht. Het was een praatbarak waar naast de SED-volksvertegenwoordigers ook vertegenwoordigers van de blokpartijen, zie het artikel over 12 oktober, aanwezig waren. De Volkskammer kon beschouwd worden als een schijn-democratisch orgaan om een analogie te scheppen met Westerse parlementen.

Maandag 16 oktober 1989

Belang van die dag

Deze dag en de daaropvolgende dinsdag en woensdag zouden voor het land zeer belangrijk worden. Op woensdag 18 oktober kwam immers het halfjaarlijkse Zentralkomitee voor de tweede keer in 1989 samen. Zoals hierboven vermeld, werd in dat orgaan het algemene beleid van de staat vastgelegd. Hervormingen, wijzigingen in de koers van de SED-lijn - dat betekent wijzigingen die het fundament van het DDR-communisme niet aantastten, wat immers de bevoegdheid van de Parteitag was - konden alleen maar in het Zentralkomitee plaastgrijpen. Tot die hervormingen konden bijvoorbeeld behoren: de samenstelling van het Politbüro, invoering van glasnost en perestrojaka, wijzigingen aan de vrije meningsuiting van het volk, aan de beperkingen van persvrijheid, aan de regeling voor reizen naar het westen, enzomeer. Wordt het u al duidelijk, dat de roep van het volk uit de massademonstratie van Leipzig 09.10.89 in de voorbije week onmogelijk voldaan kon worden, gezien het Zentralkomitee pas op 18 oktober zou samenkomen? Wordt het eveneens duidelijk dat het Politbüro in de voorbije dagen slechts bereid was tot een dialoog die conform bleef aan de strekkingen van het voorgaande Zentralkomitee eerder in dat jaar, waar van glasnost, perestrojka, meningsvrijheid enzomeer geen sprake was? Wordt het duidelijk, dat de ommekeer in de SED op de dag na de massademonstratie van Leipzig slechts een rookgordijn was, een schijn van toegeving aan het volk, een ommekeer die alleen maar een intensivering was van de indoctrinatie via schijndialogen binnen het kader van de besluiten van het reeds lang tevoren gehouden Zentralkomitee? Hoe stroef alle besluiten in die DDR verliepen!

Op maandag 16 oktober leefde dan ook meer dan ooit tevoren de hoop dat eindelijk echte openheid en hervorming voor de deur stonden. Op die dag kon het volk een laatste druk uitoefenen om hervormingen af te dwingen.

De druk van het volk

Het volk organiseerde op die maandag en ook op de dag voordien grote manifestaties zoals 20.000 demonstranten in Halle, 10.000 in Dresden en evenveel in Magdeburg, 3000 in Berlijn. En dan het hoogtepunt: een nieuwe maandagdemonstratie in Leipzig. In plaats van alleen maar in de Nikolaikirche werd nu om 17h in vijf kerken een vredesgebed gehouden. Vanaf die kerken trokken dan om 17.30h de demonstranten doorheen de stad. Het werden geen 70.000 zoals op de fameuze 9de oktober. Neen... het werden 120.000 betogers. De starheid van het Politbüro, de monoloog-gerichte dialoog en de schijn-openheid van de SED lagen daar uiteraard aan de basis. De stad weergalmde hun eisen: "Wir sind das Volk", "Gorbi, Gorbi", "Völker hört die Signale!", "Pressefreiheit", "Freie Wahl". Haast alle burgerbewegingen hadden zich achter de demonstratie gezet. Het werd een herhaling van 09.10.89, maar dan in het kwadraat. De veiligheidsdiensten kwamen zoals vorige maandag niet tussen. Voor het eerst op maandagdemonstraties droegen een aantal betogers doeken met het opschrift "Junge Leute an die macht!". Dat was een onverbloemde eis tot ontslag van het Politbüro...

Bovendien namen vele forums een hernieuwd standpunt in als drukmiddel op de komende samenkomst van het Politbüro op dinsdag en van het Zentralkomitee op woensdag. Onder hen was de schrijversbond van de DDR zeer opvallend. Hij eiste openheid, 'revolutionaire' hervormingen en de niet-criminalisering van de vrije mening. Even opmerkelijk was de eis van 'Genossen' in een electro-bedrijf in Berlijn die opriepen tot zelfkritiek vanwege de leden van het Zentralkomitee. Dat was een gedurfde eis! Onder de blokpartijen had zich de liberale LDPD van Manfred Gerlach reeds in de loop van de voorbije week voorzichtig losgewerkt van de SED-controle. Vandaag maandag volgde de Oost-Duitse CDU. Als zusterpartij van de West-Duitse CDU vertegenwoordigde zij de conservatieve kapitalisten in de DDR. Dezen echter moesten zich plooien naar de macht van de SED. Vandaar dat hun verklaring van maandag 16 oktober erg 'gekleurd' klinkt en menig lezer het voorhoofd zou doen fronsen: "De CDU blijft het socialisme trouw en blijft zich inzetten tegen imperialistische tendensen. Nochtans is het nodig om de signalen van de bevolking te horen." Na ja... blokpartijen!

De reactie van de SED

En hoe reageerden de leden van het Politbüro en van de SED op deze demonstratieve maandag? Wel, vooreerst is er het vernietigende rapport van de staatsveiligheid, de Stasi. Lees daartoe de link hieronder. Overigens reageerden de SED-bonzen haast niet, behalve het opmerkelijke feit dat de maandagdemonstratie voor het eerst op de journaals van de officiële radio- en televisiezenders werd vermeld, alhoewel slechts terloops. Dat was al een een hele stap daar, waar de maandagdemonstratie van 9 oktober slechts 's anderendaags en slechts in de krant kort vermeld was. Niets wees - op het eerste zicht - op disharmonie binnen het Politbüro. De leden ervan hielden zich de hele dag bezig met de voortzetting van hun schijndialoog in de bedrijven. Maar hoe reageerden zij achter de schermen? Werd hen de druk van het volk onhoudbaar? Zouden zij hun stelling tegenover openheid en hervormingen in vraag stellen op de samenkomst van dinsdag in voorbereiding op het Zentralkomitee van woensdag? Enige aanwijzingen lieten vermoeden dat de strijd tussen hardliners en gematigden heropgeflakkerd was. Enerzijds was er die ongewone mededeling van de maandagdemonstratie tijdens het televisiejournaal van hun zender, anderzijds erkende Harry Tisch, Politbüro-lid en voorzitter van de officiële vakbond der DDR, voor het eerst dat 'het land in verandering' was. Merkwaardige uitspraak van een hardliner... En het toppunt van de dag: dertien van de vijftien Bezirk-secretarissen - dat zijn de hoofden van de laten-we-zeggen provincies van het land - eisten openlijk het ontslag van Erich Honecker en het hele Politbüro! Ja, er hing spanning in de lucht.

Vluchtelingen

Ondertussen hadden de meer dan 1200 vluchtelingen in de West-Duitse ambassade van Warschau eindelijk toelating om uit te reizen. Pittig detail: De DDR waste haar handen in onschuld door hen allen het staatsburgerschap te onttrekken.

Video ZDF Heute-journaal 16.10.89 in het raam van 'Countdown Mauerfall'
Verslag Stasi 16.10.89
Video Song "Wir sind das Volk" van de punkrockgroep Die Toten Hosen

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

15:01 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (1) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

15-10-09

15.10.89: Vluchten is de boodschap

muur Laatste maand van de Berlijnse Muur

Zondag 15 oktober 1989: Toenemende vluchtelingenstroom

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: zondag 15 oktober 1989: Het begin van de herfstvakantie in de DDR zorgt voor spectaculaire toename van het aantal vluchtelingen.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

IJzeren Gordijn en Berlijnse Muur

Sinds Hongarije in de zomer 1989 het Ijzeren Gordijn deels opengesteld had, vluchtten tienduizende DDR-inwoners naar de BRD. Half oktober 1989 waren reeds meer dan 130.000 vluchtelingen in West-Duitsland geregistreerd. Enkele duizenden ervan waren afkomstig uit de West-Duitse ambassade van Praag.

Voor die zomer was vluchten uit de DDR zo goed als onmogelijk. Daarvoor was de 'Innerdeutsche Grenze' verantwoordelijk. Die grens wordt algemeen het IJzeren Gordijn genoemd, met inbegrip van de Berlijnse Muur. Het IJzeren Gordijn scheidde de kapitalistische en de communistische wereld van elkaar en betekende een gevangenismuur voor Oost-Europeanen. Hij liep van de Oostzee doorheen Duitsland tot aan Joegoslavië. Die grens was sinds 1952 gesloten. Twee jaar later werd de hele lengte, 1378 km alleen al in Duitsland, aan de Oost-Europese voorzien van prikkeldraad, een 10 m brede doodsstrook, een 500 m brede beveiligde zone en een 10 km brede verbodszone. Sinds 1961 werd een dubbele prikkeldraadversperring aangelegd, betonconstructies daar waar dorpen al te dicht bij de grens lagen, en mijnenvelden in de doodsstrook. Goed 30.000 grenssoldaten voerden de bewaking uit.

Berlijn, dat midden in de DDR lag, was sinds 1945 verdeeld in vier sectoren, waarvan een vrij groot deel bezet was door de Sowjets. Dat deel werd Oost-Berlijn en hoofdstad van de DDR. De rest werd West-Berlijn, een enclave van de westerse wereld. Tot 1961 was de grens tussen beide Berlijns niet hermetisch afgesloten. Daardoor was het aantal vluchtelingen naar het Westen tot dan zeer groot. In augustus 1961 werd echter de Berlijnse Muur opgetrokken ondermeer ter voorkoming van een leegloop. Die muur was 168 km lang, geheel rondom West-Berlijn, en bestond aan de Oost-Duitse zijde uit een prikkeldraadversperring, een braakliggende zone en een betonnen Muur tegen het West-Berlijnse grondgebied. In verhouding tot het IJzeren Gordijn was de bewaking er veel intensiever. Daarom werden nergens aan de Berlijnse Muur mijnenvelden ingericht. Het ontbreken van die mijnenvelden was een van de grootste geheimen. Haast iedereen was van het bestaan ervan overtuigd; de DDR-grenssoldaten verspreidden die leugen echter ter afschrikking.

Van de ongeveer 17 miljoen DDR-burgers zijn 2 tot 3 miljoen gevlucht tussen 1949 en november 1989. Een groot deel vluchtte vooraleer het IJzeren Gordijn gesloten werd in 1952-1954 en vooraleer de Berlijnse Muur werd opgericht in 1961. Nadien slaagden slechts enkele duizenden erin te vluchten, tot de zomer 1989. Dat waren dan steeds enkelingen of zeer kleine groepjes. Een uitzondering daarop was een groep van 53 dorpelingen uit Böseckendorf op 2 oktober 1961. Dat dorp lag knal aan het IJzeren Gordijn in Thüringen. De SED had beslist dat de 'onbetrouwbaren' ervan gedeporteerd moesten worden. Nog voor de uitvoering kozen ze echter gezamelijk het hazepad.
Sinds de zomer 1989 vluchtten dan zoals hierboven aangegeven alweer honderduizenden.

In totaal werden bijna 900 vluchtelingen gedood door kogels, of aan het Ijzeren Gordijn door mijnen. Daarvan stierven 130 tot 200 aan de Berlijnse Muur, waaronder met zekerheid 13 kinderen. Juiste cijfers van het totaal aantal doden zijn onbekend. Het laatste slachtoffer van kogels viel aan de Berlijnse Muur in het begin van februari 1989. Het laatste dodelijk slachtoffer viel op 8 maart 1989. Hij stierf niet door kogels, maar verongelukte met de luchtballon waarmee hij probeerde te vluchten.

Op te merken valt, dat in tegenstelling tot de bijna 3 miljoen Oost-Duitse vluchtelingen in totaal 200.000 West-duitsers verhuisden naar de DDR tussen 1949 en 1989. Hier ging het in hoofdzaak om personen die beroepshalve verhuisden of zich wilden verenigen met hun familie in de DDR. Een markant voorbeeld is huidig kanselier Angela Merkel. Zij werd in Hamburg geboren. In hetzelfde jaar 1954 trokken haar ouders met hun kinderen naar de DDR. Haar vader was dominee en was aangesteld om in de DDR het protestantisme recht te houden...

Zondag 15 oktober 1989

Op deze zondag was de herfstvakantie in de DDR begonnen. Dat vertolkte zich in een aanzienlijke toename van het aantal vluchtelingen. In de West-Duitse ambassade van Warschau steeg het aantal DDR-burgers van 950 tot 1300. Zij pakten er letterlijk samen. Reden voor die opvallende toename was het bekendworden, dat vluchtelingen op maandag 16 oktober een vrijbrief zouden bekomen om vanuit de ambassade naar de BRD te kunnen reizen. Er was tussen de West-Duitse, Oost-Duitse en Poolse autoriteiten overeengekomen dat zij per vliegtuig of per boot zouden konden vertrekken. De gesprekken daartoe waren zeer moeizaam verlopen. Een van de struikelblokken was de Oder-Neiße-grens tussen Polen en de DDR. Oost-Duitsland had reeds lang tevoren een overeenkomst met Polen ter erkenning van die grens gesloten. Maar door de in 1989 toenemende mogelijkheid dat de DDR zou kunnen ophouden te bestaan en wel eens zou herenigen met de BRD - wat de West-Duitse regering niet voor onmogelijk hield - eiste Polen een garantie ter erkenning van die grens vanwege de regering in Bonn. West-Duits kanselier Helmut Kohl gaf die dan ook op zondag 15 oktober.

Hele families reisden vanuit de DDR naaar Warschau, officieel met een visum om in Polen op vakantie te gaan. De Polen zelf profiteerden van die vluchtelingenstroom. De vluchtelingen verkochten immers hun auto in Warschau en de Polen maakten daarvan een bloeiende handel. In dit weekeinde vluchtten ook tot 3000 DDR-burgers met hele families naar Hongarije, officieel eveneens met een reisvisum. Daar konden ze ongestoord het IJzeren Gordijn overtrekken en werden dan vanuit Oostenrijk doorgesluisd naar de BRD.

In de DDR voerde de SED haar intense 'dialoog' verder. Voor de derde dag op rij ging het daarbij alweer eerder om een monoloog. De protesten van de burgers namen toe. Zo werd in een kerk in Oost-Berlijn een concert gegeven van de bekendste DDR-rockgroepen, gevolgd door een manifestatie van enkele duizenden. Hoofdaccent was hier de weerstand tegen de DDR-repressie. In Plauen kwamen twintigduizend betogers op straat met de eis voor meningsvrijheid. Dat waren dubbel zoveel demonstranten als vorige zondag, en beloofde voor de nakende maandagdemonstratie in Leipzig. De SED vergaderde op zondag om de veiligheidsdiensten te organiseren in het vooruitzicht van die gevreesde manifestatie.

In dit weekeinde werden ook meerdere nieuwe burgerbewegingen opgericht. Een opvallend forum ervan was een beweging van acteurs uit het Deutsches Theater in Oost-Berlijn. Zij kondigden een betoging voor persvrijheid aan op 4 november 1989. Dat zou de grootste betoging ooit in de DDR worden...

Video ZDF Heute-journaal 15.10.89 in het raam van 'Countdown Mauerfall'
Video Song "Wir sind das Volk" van JAX naar aanleding 20ste verjaardag Val Berlijnse Muur

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

12:53 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, bdr, seed |  Facebook |

14-10-09

14.10.89: gespannen rust in het weekeinde

DDR Laatste maand van de Berlijnse Muur

Zaterdag 14 oktober 1989: SED-dialoog en het probleem vluchtelingen

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: zaterdag 14 oktober 1989: SED zet haar 'dialoog' verder. In West-Duitsland zorgt de vluchtelingentoestroom voor opvangproblemen.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

De macht van televisie

Met het opkomen van de televisie in de jaren vijftig ontstond een ideaal propagandamiddel voor zowel de communistische DDR als de kapitalistische BRD. Vooral die laatste benutte dit medium om de inwoners van Oost-Duitsland te informeren over de bewegingen in het volk voor meningsvrijheid, en om de inwoners ervan te laten zien hoe het westen op het vlak van economie, consumptie en samenleving verder ontwikkeld was dan het oosten. Dat alles tot grote ergernis van de SED.

Iedereen in de DDR kon West-Duitse zenders vrij ontvangen. Stoorzenders vanwege de SED ontbraken of werkten slechts heel plaatselijk of zeer mank. Had de DDR de nodige technologie niet? Het was dan ook voor de SED zinloos om het bekijken van West-Duitse uitzendingen te verbieden; de controle erop zou al te omvangrijk zijn, zou de taken van de geheime Stasi overbelasten. Alleen partijfunctionarissen, ordediensten en besturen kregen een absuluut verbod.

Vooral ARD, ZDF en enkele commerciële zenders straalden hun beelden over de DDR. Daartoe werden monstermasten geïnstalleerd langsheen het IJzeren Gordijn. Alleen de meest noordoostelijke delen van de DDR konden de zenders moeilijk tot niet ontvangen. In West-Berlijn zorgde een speciaal mediainstituut voor uitzendingen, het RIAS. Hun beelden waren meestal probleemloos te ontvangen in Oost-Berlijn, tenzij vanwege de DDR weer eens een schamele poging ondernomen werd om stoorzenders te activeren.

In de maand oktober 1989 legden de West-Duitse zenders een sterk accent op berichtgeving voor de Oost-Duitsers. Dat had tot gevolg dat de West-Duitse nieuwsuitzendingen vaak meer dan de helft van hun tijd besteedden aan berichtgeving voor Oost-Duitsers. Deze zenders waren voor DDR-burgers immers de enige bron van informatie over het verloop van demonstraties, over de stappen en het beleid van burgerbewegingen, en over het verloop van de exodus uit de DDR. Op 9 november zouden de West-Duitse zenders bijdragen tot de stormloop op de Berlijnse Muur. De Oost-Duitse televisie gaf enkel informatie die gedicteerd werd door de SED. Zij zweeg in alle talen over demonstraties of over vluchtelingen. Dat alles kwam als volgt over: Stel dat de ARD een sinaasappel toonde en elke toeschouwer liet zien dat die oranje was. Tegelijk voert de Oost-Duitse zender een betoog op, dat sinaasappels zwart zijn zonder echter een sinaasappel te tonen. Voor een zappende Oost-Duitser zal dit wel ronduit belachelijk overgekomen hebben!

Zaterdag 14 oktober 1989

Het weekeinde van 14-15 oktober 1989 was begonnen zoals de week eindigde: De SED-organen zetten voor de tweede dag op rij hun intens 'dialoog' met arbeiders op bedrijven en met sommige burgersamenkomsten voort, getrouw aan hun belofte na de massademonstratie in Leipzig om meer glasnost te tonen. En precies zoals op de dag voordien bestond die 'glasnost' uit het dicteren, het becommentariëren en het benadrukken van het SED-gedachtengoed. Hier en daar werden pseudo-vernieuwingen voorgesteld: "cosmetische verbeteringen", noemde Kurt Hager het. Uiteraard werd daarbij discreet gezwegen over de vluchtelingenstroom, over demonstraties en over burgerforums. Die laatsten kregen in de Oost-Duitse pers nog maar eens te horen dat zij staatsvijandig waren. Ach ja, de SED had een middeltje gevonden om het volk te paaien: Op die zaterdag verschenen in de 'Neues Deutschland' en andere partijgetrouwe kranten een aantal kritische brieven, op dezelfde of aanpalende pagina gevolgd door een partijgetrouw commentaar.

Kan u zich dan ook voorstellen, dat velen in de DDR op nieuwe demonstraties uit waren? De komende maandagdemonstratie in Leipzig zou de dimensies van de massademonstratie op 9 oktober wel eens flink kunnen overtreffen. Burgerforums als 'Demokratischer Aufbruch' en 'Neues Forum' kwamen op die zaterdag bijeen en hernieuwden hun strategie voor de komende dagen. Eenvoudig hadden zij het daarbij niet. Die vergaderingen gebeurden vrij clandestien want de Stasi vervolgde hen als illegale organisaties. Zo had Erich Honecker het immers op de dag voordien geformuleerd. Ondanks die tegenwerking kende ondermeer het 'Neues Forum' groot succes bij de burgers. Het telde toen reeds 25.000 leden, wat enorm veel was voor een 'illegale' organisatie. Op die dag publiceerde de SPD-DDR een oproep aan alle burgers om lokale kernen op te richten ter versteviging van de sociaal-democratische gedachte. Die SPD van de DDR was tot dan toe de enige politieke partij die in deze woelige periode ontstond. Ze was opgericht op 7 oktober 1989 en zou zeer belangrijk worden in de periode na de val van de Muur. De stichters ervan hadden ware moed, want nog meer dan burgerforums was een politieke partij de staatsvijand nummer 1 in de DDR. Alleen de SED-getrouwe blokpartijen - zie vorige artikels op deze blog - werden er geduld.

Ondertussen vluchtten nog dagelijks honderden DDR-burgers naar de West-Duitse ambassade in Warschau, naar deze in Praag en naar Hongarije waar het IJzeren Gordijn geopend was. Dat bezorgde de West-Duitse BRD grote opvangproblemen. In de talrijke opvangcentra in alle West-Duitse deelstaten kon men nauwelijks deze stroom aan. In Passau bijvoorbeeld, een van de opvangcentra in het oosten van Bayern, telde men op die zaterdag reeds de 50.000ste vluchteling. Overal in de BRD werden de vluchtelingen geïntegreerd in 1001 gemeentes. Deze hele organisatie kostte de BRD honderden miljoenen Marken.

In Warschau stelde zich een ernstig probleem met de vluchtelingen. Op de West-Duitse ambassade kampeerden op 14 oktober reeds 950 DDR-burgers. Deze kregen echter geen papieren om naar het westen uit te reizen. Een intens diplomatiek verkeer tussen West-Duitse, Oost-Duitse en Poolse politici zorgde ervoor dat zij uiteindelijk in de komende week zouden kunnen vertrekken. Het oponthoud was voornamelijk te wijten aan de weigering van de DDR om nog treinen met vluchtelingen over DDR-bodem toe te laten, zoals dit in de voorbije weken het geval was met vluchtelingen uit Praag. Dergelijk treinen werkten immers volgens de SED negatief op de bevolking. Daarmee verwees zij natuurlijk naar de betogingen in Plauen op 8 oktober waarbij gescandeerd was: "Das Vogtland grüßt den Zug der Freiheit".

Oproep SPD-DDR op 14.10.89 voor uitbreiding van de partij

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

15:25 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, spd, sed, brd |  Facebook |

13-10-09

13.10.89: Het bedrog van de SED

tisch Laatste maand van de Berlijnse Muur

Vrijdag 13 oktober 1989: zwarte vrijdag

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: vrijdag 13 oktober 1989: SED vult 'dialoog' eigenzinnig in.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

FDGB, de vakbond in de DDR

Op 13 oktober 1989 speelde de FDGB, De Vrije Duitse Vakbond, een belangrijke rol in de gepropageerde informatie naar de Oost-Duitse burgers toe. Wat was die FDGB? In de Russische bezettingszone na het einde van de Tweede Wereldoorlog werd het totalitaire communisme aan de inwoners opgedrongen. Om hun vertrouwen te winnen werden echter, zoals in het artikel over 12 oktober 1989 weergegeven, politieke schijnpartijen toegelaten. Dat waren de blokpartijen. Maar bij die schijn bleef het niet. Naar analogie aan de verhoudingen tussen werknemers en werkgevers in het westen werden vakbonden toegelaten. Maar die werden ondergeschikt aan een overkoepelende vakbond, de FDGB. In de DDR moesten alle vakbonden zich gedragen naar de directieven van die laatste. De leiding ervan bestond uit ideologen. Hoezeer die overkoepelende vakbond een verlengde arm van de SED was, bleek uit de opgave ervan. Een normale vakbond waar ook ter wereld staat in voor de verdediging van de werknemersbelangen bij de werkgever. Maar... in een totalitair communistische bestel bestaan vanuit de eigene ideologie geen tegenstellingen tussen arbeiders en bedrijfsoversten. Als gevolg daarvan had de FDGB de volgende twee opgaven: het verspreiden en verankeren van de SED-ideologie en het informeren over de planning van een bedrijf! In de praktijk hield zij zich naast haar indoctrinatiefunctie bezig met 'caritatieve' taken zoals de organisatie van de cantineverzorging, het bezoek aan zieke 'Genossen', de uitreiking van erkenningen voor verdiensten en de organisatie van vakantiereizen. De FDGB was de grootste vakbond ter wereld met meer dan 9 miljoen leden. Haar voorzitter Harry Tisch was een orthodox marxistisch lid van het Politbüro, en tussen haakjes verantwoordelijk voor heel wat bevelen tot doding van vluchtelingen aan de Berlijnse Muur en het IJzeren Gordijn. In 1995 stond hij daarvoor terecht.

Vrijdag 13 oktober 1989, de SED-invulling van het begrip dialoog

In de voorbije dagen had een nieuwe wind doorheen de SED gewaaid naar aanleiding van de massademonstratie in Leipzig. Zoals in vorige artikels weergegeven, was het Politbüro eindelijk bereid tot dialoog. Uit verklaringen ervan was af te leiden, dat de SED-leding inderdaad bereid zou zijn in discussie te komen met de burgerbewegingen. Zo werd bekend gegeven, dat het "Neues Forum" weldra zou erkend worden. Het enige punt voor wantrouwen in deze was zoals aangegeven in het artikel van 12 oktober de terloopse opmerking van Kurt Hager, dat er binnen de bestaande structuren van de DDR reeds ruime informatie- en dialoogmogelijkheden bestonden. En ja, op 13 oktober bleek dat dit helemaal niet terloops gezegd was, maar wel de beklemtoning van het essentiële was.

In de late voormiddag van 13 oktober namelijk werden de voorzitters van de blokpartijen bij staatsleider Erich Honecker uitgenodigd. Daar werd hen de tekst van de verklaring 11.10.89 van het Politbüro ter dialoog overhandigd. Enkele kernpunten eruit: "Het socialisme is het enige perspectief voor allen", "Vluchtelingen hebben de geborgenheid en de zekerheid van onze socialistische staat verlaten en hun kinderen in gevaar gebracht. De oorzaken ervan zullen onderzocht worden", "We zullen niet toelaten dat imperialistische beïnvloedingen de macht van arbeiders en boeren alsook de waarden, idealen en verworvenheden van het socialisme aantasten", "Wie onverantwoordelijk orde en rust verstoort, moet zich vragen stellen wie hij dienen wil en bewust worden dat hij de eigen kinderen en bekenden in gevaar brengt", "Wij zullen ons strategisch concept van continuïteit en voortdurende hernieuwing behandelen. Deze berusten echter op de duizende discussies die in alle organen der SED gevoerd zijn", "We zijn bereid tot dialoog, maar het moet daarbij klaar en duidelijk zijn, dat we geen voorstellen vanuit demonstraties aanvaarden, demonstraties die enkel de bedoeling hebben mensen te misleiden en de fundamenten van onze staat te veranderen". Zie de volledige tekst ervan in een link hieronder.

Daarmee bleek meteen, dat in de voorbije dagen een schijn van vernieuwing was opgehangen, een rookgordij, Meteen werd duidelijk dat de hevige strijd in het Politbürö tussen hardliners en dialoogbereidwilligen helemaal niet in het voordeel van die laatsten verlopen was, zoals het leek. De oude methode van bedrog door het scheppen van een schijnhoop was alweer het beproefde wapen van de onverbiddelijke stalinisten.

Moet men dan toch geloof schenken aan 'vrijdag de dertiende'? Op die dag startten alle organen van de SED een massale 'dialoog', lees een geïntensiveerde informatie en indoctrinatie van de ideologie. Geen enkele toenadering tot de demonstranten, noch tot de vluchtelingen. Naast de 'mededelende' dialoog met de voorzitters van de blokpartijen, publiceerde de vakbond FDGB een ruim artikel in haar dagblad "Tribüne" met verheerlijking van het DDR-socialisme. Reformen werden er voorgespiegeld als een hernieuwing, een herbronning in de 'duizendmaal bediscussieerde' waarden, idealen en verworvenheden. In enkele bedrijven werden op die dag door de FDGB 'dialoog'-zittingen gehouden. De vakbond was aldus het spreekkoor van de SED.

Tevens liet Erich Honecker weten, dat de invloedrijke burgerbeweging "Neues Forum" als staatsvijandig wordt bestempeld en haar activiteiten illegaal zijn. "Een dialoog met hen is contra-socialistisch".

Reacties bleven niet uit. Vooreerst ontstond een wantrouwen tegenover de zogenaamde dialoogbereiden in het Politbüro. Dat betrof op de eerste plaats Egon Krenz. Bij hem lag in de voorbije dagen de hoop op dialoog met de forums, maar dat had hij zo nooit heel concreet gezegd, wel had hij er een schijn van opgehangen. Een andere reactie kwam van LDPD-voorzitter Manfred Gerlach. Hij week voor het eerst in het bestaan van deze liberale blokpartij af van haar verbod tot het voeren van een eigen politiek. Hij eiste een ware dialoog met de burgerbewegingen en eiste de legalisering van die forums. In Berlijn kwamen 4000 demonstranten samen na een concert. Vele kunstenaars bekritiseerden de SED en spraken hun solidariteit met de burgerbewegingen uit. Een gelijkaardige manifestatie greep in Leipzig plaats. Das neue Forum riep alle leden op tot een algemene vergadering op zaterdag 14 oktober. In Erfurt werd de oprichting van het forum "demokratischer Aufbruch" voorbereid. Dit forum zou gestuwd worden door de kerken. Een van haar actieve leden zou huidig kanselier Angela Merkel worden.

Vrijdag 13 oktober 1989, eerste eis tot ontslag Politbüro

Het forum "Für eine Vereinigte Linke" verspreidde een verklaring waarin ondermeer de eis: "Ontslag van het Politbüro der SED en van de regering wegens hun hoofdverantwoordelijkheid voor de catastrofale massenexodus en het verlies van het vertrouwen van het volk". Dit forum was helemaal geen burgerbeweging die een einde van het socialisme vooropstond. De beweging bestond uit overtuigde communisten die echter de DDR-leiding onbekwaam achtten om Gorbatsjov's glasnost en perestrojka te realiseren en om de marode Oost-duitse industrie te redden. Het was dan ook een heel veeg teken naar de SED toe, dat het precies dergelijke burgerbeweging was, die het ontslag van het Politbüro en van de regering eiste.

Vrijdag 13 oktober 1989, het probleem van de uitreisvrijheid

Vele duizende vluchtelingen waren in de afgelopen weken naar de BRD gevlucht. Dat zorgde voor ergenis bij de SED. Als een van de oorzaken voor die vlucht naar de BRD zag de SED het sinds 1961 geldende uitreisverbod daartoe voor DDR-burgers. Dat was gepaard gegaan met de oprichting van de Berlijnse Muur en het IJzeren Gordijn. In het Politbüro kwamen gematigden op voor een versoepeling van dit uitreisverbod. Op 13 oktober kwam daar een goedachten toe over de financiële gevolgen van een eventuele versoepeling van dit reisverbod. Dit thema zou op 9 november de onmiddellijke aanleiding worden voor de val van de Berlijnse Muur...

Inhoud Verklaring 11.10.89 van het Politbüro

Toonband Manfred Gerlah op 13 oktober 1989

Eis van 'Für eine Vereinigte Linke' tot ontslag van het Politbüro

Goedachten over een versoepeling van de uitreisvrijheid op 13 oktober 1989

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

13:42 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

12-10-09

12.10.89: Wat wil het Oost-Duitse volk?

gerlach Laatste maand van de Berlijnse Muur

Donderdag 12 oktober 1989: "trouw aan het socialisme"

Waar ter wereld was de Koude Oorlog meer zichtbaar aanwezig dan in Berlijn? De twee polen van de toenmalige wereld botsten er op elkaar, de zichzelf verklaarde vrije wereld en de zichzelf verklaarde socialistische wereld, het kapitalisme en het communisme. De Berlijnse Muur scheidde de twee werelden maar viel op 9 november 1989. Woelige maanden in de DDR en zeker een woelige oktober gingen daaraan vooraf. Vandaag: donderdag 12 oktober 1989: SED en alle instanties in de DDR uiten hun trouw aan het socialisme.

Voorafgaand volgende afkortingen worden gebruikt:
SED: Socialistische eenheidspartij van Duitsland, zijnde de communistische partij van de DDR.
LDPD: Liberale democratische partij van Duitsland, een schijnpartij van Oost-Duitse liberalen
DDR: Duitse democratische republiek - Oost-Duitsland, allesbehalve democratisch, maar totalitair
BRD: Bondsrepubliek Duitsland - West-Duitsland

Blokpartijen in de DDR

De SED had het alleenheersschap in de DDR. Zij kon aldus totalitair regeren. Dat wil echter niet zeggen, dat er geen andere politieke partijen actief waren. Zo zal de liberale partij van de DDR, de LDPD, een belangrijke rol spelen in de komende weken van oktober 1989 met haar voorzitter Manfred Gerlach, waarover in de komende dagen meer. Het kan vreemd klinken, dat in de DDR andere politieke partijen actief waren, is echter een 'sluwe zet' geweest van de Sowjet-Unie. Vooraf dient wel vermeld te worden, dat burgerbewegingen uit 1989 zoals "Das neue Forum" geen politieke partijen waren.

De Sowjets hadden reeds in 1945 zogenaamde "blokpartijen" toegelaten in de Russische bezettingszone van Duitsland. Hun bedoeling was een schijnpluralisme hoog te houden en aldus enerzijds het vertrouwen van de inwoners der Russiche bezettingszone te winnen en anderzijds de westerse wereld het argument te ontnemen dat het communisme een eenpartijstelsel is. In het vooruitzicht van het ontstaan der DDR in 1949 planden de Sowjets dan ook de oprichting van een ruim spectrum van politieke partijen, gelijkaardig aan deze in de westelijke bezettingszones. Zo ontstonden op de allereerste plaats uiteraard de KPD, de communistische partij van Duitsland, en aansluitend aan het westen de SPD, de socialistische partij van Duitsland, de CDU, een Russisch versie van de West-Duitse CDU als partij van conservatieven, en in diezelfde zin de LDPD, een partij voor de liberalen. Bij de uitroeping van de DDR versmolten de KPD en de SPD tot een eenheidspartij: de SED.

De Oost-Duitse CDU en LDPD vormden samen met twee andere kleinere partijen een blok van schijnpartijen, vandaar de naam 'blokpartijen'. Zij hadden geen macht en konden slechts onder de directieven van de SED deelnemen aan verkiezingen. De SED bepaalde daarbij het aantal zetels die blokpartijen zouden bezetten in de organen van de DDR-staat. De bedoeling was om aan dergelijke partijen een informatiefunctie - de SED noemde het een transmissiefunctie - te geven waarbij de eenheidspartij haar visies over de samenleving kon verspreiden in bepaalde 'moeilijk bereikbare' lagen van de bevolking zoals de conservatieven en de liberalen. Die blokpartijen moesten echter de leidende rol van de SED erkennen en kregen een verbod om een eigen politiek te voeren. Dat leidde aanvankelijk tot talrijke aanhoudingen van leden der CDU en LDPD die zich niet hielden aan de afspraak.

Sinds de vluchtelingenstromen en manifestaties in 1989 werkten de CDU en LDPD zich meer vrij van de SED. Een van de prominenteste figuren daarbij was Manfred Gerlach.

Donderdag 12 oktober 1989

De koerswijziging van de SED die zich op 11 oktober 1989 voordeed en beschreven werd in het vorige artikel over die dag, dreigde de fundamenten van de DDR aan te tasten. Daarvan waren zich de leden van het Politibüro zeer bewust, lees: zij waren ervoor bevreesd. En die vrees was niet ten onrechte. Een deel van de bevolking jubelde reeds in die zin. Dat waren zij die de DDR wilden ontvluchten en zij die de maniferstaties uit de voorbije dagen en weken benutten om de DDR aan het wankelen te brengen en een kapitalistische staat op te richten. Bovendien speelden enkele West-Duitse zenders daarop in en verspreidden reeds de gedachte van een einde van de communistische DDR.

Nochtans leek het erop, dat het grootste deel van de bevolking helemaal geen afbraak wilde van de communistische staat, maar meer reële inspraak in de verwezenlijking van de samenleving binnen het raam van de bestaande DDR. De demonstranten uit de voorbije manifestaties waren dan ook een amalgaan van tegenstanders van het communisme en voorstanders van een humanere hervorming, van aldus een ware glasnost in de zin van Sowjet-president Michail Gorbatsjow. Die laatsten ervoeren sinds 11 oktober 1989 steun bij de nieuwe koers van het Politbüro. De eersten daarentegen wou het Politbüro 'bekeren'. Vandaar de woorden van Kurt Hager op 11 oktober: "We zijn getroffen door de golf van vluchtelingen en beloven een onderzoek naar de oorzaken."

In de officiële krant 'Neues Deutschland' verscheen op donderdag 12 oktober een ruim artikel waarin de SED haar wil bevestigde om hervormingen door te voeren, maar wees zij er tegelijk op dat de 'socialistische' - lees communistische - staat niet in vraag gesteld zou worden. Gelijkaardig uitte zich een woordvoerder van het Politbüro op radio: "Veranderingen aan de politieke structuren worden afgeleend. Anti-socialistische krachten krijgen geen ruimte." Ja ook Wolfgang Berghofer, de dialoogbereide burgemeester van Dresden - zie het artikel over 11 oktober - kwam op die donderdag met spoed aan het woord en verklaarde dat het socialisme helemaal niet ter discussie stond en dat alleen de grotere openheid tot dialoog aan de orde was. Kurt Hager, zie eveneens vorige artikels, was op die donderdag in Moskou ter gelegenheid van een happening over de Oost-Duitse cultuur. Ook hij legde nadrukkelijk het accent op de bereidheid van de SED tot dialoog. Maar... hij zag 'dialoog' in een ander kader dan de ontstane volksbewegingen en forums. Ja, hier kwam de aloude, aan het orthodoxe marxisme getrouwe ideoloog weer even boven. Hij wees er namelijk op dat er helemaal geen nood was aan nieuwe dialoogorganen. Hij legde er accent op, dat binnen de bestaande structuren van de DDR ruime informatie- en dialoogmogelijkheden bestonden. Daarbij verwees hij naar de aanwezigheid van vertegenwoordigers der blokpartijen in alle organen van de republiek.

Die blokpartijen werkten zich echter beetje bij beetje, zonder aanstoot te geven, los van de SED. Zo viel op 12 oktober een toespraak op van LDPD-voorzitter Manfred Gerlach. Heel voorzichtig haalde hij aan dat de zijn partij trouw aan het socialisme zou blijven - wat een contradictie eigenlijk voor een liberale partij! - en alludeerde hij aldus op de eerdere woorden van Kurt Hager, maar hij wees erop dat de nieuwe burgerbewegingen niet te negeren zijn. Ook de kerkelijke instanties wezen op 12 oktober in een samenkomst met de burgemeester van Oost-Berlijn op de noodzaak om met de forums te converseren. Die toenaderingen tot de forums zal de SED argwanend gemaakt hebben, zonder twijfel. Er kwamen weliswaar reeds op 11 oktober winden uit het Politbüro dat de SED op vraag van Wolfgang Berghofer het 'Neues Forum' als gesprekspartner zou erkennen, maar het omzetten ervan in daden was nog wat anders!

Ondertussen groeide in de bevolking het ongenoegen over het zwijgen van de SED over voorbije manifestaties en over het niet vrijlaten van aangehouden demonstranten. In Oost-Berlijn greep op de avond van 12 oktober in die zin een kleinere betoging plaats. Echte manifestaties kwamen sinds 9 oktober niet meer voor, want de organisatoren ervan gaven de recente ontwikkelingen alle kansen. Maar het niet vrijlaten van aangehoudenen en het niet erkennen van demonstratierecht laadden de 'vulkaan' geleidelijk weer op. Een uitbarsting ervan in de nabije toekomst was niet uit te sluiten...

Video: Tagesschau West-Duitse ARD van 12 oktober 1989.

Stellingnames kerk, bewegingen en LDPD op 12 oktobeer 1989.

 

Verschenen artikels 'Laatste maand van de Berlijnse Muur':

9 oktober 1989: Wir sind das Volk + Thema: oorzaken onrust DDR
10 oktober 1989: Een nieuwe wind in de SED? + Thema: macht der SED-ideologen
11 oktober 1989: SED in bocht van 180 graden + Thema: het historische van Leipzig 09.10.89
12 oktober 1989: Wat wil het Oost-Duitse volk? + Thema: blokpartijen in de DDR
13 oktober 1989: Het bedrog van de SED + Thema: FDGB, vakbond van SED
14 oktober 1989: Gespannen rust in het weekeinde + Thema: macht van TV
15 oktober 1989: Vluchten is de boodschap + Thema: doden aan Muur
16 oktober 1989: Eerste van drie belangrijke dagen + Thema: machtstructuren van DDR
17 oktober 1989: SED-leiding op de helling + Thema: portrait Honecker
18 oktober 1989: Honecker gaat, Krenz komt + Thema: portrait Egon Krenz
19 oktober 1989: De onmacht van Egon Krenz + Thema: reisvrijheid
20 oktober 1989: Aanslag op Berlijnse Muur + Thema: Houding BRD, SU, USA, Fra, GB
21 oktober 1989: Het volk houdt vol + Thema: SED-invulling van het begrip dialoog
22 oktober 1989: Voorbereiding maandagdemonstratie + Thema: rol van de kerken in 1989
23 oktober 1989: Leipzig in memo Hongarije + Thema: officiële machtsorganen DDR
24 oktober 1989: The show must go on + Thema: vrije meningsuiting
25 oktober 1989: Schabowski, DDR's Comical Ali + Thema: portrait Günter Schabowski
26 oktober 1989: Neonazisme in de DDR + Thema: Neonazisme
27 oktober 1989: schijnamnestie DDR + Thema: gevangenissen Stasi
28 oktober 1989: val muur der zwijgplicht + Thema: de Stasi
29 oktober 1989: SED geeft mondjesmaat toe + Thema: burgerbewegingen
30 oktober 1989: Paniekstemming in SED + Thema: consumptie in DDR
31 oktober 1989: SED wou Berlijnse Muur verkopen + Thema: Waarom moest de Berlijnse Muur weg?
1 november 1989: Krenz' kale reis naar Moskou
2 november 1989: SED op rand van instorting + Thema: Hoe kon Krenz de DDR redden?
3 november 1989: toename vluchtelingenstroom
4 november 1989: Berlijnse beer brult
5 november 1989: Stilte voor de storm
6 november 1989: "Weg de muur, weg de SED"
7 november 1989: Opening IJzeren Gordijn besloten
8 november 1989: Val Berlijnse Muur, de dag ervoor
9 november 1989: Chronologie val Berlijnse Muur

14:09 Gepost door Sebastian in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: duitsland, berlijnse muur, communisme, ddr, sed, brd |  Facebook |

1 2 3 4 5 6 7 8 Volgende